Preventie van valincidenten bij ouderen

Initiatief: Cluster Duizeligheid, vallen en syncope Aantal modules: 20

Vallen als atypische uiting van een onderliggende ziekte

Publicatiedatum: 21-10-2025
Beoordeeld op geldigheid: 30-06-2025

Uitgangsvraag

Wat zijn mogelijke onderliggende ziekten van oudere patiënten die zich presenteren met een val als atypische uiting in de acute setting (SEH, ziekenhuis of instelling)?

 

De uitgangsvraag omvat de volgende deelvragen:

  • Wat is de prevalentie van onderliggende ziekten van oudere patiënten die zich presenteren met een val in de acute setting?
  • Hoeveel oudere patiënten die zich presenteren met een ziekte in de acute setting is ook gevallen?

Aanbeveling

Zoek, als ouderen zich acuut presenteren met een val (op de SEH, in ziekenhuis of in instelling waar de huisarts niet de hoofdbehandelaar is), actief naar onderliggende ziektes (atypische ziektepresentatie), zeker als er sprake is van herhaaldelijk vallen, kwetsbaarheid, functionele beperkingen en/of multimorbiditeit:

  • Denk hierbij aan onderliggende infecties, cardiovasculaire, neurologische, KNO, musculoskeletale, neurocognitieve (o.a. delier), endocriene aandoeningen, intoxicaties en medicatiebijwerkingen.

Voer standaard een screenend onderzoek uit op onderliggende acute oorzaken bij presentatie met een val in de acute setting (anamnese, lichamelijk onderzoek, medicatiebeoordeling, bloed- en urineonderzoek en ECG), en breidt dit aan de hand van de klinische bevindingen (bijvoorbeeld X-thorax, respiratoir virus pakket en orthostatische hypotensie meting).

Overwegingen

Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van het bewijs

De vraag: “Wat zijn mogelijke onderliggende ziekten van patiënten die zich presenteren met een val als atypische uiting in de acute setting (SEH, ziekenhuis of instelling)?” is beoogd te beantwoorden middels verschillende methoden. Er is een literatuursearch uitgevoerd en er is een raadpleging van internationale richtlijnen gedaan. Daarnaast heeft de werkgroep op basis van hun multidisciplinaire perspectief aanvullingen gedaan om een zo compleet mogelijk overzicht te geven (expert opinion). De werkgroep is zich er echter van bewust dat de gevonden resultaten geen volledig overzicht geven van alle mogelijke onderliggende ziektebeelden van ouderen die zich atypisch presenteren met een val als presenterend symptoom.

 

Literatuursearch

Uit de literatuursearch zijn dertien retrospectieve studies naar voren gekomen. Deze resultaten geven inzicht in een aantal infecties waarbij vallen mogelijk een presenterend symptoom kan zijn. Waar mogelijk wordt verwezen naar de richtlijn behorend bij de betreffende ziekte.

 

Infecties (uit de literatuur)

Ook zijn uit de literatuur een aantal case-reports naar voren gekomen die het belang onderschrijven van de bewustwording van een atypische ziektepresentatie. De noodzaak om te overwegen of een val een presenterend symptoom is van een onderliggende infectie wordt ook beschreven in internationale richtlijnen, waaronder de wereldrichtlijn valpreventie (Montero-Odasso, 2022).

 

In de richtlijnen die verschenen zijn over de verschillende onderliggende ziekten staat onder meer beschreven hoe onderzoek naar deze ziekten dient te verlopen. Echter hoeft er in de acute setting niet standaard naar alle beschreven infecties onderzoek gedaan te worden. Per individuele patiënt dient te worden afgewogen welk aanvullend onderzoek moet worden gedaan. Dit geldt ook voor de behandeling die wordt ingezet, bijvoorbeeld in het geval van de overweging om te behandelen met antibiotica bij positieve bacteriurie in combinatie met een val (Nicolle, 2019).

 

Wereldrichtlijn

De Wereld Richtlijn Valpreventie en Management stelt dat een presentatie met een val bij een oudere, in het bijzonder indien er sprake is van kwetsbaarheid, gezien dient te worden als een waarschuwingsteken (symptoom) van een potentiële ongeïdentificeerde onderliggende aandoening (Montero-Odasso, 2022). Een val kan het presenterende symptoom zijn van een acute onderliggende medische aandoening zoals een longontsteking (in het bijzonder als er ook sprake is van een delier) (Sillner 2019) of een hartinfarct zonder pijn op de borst (Nazarko, 2009). Bij de keuze ten aanzien van aanvullend onderzoek in de praktijk, moeten zodoende de klinische karakteristieken van de patiënt (o.a. kwetsbaar ja/nee), de setting (ambulant, klinisch, verpleeghuis) en de beschikbare middelen (kosten, training, apparatuur) in acht worden genomen (Montero-Odasso 2022). Voor het identificeren van mogelijke bijdragende valrisicofactoren is een brede aanpak noodzakelijk middels een multifactoriële valanalyse, bij voorkeur door middel van een Comprehensive Geriatric Assessment (GCA). De componenten van de multifactoriële valanalyse worden elders beschreven, maar bij acute presentatie moeten de volgende aandoeningen expliciet worden overwogen:

Voor overige urgente onderliggende oorzaken genoemd in de wereldrichtlijn zoals medicatiebijwerkingen en intoxicaties (bijvoorbeeld alcohol) wordt verwezen naar de betreffende modules.

 

Expert opinie:

Naast bovengenoemde ziektebeelden, zijn er uit de klinische praktijk naast bovengenoemde aandoeningen nog aanvullende ziekten die gezien worden bij patiënten die zich presenteren met een val:

    • Anemie
    • Hypoglycemie, hyperglycemie
    • Elektrolytstoornissen (natrium, kalium, calcium, magnesium) (Boyer, 2019; Corona, 2018)
    • Dehydratie
    • Longembolie

Kwetsbaarheid (zie ook richtlijn Comprehensive Geriatric Assessment (GCA))

Kwetsbaarheid verhoogt het risico op vallen en op atypische ziektepresentatie met een val of bijvoorbeeld een delier.

 

Naast atypische ziektepresentatie in de acute setting, kunnen patiënten zich ook met typische en/of cardiovasculaire oorzaken voor vallen presenteren. Naast atypische presentatie van cardiovasculaire valincidenten (bijv. “struikelen” als presenterend symptoom bij amnesie voor een wegraking) kan een val of wegraking ook gepaard gaan met typische klachten. Voor de alarmsymptomen voor een mogelijke cardiale (urgente) onderliggende oorzaak van vallen en wegrakingen verwijzen we naar de desbetreffende module Cardiovasculaire oorzaken voor vallen en naar de Europese Syncope Richtlijn (Brignole, 2018). Voor de situaties waarin een val wordt begeleid door typische klachten en/of risicofactoren verwijzen we naar de volgende module: Risicofactoren voor valincidenten bij ouderen.

 

Bij ouderen die zich in de acute setting presenteren met een val wordt momenteel aanbevolen om standaard onderzoek naar acute onderliggende factoren (neurologisch, cardiaal, internistisch maar ook atypische ziektepresentatie bij bijvoorbeeld een infectie) en/of een medicatiebijwerking uit te voeren middels anamnese, lichamelijk bloedonderzoek, ECG, urine- en bloedonderzoek (IGJ, 2023). Bij bloedonderzoek kan overwogen een compleet CGA (comprehensive geriatric assessment) lab af te nemen (Comprehensive Geriatric Assessment (GCA)) of een beperkter bloedonderzoek op basis van de kliniek met minimaal CRP, bloedbeeld met leukocytendifferentiatie, nierfunctie, elektrolyten. Op indicatie kan dit onderzoek worden uitgebreid met diagnostiek naar respiratoire virussen (o.a. COVID-19, Influenza) afhankelijk van het seizoen, en een X-thorax wanneer bijvoorbeeld een onderste luchtweginfectie wordt vermoed of een meting van orthostatische hypotensie. De samenstelling van dit standaard onderzoek, en de IGJ-indicator is gebaseerd op expert opinie. Het is niet bekend welke diagnostiek minimaal moet worden ingezet. Dit is een kennislacune. Om deze vraag te kunnen beantwoorden, is (zorgevaluatie) onderzoek nodig.

 

Waarden en voorkeuren van patiënten (en evt. hun verzorgers)

Voor patiënten is het belangrijk dat er ook aan onderliggende ziektebeelden wordt gedacht als zij zich presenteren met een val, zodat een gerichte behandeling geïnitieerd kan worden om recidief te voorkomen. Op basis van literatuur en input van ervaringsdeskundigen en experts, beveelt de wereldrichtlijn voor valpreventie (Montero-Odasso, 2022) aan dat artsen met ouderen in gesprek gaan over hun percepties van vallen, de mogelijke oorzaken, het risico op toekomstige valincidenten en manieren om deze te voorkomen. De analyse en het behandelplan worden bij voorkeur middels gezamenlijke besluitvorming vastgesteld (samen met patiënt en diens eventuele mantelzorger). Hiertoe dienen artsen patiënten goed te informeren over hun risico eventuele kwetsbaarheid en levensverwachting hierin meenemend. In de (gezamenlijke) besluitvorming zijn hun wensen, doelen en prioriteiten; en de bereidheid en het vermogen van oudere volwassenen om mee te beslissen over mogelijke interventies belangrijke elementen (zie ook de richtlijn Gezamenlijke besluitvorming (Shared decision making, SDM) en het CGA. Uit onderzoek blijkt dat ouderen, vooral mannen, terughoudend zijn in het melden van valincidenten, waarbij minder dan een derde dit aan hun arts meldt als er niet expliciet naar wordt gevraagd.


Tevens hebben veel oudere volwassenen een laag kennisniveau over de oorzaken en preventie van vallen, met onjuiste opvattingen over de oorzaken, hun individuele valrisico en de beste manier om de kans op toekomstige valpartijen te minimaliseren.

 

In voorbereiding op een beoogde multicenter gerandomiseerde trial naar het uitvoeren van extra diagnostiek in het kader van valrisicobeoordeling bij patiënten die op de SEH komen na een val (de AGILE studie), werd een groep ouderen ondervraagd over hun opvattingen ten aanzien van het uitvoeren van dergelijke aanvullende diagnostiek. De helft van dit cohort had een val doorgemaakt in het afgelopen jaar. Alle ondervraagden (n = 21, 100%) zouden willen dat er op de SEH gezocht wordt naar de oorzaak van hun val. De mate waarin de respondenten zouden willen dat hun valrisico afneemt door het uitvoeren van een dergelijke analyse liep erg uiteen; meer dan de helft zou willen dat dit meer dan 25% bedroeg. Nagenoeg alle respondenten (96%) zouden het accepteren als dit zou leiden tot een langere ligduur op de SEH.

