Terug naar zoekresultaten

Extravasaties

Volgen
Initiatief: NVZA Aantal modules: 6
Bijlagen
Download richtlijn

Organisatie van zorg

Publicatiedatum: 23-09-2026
Beoordeeld op geldigheid: 23-09-2026

Uitgangsvraag

Waaruit bestaat lokaal beleid voor extravasatie zorg?

Aanbeveling

Streef ernaar extravasaties op een acceptabel niveau te houden. Gebruik onderstaande aspecten waar relevant en mogelijk om dit lokaal te regelen:

1. Lokaal multidisciplinair extravasatieprotocol

Een multidisciplinair lokaal extravasatieprotocol voor herkenning, interventie, verslaglegging en follow-up van extravasaties beschrijft preventie, signalering, behandeling, pijnbestrijding, verantwoordelijkheden en logistieke afspraken en sluit aan bij geldende richtlijnen en lokale infrastructuur.

2. Stroomschema en gestandaardiseerde werkwijze

Het protocol bevat een overzichtelijk stroomschema en een gestandaardiseerde werkwijze voor handelen bij (verdenking op) extravasatie, inclusief consultatiemomenten, beslismomenten en escalatiecriteria, ter ondersteuning van snel en consistent handelen in acute situaties. (zie Stroomschema).

3. Preventie en risicobeoordeling

Zorginstellingen beperken het risico op extravasaties door passende materiaalkeuze en kathetertechniek, regelmatige inspectie van infusieplaatsen en het actief betrekken van patiënten (en/of naasten) bij vroege signalering (zie module Preventie).

4. Scholing en deskundigheidsbevordering

Zorginstellingen faciliteren structurele scholing en deskundigheidsbevordering van betrokken zorgverleners gericht op preventie, herkenning, behandeling van extravasaties en het gebruik van antidota. Denk hierbij ook aan het inwerkprogramma voor nieuw personeel (zie module Preventie).

5. Antidota en materialen

Er is vastgelegd welke antidota en materialen beschikbaar zijn, waar deze zich bevinden en welke zorgverleners verantwoordelijk zijn voor toediening (zie module Algemene adviezen bij extravasties en module Specifieke geneesmiddelgroepen op basis van fysich-chemische en farmacologische kenmerken bij extravasaties).

6. Handelen en consultatie bij extravasatie

Het protocol beschrijft concrete stappen bij extravasatie, waaronder het stoppen van de infusie, markeren van de insteekplaats, tijdige consultatie van arts en ziekenhuisapotheker, adequate pijnbestrijding en vastgelegde indicaties voor inschakeling van aanvullende expertise (zoals plastisch chirurg, wondverpleegkundige of lijnexpertteam) (zie module Algemene adviezen en module Specifieke geneesmiddelgroepen op basis van fysich-chemische en farmacologische kenmerken bij extravasaties).

7. Registratie, melding en follow-up

Extravasaties worden eenduidig geregistreerd in het elektronisch patiëntendossier, inclusief gradering en relevante klinische gegevens. Extravasaties worden als complicatie geregistreerd. Follow-up wordt vastgelegd en afgestemd op de ernst van de extravasatie.

8. Systematische analyse en kwaliteitsverbetering

Binnen de instelling is een structurele aanpak aanwezig voor periodieke en systematische analyse van extravasaties, met als doel de incidentie en ernst ervan te beperken. Analyse van incidentmeldingen en registraties wordt gebruikt voor evaluatie, trendanalyse en verbetering van beleid, scholing, materialen en werkprocessen (bijvoorbeeld via een PDCA-cyclus).

9. Verantwoordelijkheden en besluitvorming

Het protocol specificeert duidelijke afspraken over taken, verantwoordelijkheden en besluitvorming rondom interventies, follow-up, herstart van behandeling en consultatie, rekening houdend met verschillen tussen afdelingen en patiëntengroepen

10. Waarden en voorkeuren van patiënten

Bij de behandeling wordt rekening gehouden met de waarden en voorkeuren van patiënten (en hun naasten), met aandacht voor comfort, pijnbestrijding, cosmetische gevolgen en continueren van behandeling.

Overwegingen

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Er is een brede search verricht naar extravasaties, om een overzicht te kunnen geven van beschikbare interventies voor preventie en behandeling van extravasaties, en lokaal beleid. Er is gezocht naar alle mogelijke interventies. Er zijn 6 studies over lokaal beleid in het overzicht opgenomen. De gevonden studies zijn heterogeen in onderzochte interventies, studiepopulaties en eigenschappen van het toegediende middel. Er is gekozen om een overkoepelend overzicht te geven en geen individuele PICO over één interventie uit te werken. De gevonden studies worden beschouwend beschreven en gecombineerd met klinische ervaringen.