 

Kosten (middelenbeslag)

Kostenoverwegingen spelen bij deze uitgangsvraag een rol. Enerzijds zijn er kosten verbonden aan het uitvoeren van onderzoek in de acute setting. Anderzijds, kunnen door sneller tot de juiste (onderliggende) diagnose(s) te komen, de juiste onderzoeken en behandelingen in worden gesteld, wat kan leiden tot kosten-effectievere zorg. Deze mogelijke winst dient te worden afgewogen tegen de kosten van het onderzoek in de acute setting, om uitspraken te kunnen doen over daadwerkelijke kosteneffectiviteit. Kostenbesparing treedt met name op als er sprake is van gezondheidseffecten op de lange termijn.

 

Aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie

In de praktijk blijkt het lastig om de daadwerkelijke oorzaak van vallen te identificeren, dit komt bijvoorbeeld vanwege de veelheid aan mogelijke ziekten die ten grondslag kunnen liggen aan het vallen. Daarnaast is er in de acute setting over het algemeen beperkt de tijd om uitgebreid onderzoek uit te voeren. De vraag is welke onderzoeken direct in de acute setting moeten worden gedaan om urgente oorzaken uit te sluiten, en welke mogelijk in een latere fase kunnen worden uitgevoerd.

 

In de praktijk wordt hier nog verschillend invulling aan gegeven, zo zijn er ziekenhuizen waar de diagnostiek volgens de IGJ-indicator (IGJ, 2023) wordt uitgevoerd, maar in de meeste ziekenhuizen wordt nog geen standaard aanvullende diagnostiek ingezet bij ouderen met een val, tenzij de kliniek hier direct aanleiding toe geeft. Ziekenhuizen die invulling hebben gegeven aan dit zorgpad, doen dit veelal multidisciplinair, bestaande uit zowel medisch specialisten als paramedische disciplines (verpleegkundigen, fysiotherapeuten ea.). 

 

Het IGJ-verbeterdoel wordt jaarlijks geëvalueerd, de link naar het rapport hiervan is bijgevoegd (IGJ 2024). VeiligheidNL heeft daarnaast ook een uitgebreide evaluatie uitgevoerd (VeiligheidNL adviesrapport IGJ-indicator, op aanvraag). Samenvattend zijn hun conclusies: de evaluatie van de IGJ-verbeterdoelen geven een te positief beeld van de daadwerkelijke situatie ten aanzien van valrisico signalering op de SEH en opvolging daarvan in samenwerking met ketenpartners. Er zijn diverse belemmerende en bevorderende factoren opgehaald zoals onvoldoende kennis en bewustzijn van valpreventie en de afwezigheid van faciliterende werkprocessen en afspraken met ketenpartners. Op basis van de bevindingen en consultatie van het Landelijk Netwerk Valklinieken identificeerden zij een aantal aanknopingspunten om de implementatie van valpreventie in de tweede lijn te verbeteren:

  • Faciliteer signaleren valrisico op de SEH;
  • Creëer draagvlak door de inzet van ambassadeurs;
  • Zet in op kennisbevordering;
  • Zorg voor versterking van de samenwerking met de eerste lijn; bevorder regie van de patiënt. 

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies

De literatuur, internationale richtlijnen en ervaringen uit de klinische praktijk laten zien dat patiënten zich atypisch kunnen presenteren met een val als presenterend symptoom van onderliggende ziektes (infecties, cardiovasculair etc.) in de acute setting. Gezien de veelheid aan (onderliggende) ziekten waar vallen een mogelijk symptoom van kan zijn, kan het (in de acute setting) lastig zijn om de daadwerkelijke oorzaak van vallen identificeren. Direct bewijs over de effectieve minimale set onderzoek dat dient te worden gedaan ontbreekt, maar gezien het hoge risico op een recidief val (-gerelateerd letsel) en op herpresentatie op de SEH binnen een maand na presentatie op de SEH, wordt het belang van het uitvoeren van een standaard screening in de acute setting groot geacht. Zodoende is er op basis van expert opinie een minimale set aan onderzoek gedefinieerd.

Onderbouwing

The accurate identification of the cause of a fall can be challenging in older people, especially in case of atypical disease presentation. Diseases may manifest with atypical features in older adults, such as falls or reduced mobility, especially in case of frailty, multimorbidity and cognitive disorders. Atypical disease presentation is defined as lack of signs and symptoms or vague, unusual signs and symptoms, unrelated or even opposite of what is usually expected (Limpawattana, 2016; Jarrett, 1995).

 

The majority of falls are of multifactorial origin, and by now many modifiable fall-risk factors have been identified (see guideline module risk factors for falling in older persons). In case of a high fall risk, a comprehensive multifactorial fall risk assessment along with a multidomain intervention is recommended. Additionally, if a patient presents with an acute fall, a sudden increase in fall frequency, or a change in the nature of the falls, the possibility of an atypical disease presentation should be evaluated. Also, cardiovascular risk factors (see guideline module cardiovascular fall risk factors) and underlying acute or chronic conditions, such as infections or neurological disorders, may also be present and should be evaluated  The key question is which underlying acute or chronic diseases, beyond the commonly known risk factors, are identified in older adults who present acutely with an atypical disease manifestation, such as a fall?

Description of studies

COVID-19

Blain (2021) performed a retrospective longitudinal study to determine whether atypical symptoms may predict COVID-19 in nursing home residents. The study was conducted in a French nursing home during a COVID-19 outbreak. In total, 456 residents were included in the study. These residents were PCR-tested for COVID-19. In total, 295 residents tested COVID-19 negative (mean age 86.2 years, 71.5% female), and 161 residents tested COVID-19 positive (mean age 87.4 years, 72% female). Typical and atypical symptoms were recorded in residents’ files during the fourteen days before and after real-time reverse-transcriptase (rRT)-PCR testing for COVID-19. One of the atypical symptoms that was recorded were falls.

 

Clifford (2021) performed a retrospective study to investigate the association between different triage chief complaints and COVID-19 status. This multicenter study was conducted in multiple hospitals in New York (USA). Patients visiting the emergency department were tested for COVID-19. The positive and negative cohorts (respectively n = 6524 and n = 5468) were then assessed for different chief complaints, which were obtained from structured triage data. Per complaint, the percentage of patients tested positive for COVID-19 were presented. A sub-analysis was performed for patients older than 65 years old.

 

Gan (2021) performed a retrospective community-based study to evaluate the incidence, characteristics, and clinical outcome of older patients with atypical presentations of COVID-19. Adult patients ≥ 65 years with confirmed COVID-19 admitted to an acute geriatric medicine unit in the UK were included in the analysis. In total 122 were included in the study. These patients were subdivided in a typical group (n = 73) and an atypical group (n = 49) based on their primary presenting complaint. Typical presentations of COVID-19 were defined as fever, dry cough and dyspnoea. The presence or absence of these symptoms, and the presence of unusual, e.g. atypical, symptoms, including falls, were recorded.

 

Hunt (2021) performed a retrospective study to characterize the clinical features of older people with COVID-19. Patients ≥ 70, presenting to a district hospital in the UK with PCR-confirmed COVID-19 were eligible to participate. The study population consisted of 225 patients. Mean age of the study population was 83 years, 46.7% female. Of these patients, 30.2% did not present with typical symptoms (cough, fever, breathlessness) at admission. Clinical characteristics and complaints were reported.

 

Karlsson (2021) performed a retrospective study to investigate the presentation of symptoms at hospital admissions in older patients with COVID-19 and to evaluate its impact on disease outcome. This multicentre study was executed in hospitals in Denmark. All patients, aged ≥ 80, presenting with PCR-confirmed COVID-19 at one of the centres, were included in the study population. In total, 102 patients were included in the analysis, mean age 84 years, 52.9% female. The majority of patients (71.6%) lived at their own home, 28.4% lived in a nursing home or intermediate care facility, prior to hospitalization. Clinical characteristics and symptoms at admission were recorded. Additionally discharge destination and in-hospital and 30-day mortality were reported as an outcome.

 

Lafuente (2021) executed a retrospective, descriptive study to better define which symptoms were the most frequent symptoms of COVID-19 in older people and to determine if those symptoms followed any temporal pattern. The study was conducted in three geriatric rehabilitation and convalescence units located at two hospitals in France. The study population consisted of patients aged ≥ 75 years who were hospitalized at one of these units and were tested for COVID-19 (n = 128). Sixty-nine patients tested positive (mean age 86 years, 75.4% female) and 59 tested negative (mean age 82 years, 70.3% female). Clinical signs or symptoms that were present at time of testing, in the previous 14 days, or following 21 days, were recorded for both groups. In the PCR-negative group, outcomes were only available for 25 patients, as the others were in other geriatric units and therefore not followed-up.

 

Nabors (2019) retrospectively reported the patient characteristics, clinical presentation, and course of illness for patients aged 80 years and older, who required hospitalization in the USA. The study included 73 patients aged 80 years and older, who had a PCR-confirmed COVID-19 diagnosis. Mean age was 86 years (range 80 – 105). The primary indication for hospitalization was COVID-19 in 67% of the patients, the other 33% were hospitalized for another illness and were additionally tested positive for COVID-19. Atypical clinical representations were reported as an outcome.

 

Ohuabunwa (2022) performed a retrospective study to characterize the symptomatology of COVID-19. Hospital charts of all patients aged 65 years and older who tested PCR-positive for COVID-19 in a hospital in the USA, were reviewed (n = 134). Mean age of the study population was 76.4 years, 43% was female. The hospital largely serves African American patients with a low income. Demographic information and data regarding the symptoms and signs of the patients, laboratory findings and outcomes documented by the medical team were reviewed from electronic medical records and retrospectively analysed as an outcome.

 

Steinmeyer (2020) performed a retrospective cohort study to describe clinical characteristics and outcomes of older patients hospitalized with COVID-19. The study was conducted on three acute geriatric wards in France. Older patients, hospitalized in one of these centres and diagnosed with COVID-19 (PCR-positive and/or CT-scan positive) were included in the study (n = 94). Mean age of the study population was 85.5 years, 55% female. Of these patients, 68.1.% lived at home (private household) and 30.8% in a nursing home or assisted living. Clinical outcomes, including falls, were recorded at admission and during hospitalization.

 

Van Son (2023) performed a retrospective study to assess the association between atypical presentation of COVID-19, frailty, and adverse outcomes, as well as the incidence of atypical presentation. The multicentre study was performed at eight hospitals in the Netherlands. Patients aged ≥ 70 years, admitted at one of the centres with PCR and/or CT-confirmed COVID-19 were eligible to participate. In total 780 patients were included in the study. These patients were divided in two groups: patients with typical symptoms (n = 706; mean age 79 years, 41.1% female) and patients with atypical symptoms (n = 74; mean age 80 years, 48.6% female). Typical symptoms were defined as fever, cough and dyspnea. Clinical characteristics and symptoms at presentation were recorded.

 

Systemic infections

Blair (2017) performed a retrospective study to investigate the characteristics of patients presenting to hospital because of a fall and who were diagnosed with a coexisting systemic infection (CSI). In total, 161 patients were included in the study, of whom 52.5% were female and the mean age was 75.2 years. In total, 120 out of the 161 patients who were included in the study population were 70 years or older. Patients were included only if there was documentation of a chief complaint of a recent fall less than seven days prior to their presentation, were admitted to the hospital, and were found to have a CSI within 48 hours of their presentation. In-hospital falls were excluded.

 

Idiopathic normal pressure hydrocephalus

Petrella (2023) retrospectively reviewed hospital records to investigate the incidence of idiopathic normal pressure hydrocephalus (iNPH), amongst patients presenting to an Italian hospital. CT-scans from patients presenting at the emergency department were reviewed on radiological criteria typical for iNPH (i.e. obvious increase in size of the ventricles, other intracranial pathologies excluded). These patients were identified as ‘suspected iNPH’. Next, the CT-scans were compared with the clinical records from the emergency department.

 

The cohort included 192 patients, mean age 82.1 ± 10.9 years, 45% female. Primary diagnoses made at the emergency department, and reason for admission to the emergency department (including falls), were reported as an outcome.

 

Frailty

Jarrett (1995) performed a retrospective study to estimate the prevalence of atypical disease presentation in older persons and to determine whether the prevalence differs between frail and non-frail older adults. Data was retrieved from older patients aged 65 years and over, presenting to the emergency department of a tertiary care hospital in Canada (n = 247). Mean age of the study population was 78.3 ± 7.6 years, 54% female. Demographic and diagnostic data were recorded, including a score on the Barthel Index (BI) to determine frailty. Based on their score on the BI patients were identified as “fit older adults” (n = 76; score of 95 or higher) or as “frail older adults” (n = 117; score of less than 95). Additionally, information on presenting symptoms was collected. Presenting symptoms were classified as either typical symptoms (typical symptoms of a certain disease, e.g. chest pain for unstable angina) or atypical symptoms. The atypical symptoms were defined as delirium, falls, immobility, incontinence, functional decline, and breakdown of social supports. As an outcome, characteristics, and symptoms of the “fit older adults” and the “frail older adults” were reported.

 

Atypical presentation of illness

Hofman (2017) performed a retrospective study to determine the prevalence and clinical outcome of older patients with atypical disease presentations in the emergency department. The study was conducted in a Dutch hospital. Patients aged 80 years and older, admitted to the emergency department were eligible to participate. The total study population consisted of 355 patients, mean age: 85.7 years, 60% female, before admission 80% of the patients lived at home. The study population was divided in two groups: patients with typical presentation of illness (n = 167, 47%) and patients with atypical presentation of illness (n = 188, 53%). A typical presentation of illness was defined as “medical history in the emergency department which includes the usual symptoms of the underlying disease”. If the medical history did not reveal any of the usual symptoms known for the underlying disease, and/or if the presentation was preceded by a geriatric syndrome, the presentation was defined as atypical illness presentation. The clinical characteristics of both groups were recorded.

 

Results

Falls as an atypical symptom

Ten studies reported fall episodes in patients presenting with any disease in the acute setting. Consequently, patients were asked whether they experienced any fall (episodes). The number of patients experiencing falls was reported as an outcome. Diseases that were reported were COVID-19 and normal pressure hydrocephalus. Also, studies reporting frailty as presenting problem were included, see Table 1.

 

Table 1. Patients with fall episodes as atypical symptom of any disease

 

Setting

Number of patients with fall episodes in patients tested positive for any disease

Number of patients with fall episodes in patients without any disease

Hunt (2021) – COVID-19

Hospital; hospitalization with COVID-19 (UK)

43/225 (19.1%).

No information

Karlsson (2021) – COVID-19

Hospital; hospitalization with COVID-19 (Denmark)

8/102 (7.8%)

No information

van Son (2023) - COVID-19

Hospital; hospitalized with COVID-19 (Netherlands)

253/780 (32.4%)

Falls in typical symptoms group: 184/706 (26.1%)

Falls in atypical symptoms group: 31/74 (41.9%)

 

No information

Nabors (2021) – COVID-19

Hospital; hospitalization for COVID-19 or another illness (USA)

10/73 (14%)

No information

Ohuabunwa (2022) – COVID-19

Hospital; hospitalized for any reason (USA)

30/134 (22%)

No information

Gan (2017) – COVID-19

Acute geriatric medicine unit (UK)

19/122 (10.7%)

Falls in group with typical symptoms presentation: 1/73(1%)

Falls in group with atypical symptom presentation: 18/49 (37%)

No information

Steinmeyer (2020) – COVID-19

Acute geriatric wards (France)

At admission:

21/94 (22.6%); in 8 patients (8.6%) falls were the leading cause for admission

During hospitalization

12/94 (12.7%)

No information

Lafuente (2021) - COVID-19

Geriatric rehabilitation unit, transferred from acute care (France)

11/69 (15.9%)

2/25 (8%)

Blain (2021) - COVID-19

Nursing homes with a COVID-19 outbreak (France)

37/161 (23%)

23/395 (7.8%)

Petrella (2023) – (suspected) idiopathic normal pressure hydrocephalus

 

Emergency department (Italy)

72/192 (37.6%)

No information

Jarrett (1995) – frailty

Emergency department (Canada)

6/69 (9%)

7/19 (37%)

Underlying diseases in patients presenting with a fall

Three studies analyzed underlying diseases of patients presenting with a fall. Patients presented at a hospital (emergency department), with a fall as main reason for presentation. Consequently, underlying diseases in these patients were identified. Prevalence of disease was reported as the outcome. A comparison of disease prevalence amongst patients not presenting with a fall could not be made, as this was not presented in the studies, see Table 2.

 

Table 2. prevalence of (underlying) disease in patients presenting with a fall in the acute setting

 

Setting

Patients presenting with a fall

Prevalence disease

Blair (2017)

Hospital; hospitalization due to a fall, systemic infection max 48 h after presentation (USA)

N = 161

Urinary tract infection: 71/161 (44.1%)

Lower respiratory tract infection: 37/161 (23.0%)

Sepsis: 34/161 (21.2%)

Endocarditis: 9/161 (5.6%)

Acute bacterial skin and soft tissue infection: 6/161 (3.7%)

Cholangitis: 2/161 (1.2%)

Prosthetic joint infection: 1/161 (0.6%)

 

CSI was not considered a possible explanation for the fall in 123 (76.4%) patients

Clifford (2021)

Emergency department; with a fall as chief complaint

(USA)

N = 207

COVID-19: 97/207 (46.9%)

Hofman (2017) – atypical illness presentation

Emergency Department (Netherlands)

N = 36

36/355 (10.1%) underlying illness (e.g. pneumonia, urinary tract infection) in patients presenting with a fall

 

Typical presentation of any illness: 0/167 (0%)

Atypical presentation of any illness: 36/188 (19.1%)

CSI = coexisting systemic infection

 

Additional information on falling and prevalence of disease

Narrative reviews, case-series and case-reports were reviewed for relevant information on fall-episodes as atypical presentation of disease. See Table 3.

 

Table 3. results from narrative reviews, case-series and case-reports

 

 

 Diagnosis

Samaras (2010)

Review;

Information retrieved from Sanders, 1999

“Falls may also be the chief symptoms of other pathologies such as myocardial infarction, sepsis, medication toxicity, acute abdominal pathology and elder abuse

Peters (2010)

Narrative Review

Studies included in Peters (2010)

  • Fletcher (2004) – expert opinion paper
  • Newson (2007) – expert opinion paper
  • Khan (2006) – expert opinion paper
  • Zwicker (2003) – expert opinion paper/narrative review

Infections often present with falls, confusion, incontinence, change in functional status, or weakness, rather than fever. Urinary tract infections […] often present with a fall”

 

Chan (2012)

Case report

(n = 1)

Older patient admitted for pain management and rehabilitation following a fall

Diagnosis: Pneumonia and meningococcal Y septicemia

Gronfula (2023)

Case report

(n = 1)

 

A 83-year-old man presented to the emergency department following the incident of falling on his face.

Diagnosis: anterior osteophytes at the level of C3-4 compressing the esophagus (causing dysphagia)

Kowa (2014)

Case report

(n = 1)

An 80-year-old gentleman presenting with a fall and subtle symptoms suggestive of a cerebellar lesion

Diagnosis: lung carcinoma

Kramer (1993)

Case report

(n = 1)

A 70-year-old woman was evaluated for frequent Drop Attacks

Diagnosis: hypothyroidism (severe myxedema)

Novitskaya (2019)

Case report

(n = 1)

A 63-year-old man suffering from falls and prolonged episodes of confusion and memory loss

Diagnosis: focal epilepsy

Pchejetski (2020)

Case report

(n = 1)

A 69-year-old man who presented at the emergency department after a fall. He had a 1 year history of syncope and bradycardia.

Diagnosis: brain tumor (anaplastic astrocytoma)

Pincelli (2018)

Case report (n = 1)

A 96-year-old woman was admitted with head trauma due to an accidental fall.

Diagnosis: Doege-Potter syndrome

Shea (2015)

Case report

(n = 1)

A 77-year-old man admitted because of an episode of non-syncopal fall

Diagnosis: cryptococcal meningitis 

A systematic review of the literature was performed to answer the following question:

“Which diseases are found in older adults presenting with a fall, particularly those that present atypically in the acute setting, or in individuals at high risk of falling who are undergoing a multifactorial fall assessment?”

 

As the aim of the guideline development group was to provide an overview of the possible underlying diseases amongst older persons presenting with a fall, i.e. atypical disease presentation, a PICO was not defined. A search was performed to identify studies reporting prevalence of disease amongst adults (65 years and older) who presented with a fall in an acute setting (e.g. emergency department). Additionally, articles were searched that reported fall episodes identified as atypical disease presentation in hospitalized adults (65 years and older), or the history of falls identified as atypical disease presentation in patients (65 years and older) who underwent a multifactorial fall risk assessment.

 

Relevant outcome measures

As no PICO was defined, the guideline development group did not define critical and important outcome measures.