 

Kwaliteit van bewijs

Er is een brede, overkoepelende search uitgevoerd naar alle mogelijke interventies. Er is geen beschrijving van de bewijskracht per uitkomstmaat (per studie, per interventie, per toegediend middel).

 

De geincludeerde studies betreffen voornamelijk observationele studies met lage incidentie en grote heterogeniteit. Gezien de acute aard van deze complicatie, wat het uitvoeren van grootschalige, gecontroleerde studies bemoeilijkt was dit in de lijn der verwachting. Hierdoor is de huidige evidentie grotendeels gebaseerd op observationeel onderzoek en klinische ervaring (en volgt de uitwerking niet de structuur van tabel).

 

Aanvullende literatuur

Het ontwikkelen van een lokaal protocol voor extravasatiezorg kan bijdragen aan het voorkomen en adequaat behandelen van extravasaties, waardoor huid- en weefselschade wordt beperkt (David, 2020; Molas-Ferrer, 2015). In het protocol kunnen alle relevante aspecten worden vastgelegd, zoals preventie, signalering, interventie, pijnbestrijding en vervolgzorg. Per risicocategorie dient duidelijk te worden aangegeven welk antidotum beschikbaar is, waar het te vinden is en wie bevoegd is om het toe te dienen. Een overzichtelijk stroomschema, gebaseerd op de relevante modules van de richtlijn, kan het zorgproces ondersteunen. Een dergelijk stroomschema kan helpen de stappen bij verdenking of bevestiging van extravasatie overzichtelijk te maken. Dit ondersteunt zorgverleners in acute situaties en bevordert consistent handelen.

 

In deze module worden handvatten gegeven om binnen een zorginstelling een eenduidige en veilige werkwijze te waarborgen bij de herkenning, behandeling, registratie en opvolging van extravasaties. Het geeft richting aan het handelen van de betrokken zorgverleners en draagt daarmee bij aan optimale patiëntveiligheid.

 

Scholing en deskundigheidsbevordering zijn cruciaal. Goed opgeleide verpleegkundigen vormen een belangrijke schakel in zowel preventie als interventie (Corbett, 2017; Kahraman, 2020; Mohammed, 2023). Periodieke trainingen en een gestructureerd inwerktraject voor nieuw personeel kunnen bijdragen aan een veilige uitvoering van intraveneuze therapie. Verpleegkundigen spelen een centrale rol bij het instrueren van patiënten, het vroegtijdig signaleren van extravasaties en het tijdig inschakelen van behandelend artsen en apothekers. Heldere afspraken over waar verantwoordelijkheden liggen binnen behandelteams zijn essentieel voor snelle en effectieve interventie (Al Sheedi, 2025; Dominuco, 2025).

 

Preventieve maatregelen kunnen de incidentie van extravasaties verminderen. Dit omvat risicobeoordeling op patiëntniveau, geneesmiddel eigenschappen en de toedieningsweg. Het zorgvuldig selecteren van materialen en toepassen van de juiste kathetertechniek, gecombineerd met regelmatige inspectie van infusieplaatsen, draagt bij aan veilige zorg. Patiënten kunnen actief worden betrokken door hen te instrueren klachten zoals pijn of zwelling tijdig te signaleren (zie module Preventie).

 

Niet alleen in het kader van preventie, maar ook voor het handelen bij een vermoede of bevestigde extravasatie kan een protocol duidelijke stappen beschrijven. Zoals: het stoppen van de infusie, markeren van de insteekplaats, informeren van de behandelend arts en ziekenhuisapotheker, en nauwkeurige documentatie inclusief gradering van de extravasatie (zie module Algemene adviezen). Beeldvorming met gestandaardiseerde verslaglegging in het electronisch patienten dossier kan helpen bij een adequate behandeling, follow up en registratie van een extravasatie. Denk aan welk geneesmiddel; de hoeveelheid en duur van extravasatie; en bevindingen bij lichamelijk onderzoek.

 

Bij ernstige extravasaties of wanneer conservatieve behandeling onvoldoende resultaat heeft, kan consultatie van een plastisch chirurg noodzakelijk zijn. Daarnaast kunnen bij ernstige defecten wondverpleegkundigen betrokken worden indien aangesteld in betreffende zorginstelling. Lijnexpertteams kunnen betrokken worden indien dit georganiseerd is. Op basis van SRI-richtlijnen kan richting gegeven worden in de beoordeling van de toedieningslijn en bij het bepalen of (nieuwe) perifere toediening nog verantwoord is.

 

In het protocol kan tevens vastgelegd worden waar benodigde materialen en antidota beschikbaar zijn en hoe voorraden worden beheerd en gecontroleerd. Pijnbestrijding moet worden geregeld, inclusief beschikbare opties, voorschrijvers en evaluatiemomenten. De beslissing om een geneesmiddel opnieuw toe te dienen dient zorgvuldig te worden afgewogen, rekening houdend met de ernst van de extravasatie, eigenschappen van het geneesmiddel en de toestand van de patiënt. Dit is in principe niet afwijkend van de verantwoordelijkheden rondom geneesmiddeltoediening in het algemeen.