 

Search and select (Methods)

The databases Medline (via OVID) and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms until 03-06-2024. Search terms for ‘older adults’, ‘falls’ and ‘atypical’ were used. The detailed search strategy is depicted under the tab Methods. The systematic literature search resulted in 1019 hits. Studies were selected based on the following criteria:

  • Studies describing the prevalence of (underlying) diseases of patients presenting acutely with falls in different care settings were included.
  • Studies reporting falls as the (atypical) symptom or outcome of a disease were included.
  • Studies describing well known (cardiovascular) fall risk factors, as described in Risicofactoren voor valincidenten bij ouderen, Cardiovasculaire oorzaken voor vallen were excluded.
  • Intervention studies and conference papers were excluded.
  • Narrative reviews and case-reports were only included if they reported diseases not identified in (larger) observational studies.

In addition to the primary search, relevant articles were identified by reviewing (systematic) reviews. Studies from these reviews that met the selection criteria were included.

 

Forty studies were initially selected based on title and abstract screening. After reading the full text, sixteen studies were excluded (see the table with reasons for exclusion under the tab Methods), and twenty-four studies were included.

 

Results

Twenty-four studies were included in the analysis of the literature, of which fourteen studies were retrospective (cohort) studies, and 10 were narrative reviews or case-reports. As the GRADE-approach was not used, evidence tables and risk of bias tables were not created, and GRADE-conclusions were not formulated. The relevant information from the retrospective studies is provided under ‘description of studies’ and ‘results’. A summary of the narrative reviews and case-reports is presented in Table 3 (under ‘results’).

  1. Blain H, Gamon L, Tuaillon E, Pisoni A, Giacosa N, Albrand M, Miot S, Rolland Y, Picot MC, Bousquet J. Atypical symptoms, SARS-CoV-2 test results and immunisation rates in 456 residents from eight nursing homes facing a COVID-19 outbreak. Age Ageing. 2021 May 5;50(3):641-648. doi: 10.1093/ageing/afab050. PMID: 33620381; PMCID: PMC7929417.
  2. Blair A, Manian FA. Coexisting Systemic Infections in Patients Who Present With a Fall. Am J Med Sci. 2017 Jan;353(1):22-26. doi: 10.1016/j.amjms.2016.11.010. Epub 2016 Nov 8. PMID: 28104099.
  3. Brignole M, Moya A, de Lange FJ, Deharo JC, Elliott PM, Fanciulli A, Fedorowski A, Furlan R, Kenny RA, Martín A, Probst V, Reed MJ, Rice CP, Sutton R, Ungar A, van Dijk JG; ESC Scientific Document Group. 2018 ESC Guidelines for the diagnosis and management of syncope. Eur Heart J. 2018 Jun 1;39(21):1883-1948. doi: 10.1093/eurheartj/ehy037. PMID: 29562304.
  4. Chan BK, Kudsk-Iversen S, Balaguruswamy S, Purewal TS. A complicated simple fall--an atypical case of serogroup Y meningococcal pneumonia with secondary septicaemia and literature review. BMJ Case Rep. 2012 Apr 4;2012:bcr1120115095. doi: 10.1136/bcr.11.2011.5095. PMID: 22604203; PMCID: PMC3339171.
  5. Clifford CT, Pour TR, Freeman R, Reich DL, Glicksberg BS, Levin MA, Klang E. Association between COVID-19 diagnosis and presenting chief complaint from New York City triage data. Am J Emerg Med. 2021 Aug;46:520-524. doi: 10.1016/j.ajem.2020.11.006. Epub 2020 Nov 7. PMID: 33191048; PMCID: PMC7648523.
  6. Gan JM, Kho J, Akhunbay-Fudge M, Choo HM, Wright M, Batt F, Mandal AKJ, Chauhan R, Missouris CG. Atypical presentation of COVID-19 in hospitalised older adults. Ir J Med Sci. 2021 May;190(2):469-474. doi: 10.1007/s11845-020-02372-7. Epub 2020 Sep 21. PMID: 32959219; PMCID: PMC7505490.
  7. Gronfula A, Alsharif TH, Deif A, Fouda AA, Aboueleneein H. Anterior Cervical Huge Osteophyte Causing Dysphagia: A Case Report. Cureus. 2023 Apr 1;15(4):e37000. doi: 10.7759/cureus.37000. PMID: 37139030; PMCID: PMC10150618.
  8. Hofman MR, van den Hanenberg F, Sierevelt IN, Tulner CR. Elderly patients with an atypical presentation of illness in the emergency department. Neth J Med. 2017 Jul;75(6):241-246. PMID: 28741583.
  9. Hunt C, Olcott F, Williams G, Chan T. Failing the frail: The need to broaden the COVID-19 case definition for geriatric patients. Clin Med (Lond). 2021 Nov;21(6):e604-e607. doi: 10.7861/clinmed.2021-0308. Epub 2021 Oct 12. PMID: 34642166; PMCID: PMC8806293.
  10. Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Basisset Medisch Specialistische Zorg Verbeterdoelen en Toezichtvragen 2024; 2023 Oct. Available from: https://www.igj.nl/zorgsectoren/ziekenhuizen-en-klinieken/publicaties/indicatorensets/2023/10/16/basisset-medisch-specialistische-zorg-2024.
  11. Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Verbeterdoelen in Beeld 2023 – ziekenhuizen. 2024 Oct. Available from: https://www.igj.nl/zorgsectoren/ziekenhuizen-en-klinieken/publicaties/publicaties/2024/10/14/verbeterdoelen-in-beeld-2023---ziekenhuizen.
  12. Jarrett PG, Rockwood K, Carver D, Stolee P, Cosway S. Illness presentation in elderly patients. Arch Intern Med. 1995 May 22;155(10):1060-4. PMID: 7748049.
  13. Karlsson LK, Jakobsen LH, Hollensberg L, Ryg J, Midttun M, Frederiksen H, Glenthøj A, Kodahl AR, Secher-Johnsen J, Nielsen LK, Bofill NG, Knudtzen FC, Lund CM. Clinical presentation and mortality in hospitalized patients aged 80+ years with COVID-19-A retrospective cohort study. Arch Gerontol Geriatr. 2021 May-Jun;94:104335. doi: 10.1016/j.archger.2020.104335. Epub 2020 Dec 30. PMID: 33476754; PMCID: PMC7836891.
  14. Kowa XY, Hyams C, Farrugia M, Lightowlers S. An unusual cause of a fall: an unusual presentation of lung carcinoma. BMJ Case Rep. 2014 May 7;2014:bcr2013203019. doi: 10.1136/bcr-2013-203019. PMID: 24811107; PMCID: PMC4024550.
  15. Kramer U, Achiron A. Drop attacks induced by hypothyroidism. Acta Neurol Scand. 1993 Dec;88(6):410-1. doi: 10.1111/j.1600-0404.1993.tb05369.x. PMID: 8116341.
  16. Lafuente-Lafuente C, Nghiem QD, Keravec H, Oukbir-Ferrag S, Magri M, Oquendo B, Donadio C, Rainone A, Belmin J. Chronology of COVID-19 Symptoms in Very Old Patients: Study of a Hospital Outbreak. J Clin Med. 2021 Jun 30;10(13):2962. doi: 10.3390/jcm10132962. PMID: 34209409; PMCID: PMC8267687.
  17. Limpawattana P, Phungoen P, Mitsungnern T, Laosuangkoon W, Tansangworn N. Atypical presentations of older adults at the emergency department and associated factors. Arch Gerontol Geriatr. 2016;62:97-102.
  18. Nabors C, Sridhar A, Hooda U, Lobo SA, Levine A, Frishman WH, Dhand A. Characteristics and Outcomes of Patients 80 Years and Older Hospitalized With Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). Cardiol Rev. 2021 Jan/Feb;29(1):39-42. doi: 10.1097/CRD.0000000000000368. PMID: 33136582.
  19. Novitskaya Y, Götz-Trabert K, Schulze-Bonhage A. Recurrent episodes of falls and amnestic confusional states as diagnostic challenge in the elderly. BMJ Case Rep. 2019 Jun 4;12(6):e228842. doi: 10.1136/bcr-2018-228842. PMID: 31167766; PMCID: PMC6557367.
  20. Ohuabunwa U, Afolabi P, Tom-Aba D, Fluker SA. Clinical presentation of COVID-19 and association with outcomes among hospitalized older adults. J Am Geriatr Soc. 2023 Feb;71(2):599-608. doi: 10.1111/jgs.18163. Epub 2022 Dec 24. PMID: 36565152; PMCID: PMC9880682.
  21. Pauwels S, Casters L, Lemkens N, Lemmens W, Meijer K, Meyns P, van de Berg R, Spildooren J. Gait and Falls in Benign Paroxysmal Positional Vertigo: A Systematic Review and Meta-analysis. J Neurol Phys Ther. 2023 Jul 1;47(3):127-138. doi: 10.1097/NPT.0000000000000438. Epub 2023 Mar 7. PMID: 36897200; PMCID: PMC10521788.
  22. Pchejetski D, Kenbaz M, Alshaker H, Jesudason K. Bradycardia and syncope as sole manifestations of a cranial lesion: a case report. J Med Case Rep. 2020 Jan 31;14(1):24. doi: 10.1186/s13256-020-2345-8. PMID: 32000857; PMCID: PMC6993381.
  23. Peters ML. The older adult in the emergency department: aging and atypical illness presentation. J Emerg Nurs. 2010 Jan;36(1):29-34. doi: 10.1016/j.jen.2009.06.014. Epub 2009 Aug 13. PMID: 20109775.
  24. Petrella G, Ciarlo S, Elia S, Piaz RD, Nucera P, Pompucci A, Palmieri M, Pesce A. Idiopathic Normal Pressure Hydrocephalus: The Real Social and Economic Burden of a Possibly Enormous Underdiagnosis Problem. Tomography. 2023 Oct 30;9(6):2006-2015. doi: 10.3390/tomography9060157. PMID: 37987343; PMCID: PMC10661316.
  25. Pincelli AI, Perotti M, Massariello F, Gatti A, Calella D, Cimino V, Haas J, Bellelli G, Mazzola P, Annoni G. A Rare Diagnosis After the Fall of a 96-Year-Old Woman: Doege-Potter Syndrome. Curr Aging Sci. 2018;11(3):195-200. doi: 10.2174/1874609812666181205142247. PMID: 30520387; PMCID: PMC6388424.
  26. Sanders AB. Changing clinical practice in geriatric emergency medicine. Acad Emerg Med. 1999 Dec;6(12):1189-93. doi: 10.1111/j.1553-2712.1999.tb00131.x. PMID: 10609919.
  27. Samaras N, Chevalley T, Samaras D, Gold G. Older patients in the emergency department: a review. Ann Emerg Med. 2010 Sep;56(3):261-9. doi: 10.1016/j.annemergmed.2010.04.015. PMID: 20619500.
  28. Shea, Y. F., et al. "An unusual cause of fall: Unusual presentation of cryptococcal meningitis in an immunocompetent elderly." European Geriatric Medicine 6.3 2015: 276-277.
  29. Sillner AY, Holle CL, Rudolph JL. The Overlap Between Falls and Delirium in Hospitalized Older Adults: A Systematic Review. Clin Geriatr Med. 2019 May;35(2):221-236. doi: 10.1016/j.cger.2019.01.004. Epub 2019 Mar 5. PMID: 30929884.
  30. Steinmeyer Z, Vienne-Noyes S, Bernard M, Steinmeyer A, Balardy L, Piau A, Sourdet S. Acute Care of Older Patients with COVID-19: Clinical Characteristics and Outcomes. Geriatrics (Basel). 2020 Sep 27;5(4):65. doi: 10.3390/geriatrics5040065. PMID: 32992602; PMCID: PMC7709587.
  31. van Son JE, Kahn ECP, van der Bol JM, Barten DG, Blomaard LC, van Dam C, Ellerbroek J, Jansen SWM, Lekx A, van der Linden CMJ, Looman R, Maas HAAM, Mattace-Raso FUS, Mooijaart SP, van Munster BC, Peters A, Polinder-Bos HA, Smits RAL, Spies PE, Wassenburg A, Wassenburg N, Willems HC, Schouten HJ, Robben SHM. Atypical presentation of COVID-19 in older patients is associated with frailty but not with adverse outcomes. Eur Geriatr Med. 2023 Apr;14(2):333-343. doi: 10.1007/s41999-022-00736-z. Epub 2023 Feb 7. PMID: 36749454; PMCID: PMC9902812.