 

Er bestaat variatie tussen instellingen wat betreft verantwoordelijkheden en logistieke processen, maar ook binnen een zorginstelling tussen bijvoorbeeld oncologieafdelingen, radiologie- of kinderafdelingen. Het protocol kan hierbij duidelijkheid bieden over welke lijn gevolgd wordt en wie verantwoordelijk is voor besluitvorming, consultatie en vervolg van de patiënt.

 

Registratie en melding van extravasaties zijn belangrijk om trends, incidentie en knelpunten vast te kunnen stellen. Om effecten van behandelingen en verbetermaatregelen te onderzoeken en daarmee nieuw bewijs te verzamelen is eenduidige rapportage noodzakelijk (Molas-Ferrer, 2015). Op deze manier kan een afdeling binnen een instelling een PDCA-cyclus uitvoeren. Naast registratie als complicatie met gradering in het EPD, zouden extravasaties gemeld kunnen worden via het interne incident meldingssysteem, inclusief gevallen van medicatiefouten of vertraagde herkenning. Daarnaast kan het protocol de rol van lijn-expertteams specificeren bij beoordeling van toedieningslijnen en het begeleiden van vervolgzorg. Follow-up kan bijvoorbeeld bestaan uit wondcontrole na 24 en 48 uur, afhankelijk van de ernst van de extravasatie, het betrokken middel en de vastgestelde protocollen.

 

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)

Voor patiënten is comfort, pijnvermindering en het voorkomen van langdurige huidschade of chronische pijn belangrijk. Bij extravasatie kunnen de ernst van letsel, zichtbaarheid van littekens, zenuwpijn gerelateerde klachten en herstart van behandeling van invloed zijn op voorkeuren. Ouders/verzorgers van kinderen of kwetsbare patiënten verwachten snel en deskundig handelen. De mogelijkheid tot inspraak in het behandelplan na een extravasatie draagt bij aan vertrouwen. Daarnaast is het belangrijk om de risico’s van een eventueel extravasaat met patient of wettelijke begeleider/verzorger te bespreken. Bij wie deze verantwoordelijkheid ligt, dient lokaal te worden vastgelegd.

 

Kostenaspecten

Een lokaal protocol voor zorg rondom extravasaties levert mogelijk meer kosten ten opzichte van standaardzorg zonder lokaal protocol, door een toename in inzet van antidota (zoals dexrazoxaan), multidisciplinaire teams en mogelijke chirurgische verwijzingen. Tegelijkertijd kunnen deze kosten opwegen tegen vermeden complicaties, waarvoor chirurgische ingrepen met een hoge ecologische last, ziekenhuisverlenging of langdurige wondzorg nodig zijn. Deze kosten liggen waarschijnlijk hoger dan de kosten verbonden aan preventieve maatregelen en vroegtijdige behandeling. Preventieve maatregelen en scholing zijn relatief goedkoop en potentieel kosteneffectief.

 

Gelijkheid ((health) equity/equitable)

Het beleid leidt tot een mogelijke toename van gezondheidsgelijkheid. Voorwaarde is wel dat de benodigde middelen (zoals specifieke geneesmiddel of expertteams) overal beschikbaar zijn, en niet enkel in academische centra.

 

Aanvaardbaarheid

Ethische aanvaardbaarheid

De interventie lijkt ethisch aanvaardbaar voor alle betrokkenen. Tijdig herkennen en behandelen van extravasaties voorkomt schade en sluit aan bij het principe van “primum non nocere”. Het beleid biedt handvatten voor zorgvuldige communicatie en besluitvorming met patiënten.

 

Duurzaamheid

Bij de interventie spelen beperkte duurzaamheidsaspecten een rol. Het gebruik van specifieke materialen en geneesmiddelen (zoals antidota en infuussystemen) genereert afval en vraagt middelen. Daartegenover staat dat vroege behandeling verdere interventies (zoals operaties en verbandmateriaal) mogelijk voorkomt. Bewust gebruik en bundeling van hulpmiddelen (bv. extravasatiekits) kunnen milieubelasting beperken.

 

Haalbaarheid

De interventies lijken goed haalbaar. Meerdere elementen (zoals meldstructuren, scholing, toegang tot standaardmiddelen) zijn al standaardzorg in veel instellingen. Wel kan de implementatie van multidisciplinaire overleggen of gespecialiseerde consultteams in kleinere ziekenhuizen logistieke afstemming vragen. Scholing en het paraat houden van antidota kunnen een organisatorische investering vereisen.