Table of excluded studies

Reference

Reason for exclusion

Chang, C.-P & You, C.-H & Tseng, L.-Y & Cheng, Y.-J & Tseng, Hsiang Kuang. (2020). COVID-19 in older adults: A focus on clinical characteristics and frail status. International Journal of Gerontology. 14. 256-259. 10.6890/IJGE.202011_14(4).0001.

Narrative review on COVID-19

Erwander K, Ivarsson K, Olsson ML, Agvall B. Elderly patients with non-specific complaints at the emergency department have a high risk for admission and 30-days mortality. BMC Geriatr. 2024 Jan 3;24(1):5. doi: 10.1186/s12877-023-04621-7. PMID: 38172691; PMCID: PMC10762826.

Fall episodes not described as individual symptom

Fox RA. Atypical presentation of geriatric infections. Geriatrics. 1988 May;43(5):58-9, 63-4, 68. PMID: 3360329.

Full text not available

Gawronska K, Lorkowski J. Falls as One of the Atypical Presentations of COVID-19 in Older Population. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2021 Feb 21;12:2151459321996619. doi: 10.1177/2151459321996619. PMID: 33680533; PMCID: PMC7900839.

Narrative review on COVID-19

Grosmaitre P, Le Vavasseur O, Yachouh E, Courtial Y, Jacob X, Meyran S, Lantelme P. Significance of atypical symptoms for the diagnosis and management of myocardial infarction in elderly patients admitted to emergency departments. Arch Cardiovasc Dis. 2013 Nov;106(11):586-92. doi: 10.1016/j.acvd.2013.04.010. Epub 2013 Nov 5. PMID: 24200926.

Study on causes and symptoms of cardiovascular diseases

Limpawattana P, Phungoen P, Mitsungnern T, Laosuangkoon W, Tansangworn N. Atypical presentations of older adults at the emergency department and associated factors. Arch Gerontol Geriatr. 2016 Jan-Feb;62:97-102. doi: 10.1016/j.archger.2015.08.016. Epub 2015 Aug 21. PMID: 26323650.

Results on fall episodes not separately presented

Marrison VK, Fletcher A, Parry SW. The older patient with syncope: practicalities and controversies. Int J Cardiol. 2012 Feb 23;155(1):9-13. doi: 10.1016/j.ijcard.2010.10.055. Epub 2010 Nov 20. PMID: 21094541.

Study on causes and symptoms of syncope

Mesbah-Oskui L, Alabkal J, Alduaij W, Dhawan PS. A unique case of a fulminant clonal CD8-positive T-cell lymphoproliferative disorder with CNS involvement. BMC Neurol. 2023 Sep 15;23(1):329. doi: 10.1186/s12883-023-03371-8. PMID: 37715128; PMCID: PMC10503065.

Not in the acute setting

Norman DC, Yoshikawa TT. Fever in the elderly. Infect Dis Clin North Am. 1996 Mar;10(1):93-9. doi: 10.1016/s0891-5520(05)70288-9. PMID: 8698997.

In the full text, no information on fall episodes is presented

O' Brien H, Anne Kenny R. Syncope in the Elderly. Eur Cardiol. 2014 Jul;9(1):28-36. doi: 10.15420/ecr.2014.9.1.28. PMID: 30310482; PMCID: PMC6159456.

Study on causes and symptoms of syncope

Perry A, Macias Tejada J, Melady D. An Approach to the Older Patient in the Emergency Department. Clin Geriatr Med. 2018 Aug;34(3):299-311. doi: 10.1016/j.cger.2018.03.001. Epub 2018 Jun 11. PMID: 30031418.

The symptoms that are described are not atypical symptoms

Phillips JR, Carroll J, Ehsanullah M. Screening for acute myocardial infarction in elderly patients with collapse, confusion and falls. Int J Clin Pract. 1999 Mar;53(2):93-5. PMID: 10344041.

Study on causes and symptoms of cardiovascular diseases

Remelli F, Volpato S, Trevisan C. Clinical Features of SARS-CoV-2 Infection in Older Adults. Clin Geriatr Med. 2022 Aug;38(3):483-500. doi: 10.1016/j.cger.2022.03.001. Epub 2022 Mar 21. PMID: 35868668; PMCID: PMC8934709.

Study on COVID, not on fall episodes

Tanaka T, Fujiwara R, Sashida R, Hirokawa Y, Wakamiya T, Michiwaki Y, Shimoji K, Suehiro E, Onoda K, Yamane F, Kawashima M, Matsuno A. Surgical Treatment of Vertebral Compression Fracture in a Patient with Idiopathic Normal Pressure Hydrocephalus. JMA J. 2023 Jul 14;6(3):354-357. doi: 10.31662/jmaj.2023-0005. Epub 2023 Jun 12. PMID: 37560370; PMCID: PMC10407305.

Not in the acute setting; one month after a fall

Tanaka T, Iwashita H, Liu X, Momozaki N, Honda E, Matsuno A, Morimoto T. Prevalence of idiopathic normal pressure hydrocephalus in patients with vertebral compression fractures. Surg Neurol Int. 2023 Dec 15;14:429. doi: 10.25259/SNI_818_2023. PMID: 38213459; PMCID: PMC10783668.

Not in the acute setting

Taslidere, Bahadir, Ertan Sönmez, and Serdar Özdemir. "Evaluation of patients admitted to the emergency department after Coronavac (Sinovac) vaccination?." Journal of Experimental and Clinical Medicine 40.1 2023: 80-84.

Fall episodes not described as individual symptom

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 21-10-2025

Beoordeeld op geldigheid  : 30-06-2025

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Cluster Duizeligheid, vallen en syncope
Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Internisten Vereniging
  • Nederlandse Vereniging voor Keel-Neus-Oorheelkunde en Heelkunde van het Hoofd-Halsgebied
  • Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie
  • Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Patiëntenfederatie Nederland

Algemene gegevens

In de tweede cyclus worden in totaal zes modules herzien, waarvan twee modules nu voor liggen ter commentaar. De overige vier modules zijn momenteel nog in ontwikkeling en volgen in een latere commentaarfase.

 

  • Richtlijn Duizeligheid bij ouderen: Module Aanvullend onderzoek duizeligheid [herzien]
  • Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen: Module Vallen als atypische uiting van een onderliggende ziekte [nieuw]
  • Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen: Module Schatting valrisico bij thuiswonende ouderen (herzien)
  • Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen: Module verlaging valrisico bij thuiswonende ouderen (herzien)
  • Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen: Module verlaging valrisico ouderen in verpleeghuis (herzien)
  • Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen: Module verlaging valrisico ouderen in ziekenhuis (herzien)

De ontwikkeling van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd uit de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodules is in 2021 een multidisciplinair cluster ingesteld. Dit cluster bestaat uit vertegenwoordigers van alle relevante organisaties die betrekking hebben op de zorg voor patiënten met duizeligheid en (risico op) vallen

 

Het cluster duizeligheid en vallen bestaat uit meerdere richtlijnen, zie hier voor de actuele clusterindeling. De stuurgroep bewaakt het proces van modulair onderhoud binnen het cluster. De expertisegroepsleden worden indien nodig gevraagd om hun expertise in te zetten voor een specifieke richtlijnmodule. Het cluster duizeligheid en vallen bestaat uit de volgende personen:


Clusterstuurgroep

  • Prof. dr. T.D. (Tjasse) Bruintjes, voorzitter cluster duizeligheid en vallen, NVKNO, KNO-arts, Gelre Ziekenhuizen
  • Drs. S. (Simon) Geerse, NVKNO, KNO-arts, Treant
  • Dr. W.P.A. (Willem) Kelders, NVKNO KNO-arts, Franciscus Gasthuis & Vlietland
  • Prof. dr. N. (Nathalie) van der Velde, NVKG, klinisch geriater, Amsterdam UMC
  • Dr. R.B. (Roeland) van Leeuwen, NVN, neuroloog, Gelre Ziekenhuizen
  • J.H.W. (Joost) Rutten, NIV internist, Radboud UMC
  • Drs. J.O. (Judella) Daal, NVKG, klinisch-geriater, Dijklander Ziekenhuis

Clusterexpertisegroep

  • Ir. R.M. (Renske) Hoeben, NVKF, Klinisch Fysicus, Bernhoven
  • BSc. M.J.H. (Marjo) van Gils-Simons, Ergotherapie Nederland, ergotherapeut
  • B.J.F.M. (Bart) Zwaneveld, KNGF, orofaciaal en manueel therapeut
  • Dr. O.R. (Otto) Maarsingh, NHG, huisarts, Amsterdam UMC
  • Dr. V.A. (Vincent) van Vugt, NHG, huisarts, Amsterdam UMC
  • Dr. S. (Sofie) Jansen, NIV, AIOS-internist, Amsterdam UMC
  • R.S. (Ramon) Dekker, NIV, internist, Ziekenhuis Rivierenland
  • Dr. E.P. (Eveline) van Poelgeest, NIV, NVKG, internist-ouderengeneeskunde, Amsterdam UMC
  • Drs. C.M. (Margreet) Aalten, NVKG klinisch geriater, St. Jansdal Ziekenhuis
  • Dr. S.C. (Suzanne) Boon – van Dijk, NVKG, klinisch geriater, Franciscus Gasthuis en Vlietland
  • Drs. J. (Janneke) Bakker, NVKG, AIOS-geriatrie, Vincent van Gogh
  • Dr. E.C.A. (Evert) Kaal, NVN, neuroloog, Maasstad Ziekhuis
  • Drs. S.Y.G. (Suzanne) Peeters, NVSHA, SEH-arts, Flevoziekenhuis
  • Drs. B.S. (Birgit) Jacobs, NVZA, ziekenhuisapotheker, Catharina Ziekenhuis
  • MSc. M.J.A. (Marishka) Verschuren – van Veen, V&VN, verpleegkundig specialist AGZ
  • M. (Marja) Flipse, Stichting Hoormij NVVS, patiëntvertegenwoordiger Duizeligheid en Evenwicht
  • W.F. (Linde) Kok, Verenso,
  • Drs. H. (Harmke) Verlinden – Ooms, KNMP

Met ondersteuning van

  • Dr. R. Zwarts - van de Putte, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • MSc. D.G. Ossendrijver, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

De Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling is gevolgd. Alle clusterstuurgroepleden en actief betrokken expertisegroepsleden (fungerend als schrijver en/of meelezer bij tenminste één van de geprioriteerde richtlijnmodules) hebben schriftelijk verklaard of zij in de laatste drie jaar directe financiële belangen (betrekking bij een commercieel bedrijf, persoonlijke financiële belangen, onderzoeksfinanciering) of indirecte belangen (persoonlijke relaties, reputatiemanagement) hebben gehad. Gedurende de ontwikkeling of herziening van een richtlijnmodule worden wijzigingen in belangen aan de projectleider doorgegeven. De belangenverklaring wordt opnieuw bevestigd tijdens de commentaarfase. Een overzicht van de belangen van de clusterleden en betrokken expertisegroepsleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten.

 

Clusterstuurgroep

Clusterlid

Functie

Nevenfuncties

Gemelde belangen

Ondernomen actie

Prof. dr. T.D. (Tjasse) Bruintjes

- KNO-arts (vrijgevestigd) Gelre ziekenhuizen Apeldoorn (0,8 fte)
- bijzonder hoogleraar KNO-heelkunde LUMC (0,2 fte)

 

- lid beroepsgenoot Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Zwolle (onkostenvergoeding)
- voorzitter Stichting Wetenschappelijk Onderzoek KNO-heelkunde Utrecht ‘ORLU’ (onkostenvergoeding)
- lid bestuur Foundation Rhinology (onbetaald)
- voorzitter Vestibulaire Vereniging (onbetaald)
- adviseur Commissie Duizeligheid & Evenwicht Stichting Hoormij NVVS (onbetaald)

- Associate editor Frontiers in Neurology (onbetaald)

 

Geen (alleen subsidie van ZonMW)

Geen

Drs. S. (Simon) Geerse, NVKNO KNO-arts, Treant

 

KNO-arts (loondienst) Treant

 

- voorzitter kerngroep vestibulogie KNO-vereniging (vacatievergoeding)

 

 

Geen

Geen

Dr. W.P.A. (Willem) Kelders

- KNO-arts (vrijgevestigd) Franciscus Gasthuis en Vlietland Rotterdam (0,8 fte)
- Parttime staflid (Ioondienst) KNO Erasmus MC Rotterdam met aandachtsgebied neurotologie (0,2 fte)

 

- lid voortgangstoestcommissie KNO-vereniging (onbetaald)
- adviseur Commissie Duizeligheid & Evenwicht Stichting Hoormij NVVS (onbetaald)
- vakgroepvoorzitter KNO Franciscus (onbetaald)
- voorzitter Rotterdamse waarneemgroep KNO (onbetaald)

 

Geen

Geen

Prof. dr. N. (Nathalie) van der Velde

Staflid en hoogleraar onderafdeling Geriatrie Amsterdam UMC, lokatie AMC

 

Onbetaald:
Associate editor Age & Ageing
Associate editor Annals of Medicine
Voorzitter werkgroep IGJ indicator vallen
Voorzitter SIG valpreventie NVKG/landelijk netwerk valklinieken
Lid bestuur WSAA (syncope en autonome aandoeningen)
Voorzitter task & finish group on fall-risk increasing drugs EuGMS
Lid SIG falls and fractures EuGMS
Core committee member World Falls Guidelines
co-programma leider Aging & Later Life Amsterdam Public Health

 

nee; alleen subsidies van onafhankelijke subsidieverstrekkers (NWO, ZonMW, Amsterdams Universiteitsfonds)

 

Geen

Dr. R.B. (Roeland) van Leeuwen

Neuroloog, Gelre ziekenhuizen Apeldoorn
Neuroloog, kenniscentrum duizeligheid

 

 
Lid Scheidsgerecht Gezondheidszorg. Betaald

 

Geen

Geen

J.H.W. (Joost) Rutten

Internist-Vasculair Geneeskunde 0.9 FTE/Radboudumc, Nijmegen

 

Consultant op projectbasis voor Volwassenen. International - project ontwikkeling screeningstool ter opsporing patiënten met lipodystrofie

 

Principle Investigator Radboudumc CALM DIEM en CALM START studies, sponsor Vascular Dynamics (studies naar effect van specifiek type carotisstent ter verlaging van de bloeddruk)

 

 

Clusterexpertisegroep

Clusterlid

Functie

Nevenfuncties

Gemelde belangen

Ondernomen actie

Sofie Jansen

Internist Ouderengeneeskunde, Amsterdam UMC, klinische taken en postdocoraal onderzoek, 0.5 FTE
Internist Post Covid exptertisecentrum, Amsterdam UMC, 0.3 FTE

 

Geen

Geen

Geen (penvoerder van module)

Drs. J. (Janneke) Bakker

Arts assistent in opleiding tot specialist
Tot 31-05-2023 werkzaam bij Vincent van Gogh voor geestelijke gezondheid
Vanaf 01-06-2023 werkzaam bij RadboudUMC

 

Lid van werkgroep kwaliteitsbeleid 3.0: herziening kwaliteitsbeleid beroepsvereniging

 

Geen

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

Dr. E.P. (Eveline) van Poelgeest

Internist ouderengeneeskunde AUMC, betaald

Expertisecentrum farmacotherapie bij ouderen (Ephor), betaald

Geen

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

Drs. S.Y.G. (Suzanne) Peeters

SEH-arts klinisch epidemioloog bij Flevoziekenhuis te Almere
0,6 fte, 27 uur per week

Lid bestuur WSAA (werkgroep syncope en autonome aandoeningen)
Lid bestuur syncopedia.org
Lid richtlijnencie NVSHA (nederlandse vereniging van spoedeisende hulpartsen)
Lid sectie Beleid & Welzijn van de NVSHA

Geen

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

Ir. R.M. (Renske) Hoeben

Klinisch fysicus Meander Medisch Centrum

 

Geen

Geen

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

Prof. dr. O.R. (Otto) Maarsingh

Huisarts, Amsterdam UMC, locatie Vumc, Universitaire Huisartsenpraktijk Senior-onderzoeker, Amsterdam UMC, locatie Vumc, afdeling Huisartsgeneeskunde

 

Geen

Ons onderzoek op het gebied van duizeligheid werd in het verleden gefinancierd door ZonMw. Het is onze inzet om ook in de toekomst subsidies te werven, zodat dit onderzoek kan blijven plaatsvinden

 

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

Dr. V.A. (Vincent) van Vugt

-Huisarts (0.6 FTE), ZZP.
-Postdoctoraal onderzoeker (0.4 FTE), afdeling huisartsgeneeskunde Amsterdam UMC.

 

2x dag per jaar KNGF-geaccrediteerde nascholing geven bij SOMT, University of Physiotherapy in Amersfoort. Betaald.

 

Betrokken geweest bij de ontwikkeling van een medisch hulpmiddel, Vertigo Training. Het intellectueel eigendom van deze online vorm van de oefenbehandeling vestibulaire revalidatie ligt bij de afdeling huisartsgeneeskunde van Amsterdam UMC. Ik heb geen commercieel belang bij Vertigo Training. Het is wel mogelijk dat deze behandeling meer bekendheid zal krijgen door het werk van de commissie.

 

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

M. (Marja) Flipse,

Geen werkgever, maar vrijwilliger bij Stichting Hoormij NVVS-NVVS

 

Geen

Geen

Geen (klankbordfunctie bij herziene modules)

Inbreng patiëntenperspectief

Er werd aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door deelname van relevante patiëntenorganisaties aan de need-for-update en/of prioritering. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen. De conceptrichtlijnmodule is tevens ter commentaar voorgelegd aan alle relevante patiëntenorganisaties in de stuur- en expertisegroep (zie ‘Samenstelling cluster’ onder ‘Verantwoording’) en aan alle patiëntenorganisaties die niet deelnemen aan de stuur- en expertisegroep, maar wel hebben deelgenomen aan de need-for-update (zie ‘Need-for-update’ onder ‘Verantwoording’). De eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt. 

 

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule is conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uitgevoerd om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema op de Richtlijnendatabase).

Module

Uitkomst raming

Toelichting

Vallen als atypische uiting van onderliggende ziekte

Geen financiële gevolgen

Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt uit de toetsing dat de aanbeveling geen nieuwe manier van zorgverlening betreft. De aanbeveling sluit volledig aan bij een IGJ-indicator, opgesteld in 2023.

Werkwijze

AGREE

Deze richtlijnmodule is opgesteld conform de eisen vermeld in het rapport Medisch Specialistische Richtlijnen 3.0 van de adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwaliteit. Dit rapport is gebaseerd op het AGREE II instrument (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation II; Brouwers, 2010).

 

Need-for-update, prioritering en uitgangsvragen

Tijdens de need-for-update fase inventariseerde het cluster de geldigheid van de richtlijnmodules binnen het cluster. Naast de partijen die deelnemen aan de stuur- en expertisegroep zijn hier ook andere stakeholders voor benaderd. Per richtlijnmodule is aangegeven of deze geldig is, herzien moet worden, kan vervallen of moet worden samengevoegd. Ook was er de mogelijkheid om nieuwe onderwerpen aan te dragen die aansluiten bij één (of meerdere) richtlijn(en) behorend tot het cluster. De richtlijnmodules waarbij door één of meerdere partijen werd aangegeven herzien te worden, werden doorgezet naar de prioriteringsronde. Ook suggesties voor nieuwe richtlijnmodules werden doorgezet naar de prioriteringsronde. Afgevaardigden vanuit de partijen in de stuur- en expertisegroep werden gevraagd om te prioriteren (zie ‘Samenstelling cluster’ onder ‘Verantwoording’). Hiervoor werd de RE-weighted Priority-Setting (REPS) – tool gebruikt. De uitkomsten (ranklijst) werd gebruikt als uitgangspunt voor de discussie. Voor de geprioriteerde richtlijnmodules zijn door de het cluster concept-uitgangsvragen herzien of opgesteld en definitief vastgesteld.