 

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Een lokaal protocol voor extravasatie zorg kan bijdragen aan het voorkomen en accuraat behandelen van extravasaties. Goede samenwerking tussen verpleegkundigen, artsen en apothekers is cruciaal voor tijdige interventie. Een lokaal protocol geldt voor alle afdelingen waar intraveneuze geneesmiddel, vloeistoffen of contrastmiddelen worden toegediend. Het is van toepassing op alle beroepsgroepen die hierbij betrokken zijn, waaronder verpleegkundigen, artsen, ziekenhuisapothekers, wondverpleegkundigen en leden van lijnexpertteams.

 

Neonaten en kinderen vallen binnen de scope, maar vereisen populatie-specifieke interpretatie van aanbevelingen.

 

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling voor.

Onderbouwing

Effective management of extravasation requires clear and structured local policies within healthcare institutions. These policies should outline the essential steps for addressing extravasation, including appropriate pharmacological treatment, pain management and follow-up care. Additionally, local guidelines must consider when and how to involve surgical interventions, as well as the importance of a multidisciplinary approach to ensure comprehensive care for the patient. Local policies should also establish procedures for reporting incidents and determining when expert teams should be involved. This ensures that extravasation is managed in a timely and effective manner. This module explores the key components of local policy that support optimal patient outcomes and safety.

Summary of Findings

The level of evidence regarding the outcomes was not graded, as no systemic literature synthesis was performed.

Description of studies

No studies were included in the elaborate literature summary.

No elaborate literature summary was performed. A total of six studies were described in Table 2. These studies address various aspects of local policies and organizational aspects related to extravasation. Information about the study design, number of participants, type of patients, substance, intervention and control condition, outcome measure(s) en the author conclusion is provided.

 

Table 2. Characteristics of included studie for the management of extravasations

Reference

Study design

N

Population

Substance

Intervention

Control

Outcome

Author conclusion

 

Protocol adherence

Molas-Ferrer G, Farré-Ayuso E, doPazo-Oubiña F, deAndrés-Lázaro A, Guell-Picazo J, Borrás-Maixenchs N, Corominas-Bosch L, Valverde-Bosch M, Creus-Baró N. Level of adherence to an extravasation protocol over 10 years in a tertiary care hospital. Clin J Oncol Nurs. 2015 Apr;19(2):E25-30.

Retrospective analysis

N=117

Nursing staff

Chemotherapy

Actions taken by nursing staff

 

Protocol adherence

Nursing staff should be continuously trained in extravasation protocol because a rapid actuation can prevent skin lesions

 

Training/education programme

Kahraman A,  Gerçeker GÖ, Yardımcı F, Bilsin E, Yaz, ŞB, Özdemir HNÇ et al. (2020). The effect of a nurse education program on infiltration and extravasation in pediatric patients at a university hospital. J. Pediatri Res 2020; 7 (4): 309-315.

semi-experimental study

N=79 nurses, 150 patients

Pediatric Nurses

NA

Education programme (pre- and post-test comparison)

 

Knowledge

This study has led to an improvement in nursing care, an improvement in the quality of patient care and has helped progress toward increased patient safety.

 

Ibrahem MY, Rashad HM, Selim MAE. Effect of training program about extravastion injuries on nurses’ performance.‏ Pakistan Jorunal of Medical & Health Sciences. 2021 jun 2021; 15 (6): 1700-1705.

Quasi-experimental

N=45

Neonatal nurses

NA

Training program

 

Knowledge and performance levels

The results of this study indicated that knowledge and performance of nurses were significantly increased after application of the training program suggesting its effectiveness.

 

Mohammed HS, Mohammad ZA, Azer SZ, Khallaf SM. Impact of In- Service Training Program on Nurses' Performance for Minimizing Chemotherapy Extravasation. Asian Pac J Cancer Prev. 2023 Oct 1;24(10):3537-3542.

Quasi-experimental pre/posttest study

N=40

Chemotherapy nurses

NA

Training program (pre- and post-test comparison)

 

Knowledge and practice improvement

The In-service training program had statistically significant improvement on totally nurses' knowledge and practice on minimizing chemotherapy extravasation.

 

Elective replacement

Chin LY, Walsh TA, Van Haltren K, Hayden L, Davies-Tuck M, Malhotra A. Elective replacement of intravenous cannula in neonates-a randomised trial. Eur J Pediatr. 2018 Nov;177(11):1719-1726.

RCT

N=113

Neonates

NA

Electively resited every 72 to 96 h or earlier if complication arose

Clinically indicated by presence of complications (standard group)

Rate of extravasation

Elective replacement of PIVC in neonates is not associated with reduction in extravasation rates.

 

General

David V, Christou N, Etienne P, Almeida M, Roux A, Taibi A, Mathonnet M. Extravasation of Noncytotoxic Drugs. Ann Pharmacother. 2020 Aug;54(8):804-814.

SR

80 studies

Not specified

Non cytotoxic drugs

NA

NA

Identify risk factors

Extravasations still contribute to significant morbidity and mortality. A good knowledge of risk factors and the implementation of easily and quickly accessible standardized care protocols are 2 key elements in both prevention and treatment of extravasations.

 

Abbreviations: NA = not applicable; RCT = randomized controlled trial; SR = systematic review; PIVC = peripheral intravenous catheter

 

Results

As no studies were included in the literature summary, no elaborate result section is available. Studies reporting about the treatment of extravasation, are presented in Table 2.

A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):

What is the effect of an institutional protocol versus no institutional protocol for extravasation management on the incidence of extravasation, grade of extravasation (including symptoms according to grade), successful intended treatment, patient satisfaction and health professional satisfaction in patients in whom an extravasation of medication occurs?

 

Table 1. PICO

Patients Patient that receive intravenous medication
Intervention Institutional protocol for extravasation management
Control No institutional protocol for extravasation management
Outcomes Incidence of extravasation, grade of extravasation (including symptoms according to grade), successful intended treatment, patient satisfaction, health care professional satisfaction
Other selection criteria

Study design:

  • Systematic reviews and randomized controlled trials
  • Observational studies (cross-sectional studies, case-control studies and cohort studies)

Relevant outcome measures

The guideline panel considered incidence of extravasation as a critical outcome measure for decision making; and grade of extravasation (including symptoms according to grade), successful intended treatment, patient satisfaction, health care professional satisfaction as an important outcome measure for decision making.

 

A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.

 

Search and select (Methods)

A systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline. Both databases were searched from 1996 to July 9th 2024 for systematic reviews, RCTs and observational studies. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary/subject headings (e.g., Emtree-terms, MeSH) wherever they were available and natural language keywords. The overall search strategy was derived from one primary search concept: (1) extravasation. Duplicates were removed using EndNote software. 

 

The detailed search strategy is depicted under the tab Methods. The systematic literature search resulted in 6831 hits. Titles and abstracts were screened using the ASReview software. The settings TF-IDF and Naïve bayes were used [Ly, 2017; Marsh, 2020; Gopalakrishnan, 2017; Thomas, 1997; Sagheb, 2022; Corbett, 2019; Corbet, 2018; Roy, 2022; Dionyssiou, 2011; Molas-Ferrer, 2015; Hermitte-Gandoliere, 2018; Plum, 2017; Ye, 2022; Mu, 1999] was used as prior knowledge for inclusion [Lee, 2018; Cvetkovic, 1999; Julka, 2014; Sabe, 2009; Vadi, 2022] was used as prior knowledge for exclusions. The first 10% of hits were screened by the working group and the guideline methodologist. The remaining articles were subsequently screened by the guideline methodologist, using the following stopping rule: stop after 200 subsequent exclusions.

 

Studies were thereafter screened for 1) intervention aiming prevention or treatment of extravasation, or local policy 2) primarily investigating extravasation. Based on title and abstract, 612 articles were initially selected. After screening the full-text articles, a total of 64 studies were included, and 548 studies were excluded. The complete overview of excluded studies from ASReview is available upon request from the Knowledge Institute.

 

During the screening, the types of publications and interventions were considered. Due to the broad clinical question, it is relevant to mention all identified interventions. The module was deliberately kept broad in order to provide an overview, rather than elaborating on individual PICOs. Studies are presented in the table. No level of evidence is described. The considerations provide a deeper analysis of the results and place them in the context of Dutch healthcare.