 

Uitkomstmaten

Na het opstellen van de zoekvraag behorende bij de uitgangsvraag inventariseerde het cluster welke uitkomstmaten voor de patiënt relevant zijn, waarbij zowel naar gewenste als ongewenste effecten werd gekeken. Hierbij werd een maximum van acht uitkomstmaten gehanteerd. Het cluster waardeerde deze uitkomstmaten volgens hun relatieve belang bij de besluitvorming rondom aanbevelingen, als cruciaal (kritiek voor de besluitvorming), belangrijk (maar niet cruciaal) en onbelangrijk. Tevens definieerde het cluster tenminste voor de cruciale uitkomstmaten welke verschillen zij klinisch (patiënt) relevant vonden.

 

Methode literatuursamenvatting

Een uitgebreide beschrijving van de strategie voor zoeken en selecteren van literatuur is te vinden onder ‘Zoeken en selecteren’. Indien mogelijk werd de data uit verschillende studies gepoold in een random-effects model. [Review Manager 5.4] werd indien mogelijk gebruikt voor de statistische analyses. De beoordeling van de kracht van het wetenschappelijke bewijs wordt hieronder toegelicht.

 

Beoordelen van de kracht van het wetenschappelijke bewijs

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode. GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (zie http://www.gradeworkinggroup.org/). De basisprincipes van de GRADE-methodiek zijn: het benoemen en prioriteren van de klinisch (patiënt) relevante uitkomstmaten, een systematische review per uitkomstmaat, en een beoordeling van de bewijskracht per uitkomstmaat op basis van de acht GRADE-domeinen (domeinen voor downgraden: risk of bias, inconsistentie, indirectheid, imprecisie, en publicatiebias; domeinen voor upgraden: dosis-effect relatie, groot effect, en residuele plausibele confounding). GRADE onderscheidt vier gradaties voor de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs: hoog, redelijk, laag en zeer laag. Deze gradaties verwijzen naar de mate van zekerheid die er bestaat over de literatuurconclusie, in het bijzonder de mate van zekerheid dat de literatuurconclusie de aanbeveling adequaat ondersteunt (Schünemann, 2013; Hultcrantz, 2017).

 

Tabel Gradaties voor de kwaliteit van wetenschappelijk bewijs

GRADE

Definitie

Hoog

  • er is hoge zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt;
  • het is zeer onwaarschijnlijk dat de literatuurconclusie klinisch relevant verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.

Redelijk

  • er is redelijke zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt;
  • het is mogelijk dat de conclusie klinisch relevant verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.

Laag

  • er is lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt;
  • er is een reële kans dat de conclusie klinisch relevant verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.

Zeer laag

  • er is zeer lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt;
  • de literatuurconclusie is zeer onzeker.

Bij het beoordelen (graderen) van de kracht van het wetenschappelijk bewijs in een richtlijnmodule volgens de GRADE-methodiek spelen grenzen voor klinische besluitvorming een belangrijke rol (Hultcrantz, 2017). Dit zijn de grenzen die bij overschrijding aanleiding zouden geven tot een aanpassing van de aanbeveling. Om de grenzen voor klinische besluitvorming te bepalen moeten alle relevante uitkomstmaten en overwegingen worden meegewogen. De grenzen voor klinische besluitvorming zijn daarmee niet één op één vergelijkbaar met het minimaal klinisch relevant verschil (Minimal Clinically Important Difference, MCID). Met name in situaties waarin een interventie geen belangrijke nadelen heeft en de kosten relatief laag zijn, kan de grens voor klinische besluitvorming met betrekking tot de effectiviteit van de interventie bij een lagere waarde (dichter bij het nuleffect) liggen dan de MCID (Hultcrantz, 2017).

 

Overwegingen (van bewijs naar aanbeveling)

Om te komen tot een aanbeveling zijn naast (de kwaliteit van) het wetenschappelijke bewijs ook andere aspecten belangrijk en worden meegewogen, zoals aanvullende argumenten uit bijvoorbeeld de biomechanica of fysiologie, waarden en voorkeuren van patiënten, kosten (middelenbeslag), aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie. Deze aspecten zijn systematisch vermeld en beoordeeld (gewogen) onder het kopje ‘Overwegingen’ en kunnen (mede) gebaseerd zijn op expert opinion. Hierbij is gebruik gemaakt van een gestructureerd format gebaseerd op het evidence-to-decision framework van de internationale GRADE Working Group (Alonso-Coello, 2016a; Alonso-Coello 2016b). Dit evidence-to-decision framework is een integraal onderdeel van de GRADE methodiek.

 

Formuleren van aanbevelingen

De aanbevelingen geven antwoord op de uitgangsvraag en zijn gebaseerd op het beschikbare wetenschappelijke bewijs en de belangrijkste overwegingen, en een weging van de gunstige en ongunstige effecten van de relevante interventies. De kracht van het wetenschappelijk bewijs en het gewicht dat door het cluster wordt toegekend aan de overwegingen, bepalen samen de sterkte van de aanbeveling. Conform de GRADE-methodiek sluit een lage bewijskracht van conclusies in de systematische literatuuranalyse een sterke aanbeveling niet a priori uit, en zijn bij een hoge bewijskracht ook zwakke aanbevelingen mogelijk (Agoritsas, 2017; Neumann, 2016). De sterkte van de aanbeveling wordt altijd bepaald door weging van alle relevante argumenten tezamen. Het cluster heeft bij elke aanbeveling opgenomen hoe zij tot de richting en sterkte van de aanbeveling zijn gekomen.

 

In de GRADE-methodiek wordt onderscheid gemaakt tussen sterke en zwakke (of conditionele) aanbevelingen. De sterkte van een aanbeveling verwijst naar de mate van zekerheid dat de voordelen van de interventie opwegen tegen de nadelen (of vice versa), gezien over het hele spectrum van patiënten waarvoor de aanbeveling is bedoeld. De sterkte van een aanbeveling heeft duidelijke implicaties voor patiënten, behandelaars en beleidsmakers (zie onderstaande tabel). Een aanbeveling is geen dictaat, zelfs een sterke aanbeveling gebaseerd op bewijs van hoge kwaliteit (GRADE gradering HOOG) zal niet altijd van toepassing zijn, onder alle mogelijke omstandigheden en voor elke individuele patiënt.

 

Tabel Sterkte van de aanbevelingen

Implicaties van sterke en zwakke aanbevelingen voor verschillende richtlijngebruikers

 

Sterke aanbeveling

Zwakke (conditionele) aanbeveling

Voor patiënten

De meeste patiënten zouden de aanbevolen interventie of aanpak kiezen en slechts een klein aantal niet.

Een aanzienlijk deel van de patiënten zouden de aanbevolen interventie of aanpak kiezen, maar veel patiënten ook niet. 

Voor behandelaars

De meeste patiënten zouden de aanbevolen interventie of aanpak moeten ontvangen.

Er zijn meerdere geschikte interventies of aanpakken. De patiënt moet worden ondersteund bij de keuze voor de interventie of aanpak die het beste aansluit bij zijn of haar waarden en voorkeuren.

Voor beleidsmakers

De aanbevolen interventie of aanpak kan worden gezien als standaardbeleid.

Beleidsbepaling vereist uitvoerige discussie met betrokkenheid van veel stakeholders. Er is een grotere kans op lokale beleidsverschillen. 

Organisatie van zorg

Bij de ontwikkeling van de richtlijnmodule is expliciet aandacht geweest voor de organisatie van zorg: alle aspecten die randvoorwaardelijk zijn voor het verlenen van zorg (zoals coördinatie, communicatie, (financiële) middelen, mankracht en infrastructuur). Randvoorwaarden die relevant zijn voor het beantwoorden van deze specifieke uitgangsvraag zijn genoemd bij de overwegingen. Meer algemene, overkoepelende, of bijkomende aspecten van de organisatie van zorg worden behandeld in de richtlijnmodule Organisatie van zorg.

 

Commentaar- en autorisatiefase

De conceptrichtlijnmodule werd voorgelegd aan alle partijen die benaderd zijn voor de need-for-update fase. De commentaren werden verzameld en besproken met het cluster. Naar aanleiding van de commentaren werd de conceptrichtlijnmodule aangepast en definitief vastgesteld door het cluster. De definitieve richtlijnmodule werd ter autorisatie of goedkeuring voorgelegd aan de partijen die beschreven staan bij ‘Initiatief en autorisatie’ onder ‘Verantwoording’.

 

Literatuur

Agoritsas T, Merglen A, Heen AF, Kristiansen A, Neumann I, Brito JP, Brignardello-Petersen R, Alexander PE, Rind DM, Vandvik PO, Guyatt GH. UpToDate adherence to GRADE criteria for strong recommendations: an analytical survey. BMJ Open. 2017 Nov 16;7(11):e018593. doi: 10.1136/bmjopen-2017-018593. PubMed PMID: 29150475; PubMed Central PMCID: PMC5701989.

 

Alonso-Coello P, Schünemann HJ, Moberg J, Brignardello-Petersen R, Akl EA, Davoli M, Treweek S, Mustafa RA, Rada G, Rosenbaum S, Morelli A, Guyatt GH, Oxman AD; GRADE Working Group. GRADE Evidence to Decision (EtD) frameworks: a systematic and transparent approach to making well informed healthcare choices. 1: Introduction. BMJ. 2016 Jun 28;353:i2016. doi: 10.1136/bmj.i2016. PubMed PMID: 27353417.

 

Alonso-Coello P, Oxman AD, Moberg J, Brignardello-Petersen R, Akl EA, Davoli M, Treweek S, Mustafa RA, Vandvik PO, Meerpohl J, Guyatt GH, Schünemann HJ; GRADE Working Group. GRADE Evidence to Decision (EtD) frameworks: a systematic and transparent approach to making well informed healthcare choices. 2: Clinical practice guidelines. BMJ. 2016 Jun 30;353:i2089. doi: 10.1136/bmj.i2089. PubMed PMID: 27365494.

 

Brouwers MC, Kho ME, Browman GP, Burgers JS, Cluzeau F, Feder G, Fervers B, Graham ID, Grimshaw J, Hanna SE, Littlejohns P, Makarski J, Zitzelsberger L; AGREE Next Steps Consortium. AGREE II: advancing guideline development, reporting and evaluation in health care. CMAJ. 2010 Dec 14;182(18):E839-42. doi: 10.1503/cmaj.090449. Epub 2010 Jul 5. Review. PubMed PMID: 20603348; PubMed Central PMCID: PMC3001530.