  1. Chin LY, Walsh TA, Van Haltren K, Hayden L, Davies-Tuck M, Malhotra A. Elective replacement of intravenous cannula in neonates-a randomised trial. Eur J Pediatr. 2018 Nov;177(11):1719-1726.
  2. Corbett M, Marshall D, Harden M, Oddie S, Phillips R, McGuire W. Treatment of extravasation injuries in infants and young children: a scoping review and survey. Health Technol Assess. 2018 Aug;22(46):1-112. doi: 10.3310/hta22460. PMID: 30175709; PMCID: PMC6139478.
  3. Corbett M, Marshall D, Harden M, Oddie S, Phillips R, McGuire W. Treating extravasation injuries in infants and young children: a scoping review and survey of UK NHS practice. BMC Pediatr. 2019 Jan 7;19(1):6. doi: 10.1186/s12887-018-1387-1. PMID: 30616600; PMCID: PMC6323695.
  4. Cvetkovic D, Dragan M, Leith SJ, Mir ZM, Leong HS, Pampillo M, Lewis JD, Babwah AV, Bhattacharya M. KISS1R induces invasiveness of estrogen receptor-negative human mammary epithelial and breast cancer cells. Endocrinology.2013 Jun;154(6):1999-2014. doi: 10.1210/en.2012-2164. Epub 2013 Mar 24. PMID: 23525242.
  5. David V, Christou N, Etienne P, Almeida M, Roux A, Taibi A, Mathonnet M. Extravasation of Noncytotoxic Drugs. Ann Pharmacother. 2020 Aug;54(8):804-814.
  6. Dionyssiou D, Chantes A, Gravvanis A, Demiri E. The wash-out technique in the management of delayed presentations of extravasation injuries. J Hand Surg Eur Vol. 2011 Jan;36(1):66-9. doi: 10.1177/1753193410379553. Epub 2010 Aug 3. PMID: 20682583.
  7. Duminuco A, Novello G, Mauro E, Scalisi E, Del Fabro V, Sambataro D, Palumbo G, Di Raimondo F, Romeo D. Chemotherapy extravasation: diagnosis, prevention and management. J Chemother. 2025 Apr 9:1-13. doi: 10.1080/1120009X.2025.2488599. Epub ahead of print. PMID: 40205769.
  8. Gopalakrishnan PN, Goel N, Banerjee S. Saline irrigation for the management of skin extravasation injury in neonates. Cochrane Database Syst Rev. 2017 Jul 19;7(7):CD008404. doi: 10.1002/14651858.CD008404.pub3. PMID: 28724193; PMCID: PMC6483149.
  9. Hermitte-Gandoliere A, Petitpain N, Lepelley M, Thomas L, Le Beller C, Astoul JP, Gillet P. Pigmentation cutanée liée à l’extravasation de fer injectable. Analyse de la base française de pharmacovigilance de 2000 à 2016 [Cutaneous pigmentation related to intravenous iron extravasation: Analysis from the French pharmacovigilance database]. Therapie. 2018 May-Jun;73(3):193-198. doi: 10.1016/j.therap.2017.10.005. PMID: 29221863.
  10. Ibrahem MY, Rashad HM, Selim MAE. Effect of training program about extravastion injuries on nurses’ performance. Pakistan Journal of Medical & Health Sciences. 2021 Jun;15(6):1700-1705.
  11. Julka A, Tolhurst SR, Srinivasan RC, Graziano GP. Functional outcomes and height restoration for patients with multiple myeloma-related osteolytic vertebral compression fractures treated with kyphoplasty. J Spinal Disord Tech. 2014 Aug;27(6):342-6. doi: 10.1097/BSD.0b013e318260a076. PMID: 22668752.
  12. Kahraman A, Gerçeker GÖ, Yardımcı F, Bilsin E, Yaz ŞB, Özdemir HNÇ, et al. The effect of a nurse education program on infiltration and extravasation in pediatric patients at a university hospital. J Pediatri Res. 2020;7(4):309-315.
  13. Lee H, Han J, Shin H, Han H, Na K, Kim H. Combination of chemotherapy and photodynamic therapy for cancer treatment with sonoporation effects. J Control Release. 2018 Aug 10;283:190-199. doi: 10.1016/j.jconrel.2018.06.008. PMID: 29885415.
  14. Ly C. Prise en charge thérapeutique des lésions cutanées après extravasation de solutés en perfusion veineuse périphérique [The care of skin lesions caused by extravasation of intravenous fluids in peripheral venous perfusion]. Arch Pediatr. 2017 Sep;24(9):884-893. doi:10.1016/j.arcped.2017.06.011. PMID: 28822735.
  15. Marsh N, Webster J, Ullman AJ, Mihala G, Cooke M, Chopra V, Rickard CM. Peripheral intravenous catheter non-infectious complications in adults: A systematic review and meta-analysis. J Adv Nurs. 2020 Dec;76(12):3346-3362. doi: 10.1111/jan.14565. PMID: 33016412.
  16. Mohammed HS, Mohammad ZA, Azer SZ, Khallaf SM. Impact of In-Service Training Program on Nurses' Performance for Minimizing Chemotherapy Extravasation. Asian Pac J Cancer Prev. 2023 Oct 1;24(10):3537-3542.
  17. Molas-Ferrer G, Farré-Ayuso E, doPazo-Oubiña F, deAndrés-Lázaro A, Guell-Picazo J, Borrás-Maixenchs N, Corominas-Bosch L, Valverde-Bosch M, Creus-Baró N. Level of adherence to an extravasation protocol over 10 years in a tertiary care hospital. Clin J Oncol Nurs. 2015 Apr;19(2):E25-30. doi: 10.1188/15.CJON.E25-E30. PMID: 25840394.
  18. Mu SC, Lin CH, Sung TC. Calcinosis cutis following extravasation of calcium gluconate in neonates. Acta Paediatr Taiwan. 1999 Jan-Feb;40(1):34-5. PMID: 10910583.
  19. Plum M, Moukhachen O. Alternative Pharmacological Management of Vasopressor Extravasation in the Absence of Phentolamine. P T. 2017 Sep;42(9):581-592. PMID: 28890646; PMCID: PMC5565133.
  20. Roy J, Rakesh N, Das K, Kurien AJ. A Clinical Study of Iatrogenic Cutaneous Manifestations in Neonates in Intensive Care Unit in a Tertiary Care Hospital. Int J Pharm Clin Res. 2022;14(12):647-56.
  21. Sabe AA, Claridge JA, Rosenblum DI, Lie K, Malangoni MA. The effects of splenic artery embolization on nonoperative management of blunt splenic injury: a 16-year experience. J Trauma. 2009 Sep;67(3):565-72. doi: 10.1097/TA.0b013e3181b17010. PMID: 19741401.
  22. Sagheb S, Mohseni SO, Lamsehchi A. A new approach to skin extravasation injury management during the neonatal period. BMC Pediatr. 2022 Jul 26;22(1):451. doi: 10.1186/s12887-022-03511-y. PMID: 35883040; PMCID: PMC9317491.
  23. Thomas S, Rowe HN, Keats J, Morgan RJH. The management of extravasation injury in neonates. Worldwide Wounds. 1997.
  24. Vaddi VK, Goyal M, Mascarenhas D, Haribalakrishna A. Successful management of a cutaneous abscess caused by Candida albicans in a very low birth weight neonate. J Clin Neonatol. 2022;11(4):219-221.
  25. Ye X, Li M. Comparison of Ultrasound Guided and Conventional Techniques for Peripheral Venous Catheter Insertion in Pediatric Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Front Pediatr.2022 Feb 7;9:797705. doi: 10.3389/fped.2021.797705. PMID: 35198520; PMCID: PMC8859100.

Risk of Bias tables

No studies were included in the literature summary.

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 23-09-2026

Beoordeeld op geldigheid  : 23-09-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers
Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie
  • Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers
  • Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland

Algemene gegevens

De ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS).

 

De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2024 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met extravasaties.

 

Werkgroep

  • Drs. K. (Kelly) Niggebrugge-Mentink, ziekenhuisapotheker HagaZiekenhuis, NVZA - voorzitter richtlijnwerkgroep
  • Dr. M.P.H. (Marcel) van den Broek, ziekenhuisapotheker – klinisch farmacoloog St. Antoniusziekenhuis, Nieuwegein/Utrecht, NVZA
  • Drs. A. (Ala) Keyany, apotheker, klinisch farmacoloog, Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, NVZA
  • Dr. C.A. (Christianne) van Nieuwenhoven, plastisch chirurg Erasmus MC, NVPC
  • Drs. J.N. (Nick) Brinkman, plastisch chirurg, HagaZiekenhuis en LUMC, NVPC
  • T. (Tamara) Remijn- Rentmeester, MSc, verpleegkundig specialist Admiraal de Ruyterziekenhuis, V&VN
  • Drs. I. (Inge) Ertugrul-van der Graaf, verplegingswetenschapper/ verpleegkundige Noordwest Ziekenhuisgroep, V&VN

Klankbordgroep

  • Drs. F. (Floor) Derkx-Verhagen, SEH arts Máxima MC, NVSHA
  • J. (Jeanine) van der Lans – Bruijn, verpleegkundige Spaarne Gasthuis, V&VN
  • Drs. J. (Jennilee) Nahar – anesthesioloog – Intensivist IJsselland Ziekenhuis, NVIC
  • Dr. L. (Linda) Timmer-de Mik, dermatoloog Isala, NVDV
  • Dr. M. (Mirjam) Crul, ziekenhuisapotheker Amsterdam UMC, NVZA
  • Dr. R. (Robin) van der Lee, kinderarts-neonatoloog, Radboudumc Amalia Kinderziekenhuis, NVK
  • Drs. R. (Roland) van den Berg, ziekenhuisapotheker Groene Hart ziekenhuis, NVZA
  • Drs. R.. (Roland) van Rens, verpleegkundig expert vasculaire toegang in neonatologie, PhD student Radboud University Nijmegen
  • Dr. S.K. (Simone) van der Velden, dermatoloog en mohs-arts MohsA Huidcentrum en Erasmus MC, NVDV

Met ondersteuning van

  • Dr. L.M.P. (Linda) Wesselman, senior adviseur Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Dr. L.P.M. (Lotte) Weijdijk, adviseur Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • A. (Alies) Oost, Medisch informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.