 

Hultcrantz M, Rind D, Akl EA, Treweek S, Mustafa RA, Iorio A, Alper BS, Meerpohl JJ, Murad MH, Ansari MT, Katikireddi SV, Östlund P, Tranæus S, Christensen R, Gartlehner G, Brozek J, Izcovich A, Schünemann H, Guyatt G. The GRADE Working Group clarifies the construct of certainty of evidence. J Clin Epidemiol. 2017 Jul;87:4-13. doi: 10.1016/j.jclinepi.2017.05.006. Epub 2017 May 18. PubMed PMID: 28529184; PubMed Central PMCID: PMC6542664.

 

Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 (2012). Adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwalitieit. http://richtlijnendatabase.nl/over_deze_site/over_richtlijnontwikkeling.html.

 

Neumann I, Santesso N, Akl EA, Rind DM, Vandvik PO, Alonso-Coello P, Agoritsas T, Mustafa RA, Alexander PE, Schünemann H, Guyatt GH. A guide for health professionals to interpret and use recommendations in guidelines developed with the GRADE approach. J Clin Epidemiol. 2016 Apr;72:45-55. doi: 10.1016/j.jclinepi.2015.11.017. Epub 2016 Jan 6. Review. PubMed PMID: 26772609.

 

Schünemann H, Brożek J, Guyatt G, et al. GRADE handbook for grading quality of evidence and strength of recommendations. Updated October 2013. The GRADE Working Group, 2013. Available from http://gdt.guidelinedevelopment.org/central_prod/_design/client/handbook/handbook.html.

Zoekverantwoording

Algemene informatie

Cluster: Duizeligheid en vallen

Richtlijn: Preventie van valincidenten bij ouderen

Uitgangsvraag/modules: Welke ziekten zien we bij mensen die zich presenteren met een val?

Database(s): Ovid/Medline, Embase.com

Datum: 02-03-2023 en 3-6-2024

Periode: Geen restrictie

Talen: Engels, Nederlands

Literatuurspecialist: Miriam van der Maten

(update Alies Oost)

Rayyan:  https://rayyan.ai/reviews/607707

Update: https://rayyan.ai/reviews/1053730

BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Bij gebruikmaking van een volledig zoekblok zal naar de betreffende link op de website worden verwezen.

Toelichting:

De eerdere search voor deze richtlijn sloot niet aan bij wat de werkgroep zocht. In overleg met de adviseur de vraag opnieuw bekeken. Er is gezocht op de elementen:

  • Ouderen (inclusief frail elderly)
  • Vallen/val/valrisico
  • Atypische presentatie

 

→ Zoeken zonder het element atypische presentatie leverde te veen hits op > 60.000

→ Toevoegen van een zoekblok over ziekten (breed en gespecificeerde ziekte als covid-19) zorgde niet voor een verdere toespitsing van de resultaten. Dit zoekelement is daarom niet meer meegenomen.

→ De nieuw opgegeven 13 sleutelartikelen worden gevonden met de zoekopdracht.

Te gebruiken voor richtlijnen tekst:

In de databases Embase.com en Ovid/Medline is op 2 maart 2023 met relevante zoektermen gezocht naar literatuur over welke ziekten je ziet bij mensen die zich (atypisch) presenteren met een val. De literatuurzoekactie leverde 952 unieke treffers op.

Op 3 juni 2024 is een update gedaan van de search. Hierbij zijn 67 nieuwe referenties gevonden.

Zoekopbrengst

2-3-2023

 

EMBASE

OVID/MEDLINE

Ontdubbeld

Totaal

776

753

952

3-6-2024

 

EMBASE

OVID/MEDLINE

Ontdubbeld

Totaal

835

778

1019

Zoekstrategie

Embase.com 2-3-2023

No.

Query

Results

#4

#1 AND #2 AND #3 AND ([english]/lim OR [dutch]/lim) NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

776

#3

atypical*:ti,ab,kw OR aspecific*:ti,ab,kw OR idiopathic*:ti,ab,kw OR (((without OR unknown) NEAR/3 cause*):ti,ab,kw)

430380

#2

'fall risk'/exp OR 'fall risk assessment'/exp OR 'falling'/exp/mj OR fall*:ti,ab,kw

323874

#1

'aged'/exp OR 'geriatrics'/exp OR 'elderly care'/exp OR elder*:ti,ab,kw OR eldest:ti,ab,kw OR frail*:ti,ab,kw OR geriatri*:ti,ab,kw OR ((old NEAR/1 age*):ti,ab,kw) OR ((oldest NEAR/1 old*):ti,ab,kw) OR senior*:ti,ab,kw OR senium:ti,ab,kw OR ((very NEAR/1 old*):ti,ab,kw) OR septuagenarian*:ti,ab,kw OR octagenarian*:ti,ab,kw OR octogenarian*:ti,ab,kw OR nonagenarian*:ti,ab,kw OR centarian*:ti,ab,kw OR centenarian*:ti,ab,kw OR supercentenarian*:ti,ab,kw OR 'older people':ti,ab,kw OR ((older NEAR/1 subject*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 patient*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 age*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 adult*):ti,ab,kw) OR 'older man':ti,ab,kw OR 'older men':ti,ab,kw OR 'older male*':ti,ab,kw OR 'older woman':ti,ab,kw OR 'older women':ti,ab,kw OR 'older female*':ti,ab,kw OR ((older NEAR/1 population*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 person*):ti,ab,kw) OR 'frail elderly'/exp OR 'frailty'/exp OR 'geriatric patient'/exp OR (((frail* OR vulnerab* OR 'functionally impaired') NEAR/5 (elder* OR 'older adult*' OR patient*)):ti,ab,kw)

 

Ovid/Medline 2-3-2023

#

Searches

Results

6

limit 5 to (english language or dutch)

753

5

4 not (comment/ or editorial/ or letter/ or ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/))

827

4

1 and 2 and 3

837

3

exp Accidental Falls/ or fall*.ti,ab,kf.

252127

2

(atypical* or aspecific* or idiopathic* or ((without or unkown) adj3 cause*)).ti,ab,kf.

293854

1

exp Aged/ or exp "Aged, 80 and over"/ or exp Frail Elderly/ or exp Geriatrics/ or exp Geriatric Psychiatry/ or exp Geriatric Nursing/ or exp Geriatric Dentistry/ or exp Dental Care for Aged/ or exp Health Services for the Aged/ or (elder* or eldest or frail* or geriatri* or old age* or oldest old* or senior* or senium or very old* or septuagenarian* or octagenarian* or octogenarian* or nonagenarian* or centarian* or centenarian* or supercentenarian* or older people or older subject* or older patient* or older age* or older adult* or older man or older men or older male* or older woman or older women or older female* or older population* or older person*).ti,ab,kf. or exp Geriatric Assessment/ or exp Home Nursing/ or exp Frail Elderly/ or exp Alzheimer Disease/ep or exp Cognition Disorders/di, ep or exp Homes for the Aged/ or elderly.ab,ti. or community dwelling.ab,ti. or geriatric.ab,ti. or mini mental state.ab,ti. or alzheimer*.ab,ti. or mmse.ab,ti. or ((frail* or vulnerab* or 'functionally impaired') adj5 (elder* or 'older adult*' or patient*)).ti,ab,kf.

3851297

Embase.com 3-6-2024

No.

Query

Results

#1

'aged'/exp OR 'geriatrics'/exp OR 'elderly care'/exp OR elder*:ti,ab,kw OR eldest:ti,ab,kw OR frail*:ti,ab,kw OR geriatri*:ti,ab,kw OR ((old NEAR/1 age*):ti,ab,kw) OR ((oldest NEAR/1 old*):ti,ab,kw) OR senior*:ti,ab,kw OR senium:ti,ab,kw OR ((very NEAR/1 old*):ti,ab,kw) OR septuagenarian*:ti,ab,kw OR octagenarian*:ti,ab,kw OR octogenarian*:ti,ab,kw OR nonagenarian*:ti,ab,kw OR centarian*:ti,ab,kw OR centenarian*:ti,ab,kw OR supercentenarian*:ti,ab,kw OR 'older people':ti,ab,kw OR ((older NEAR/1 subject*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 patient*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 age*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 adult*):ti,ab,kw) OR 'older man':ti,ab,kw OR 'older men':ti,ab,kw OR 'older male*':ti,ab,kw OR 'older woman':ti,ab,kw OR 'older women':ti,ab,kw OR 'older female*':ti,ab,kw OR ((older NEAR/1 population*):ti,ab,kw) OR ((older NEAR/1 person*):ti,ab,kw) OR 'frail elderly'/exp OR 'frailty'/exp OR 'geriatric patient'/exp OR (((frail* OR vulnerab* OR 'functionally impaired') NEAR/5 (elder* OR 'older adult*' OR patient*)):ti,ab,kw)

4442525

#2

'fall risk'/exp OR 'fall risk assessment'/exp OR 'falling'/exp/mj OR fall*:ti,ab,kw

346114

#3

atypical*:ti,ab,kw OR aspecific*:ti,ab,kw OR idiopathic*:ti,ab,kw OR (((without OR unknown) NEAR/3 cause*):ti,ab,kw)

479181

#4

#1 AND #2 AND #3 AND ([english]/lim OR [dutch]/lim) NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

835

Ovid/Medline 3-6-2024

#

Searches

Results

1

exp Aged/ or exp "Aged, 80 and over"/ or exp Frail Elderly/ or exp Geriatrics/ or exp Geriatric Psychiatry/ or exp Geriatric Nursing/ or exp Geriatric Dentistry/ or exp Dental Care for Aged/ or exp Health Services for the Aged/ or (elder* or eldest or frail* or geriatri* or old age* or oldest old* or senior* or senium or very old* or septuagenarian* or octagenarian* or octogenarian* or nonagenarian* or centarian* or centenarian* or supercentenarian* or older people or older subject* or older patient* or older age* or older adult* or older man or older men or older male* or older woman or older women or older female* or older population* or older person*).ti,ab,kf. or exp Geriatric Assessment/ or exp Home Nursing/ or exp Frail Elderly/ or exp Alzheimer Disease/ep or exp Cognition Disorders/di, ep or exp Homes for the Aged/ or elderly.ab,ti. or community dwelling.ab,ti. or geriatric.ab,ti. or mini mental state.ab,ti. or alzheimer*.ab,ti. or mmse.ab,ti. or ((frail* or vulnerab* or 'functionally impaired') adj5 (elder* or 'older adult*' or patient*)).ti,ab,kf.

3971635

2

exp Accidental Falls/ or fall*.ti,ab,kf.

268435

3

(atypical* or aspecific* or idiopathic* or ((without or unkown) adj3 cause*)).ti,ab,kf.

312182

4

(1 and 2 and 3) not (comment/ or editorial/ or letter/ or ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/))

853

5

limit 4 to (english language or dutch)

778

Volgende:
Verlaging valrisico bij thuiswonende ouderen