 

Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep

Naam

Hoofdfunctie

Neven

werkzaamheden

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Datum

Restrictie

Kelly Niggebrugge-Mentink, (voorzitter)

Ziekenhuisapotheker, HagaZiekenhuis

Lid SIG oncologie NVZA, voorzitter Arboexpertgroep NVZA; onbetaald

Geen

Niet van toepassing

Geen

Geen

 

Geen

23-12-2025

Geen restricties

 

Ala Keyany

Apotheker, klinisch farmacoloog, Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis

KNMP werkgroep obesitas en bariatrie

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

29-08-2024

Geen restricties

 

Marcel van den Broek

Ziekenhuisapotheker – klinisch farmacoloog, St. Antoniusziekenhuis Nieuwegein/Utrecht

Specialisten Registratie Commissie Ziekenhuisfarmacie (SRC-ZF), KNMP

Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO), VWS

Niet van toepassing

Niet van toepassing

Geen

Beheerder extravasatie ‘app’ onbezodigd

Niet van toepassing

25-07-2024

Geen restricties

 

Christianne van Nieuwenhoven

Plastisch Chirurg, Erasmuc MC

Geen

Geen

Geen

Geen

Publicatie extravasaties

Geen

08-07-2024

Geen restricties

 

Nick Brinkman

Plastisch Chirurg, HagaZiekenhuis en LUMC

Consulent bij Prisma, meedenk consulten voor huisartsen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

07-09-2025

Geen restricties

Tamara Remijn- Rentmeester

Verpleegkundig Specialist AGZ, ADRZ: klinische en poliklinische werkzaamheden voor de chirurgische patiënt, vascular access, organisatie en geven van scholing, onderzoeker voor patiënt veiligheidscommissie.

Office Manager, RMA-Techniek BV: werkzaamheden in bedrijf echtgenoot. Werkzaamheden variëren van inkoopboekhouding, HR tot contentmarketing.

 

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

24-03-2025

Geen restricties

 

Inge Ertugrul-van der Graaf

Beleidsmedewerker afdeling Kwaliteit (22 uur p.w.)
Verpleegkundige specialistische zorg (dialyse) (18 uur p.w.)
Werkgever: Noordwest Ziekenhuisgroep
in loondienst.

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

23-03-2025

Geen restricties

 

Inbreng patiëntenperspectief

De conceptrichtlijn is voor commentaar voorgelegd aan patiëntenfederatie Nederland en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.

 

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).

Module

Uitkomst raming

Toelichting

Organisatie van zorg

Geen financiële gevolgen

Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het overgrote deel (±90%) van de zorgaanbieders en zorgverleners al aan de norm voldoet en/of het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft, het geen toename in het aantal in te zetten voltijdsequivalenten aan zorgverleners betreft en het geen wijziging in het opleidingsniveau van zorgpersoneel betreft. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht.

Werkwijze

Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze.

Zoekverantwoording

Algemene informatie

Cluster/richtlijn: NVZA Extravasaties 

Uitgangsvraag/modules: Overkoepelende search

Database(s): Embase.com, Ovid/Medline

Datum: 9 juli 2024

Periode: vanaf 1996

Talen: geen restrictie

Literatuurspecialist: Alies Oost

Rayyan review

BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/

Deduplication: voor het ontdubbelen is gebruik gemaakt van http://dedupendnote.nl/

Toelichting:

Voor deze vraag is gezocht op de elementen:

  • Extravasatie

Te gebruiken voor richtlijntekst:

In de databases Embase.com en Ovid/Medline is op 9 juli 2024 systematisch gezocht naar systematische reviews, RCTs en observationele studies vanaf 1996 over extravasatie. De literatuurzoekactie leverde 6831 unieke treffers op.

Zoekopbrengst

 

EMBASE

OVID/MEDLINE

Ontdubbeld

SR

384

249

414

RCT

1084

794

1464

Observationele studies

4357

2548

4953

Totaal

5825

3591

6831*

*in Rayyan

 

Zoekstrategie

Embase.com

No.

Query

Results

#1

'extravasation'/de OR extravasation*:ti,ab,kw

31555

#2

#1 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

15512

#3

#2 AND [1996-2024]/py

12950

#4

'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab

1043857

#5

'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti

4065855

#6

'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti)

8310051

#7

'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))

15226357

#8

#3 AND #4 - SR

384

#9

#3 AND #5 NOT #8 - RCT

1084

#10

#3 AND (#6 OR #7) NOT (#8 OR #9) - observationeel

4357

#11

#8 OR #9 OR #10

5825

Ovid/Medline

#

Searches

Results

1

Extravasation of Diagnostic and Therapeutic Materials/ or extravasation.ti,ab,kf.

20506

2

1 not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/)

13975

3

limit 2 to yr="1996 -Current"

11422

4

meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf.

758627

5

exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw.

2748336

6

Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies]

4771243

7

Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.))

5732104

8

3 and 4 -– SR

249

9

(3 and 5) not 8 -– RCT

794

10

(3 and (6 or 7)) not (8 or 9) -– observationeel

2548

11

8 or 9 or 10

3591