Onder welke omstandigheden kan een dier worden toegelaten in specifieke locaties en situaties in een medisch-specialistische zorginstelling?

Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van bewijs

Om de uitgangsvraag te beantwoorden, is geen systematische literatuuranalyse verricht naar het toelaten van dieren in specifieke locaties of situaties binnen een medisch-specialistische zorginstelling in relatie tot het voorkomen van overdracht van infectieziekten. De werkgroep is op basis van de eerdere WIP-richtlijn Huisdieren, literatuur en expert opinie tot aanbevelingen gekomen.

Categorie dieren

Assistentiehonden 

Assistentiehonden moeten in principe op alle plekken worden toegelaten waar patiënten ook mogen komen in een medisch-specialistische zorginstelling. Zie hiervoor module Assistentie- en therapiehonden. Voor een aantal locaties gelden wel aanvullende overwegingen, zie nader beschreven in deze overwegingen bij het onderdeel 'locaties en situaties'.

Therapiehonden

In toenemende mate worden therapiehonden/bezoekhonden/sociale honden ingezet in de medisch-specialistische zorg om herstel en welzijn van patiënten te bevorderen. Er zijn therapiehonden die worden ingezet om een individuele patiënt te helpen. Er zijn ook therapiehonden die met meerdere patiënten in aanraking komen. Als een hond op een dag contact heeft met meerdere patiënten, is het belangrijk om extra aandacht te besteden aan het potentiële risico op transmissie van (pathogene) micro-organismen van de patiënt naar de hond en via de hond naar andere patiënten. Een beslissing over de inzet van honden voor therapeutische doeleinden in een medisch-specialistische zorginstelling vergt een afweging tussen de baten en de risico's. Dit is een lokale afweging, waarbij er weinig harde data zijn om de afweging op te baseren. Het bewijs voor de mate van risico is beperkt en veelal indirect. Mitigerende maatregelen om eventuele transmissie te voorkomen, betreffen algemene infectiepreventiemaatregelen zoals handhygiëne voor en na contact met de hond en correct gedrag van hond en patiënt (Barker, 2021; Boyle, 2019; Chubak, 2024; Dalton, 2021).

De hond moet voldoen aan de gestelde voorwaarden voor toelating (zie module Algemene voorwaarden toelating dieren) en daarnaast is het gedrag richting de hond van belang. Patiënten en anderen die in contact komen met de hond moeten deze niet voeren en zich niet laten likken of kussen door hond, zeker niet in het gezicht. Ook moeten zij zich houden aan de instructies van de begeleider van de hond.

De medisch-specialistische zorginstelling moet maatregelen nemen om te voorkomen dat patiënten met een isolatie-indicatie in contact kunnen komen met de honden. De begeleider van de hond(en) moet geïnformeerd worden. Ook moet de afdeling infectiepreventie op de hoogte worden gesteld als honden ook bij andere (zorg)instellingen komen en/of als er uitbraken zijn op deze andere locatie.

Gezelschapsdieren

Bezoek van eigen gezelschapsdieren binnen de medisch-specialistische zorginstelling is in principe niet toegestaan. Als de gezondheid van de patiënt dit toelaat, is contact met een eigen gezelschapsdier buiten de zorginstelling vaak wel mogelijk. Er zijn echter omstandigheden waarbij het bezoek van iemands eigen gezelschapsdier bij hoge uitzondering mag plaatsvinden binnen de medisch-specialistische zorginstelling, of op de eigen patiëntenkamer op de verpleegafdeling. Als het bezoek van het dier in het belang van de patiënt of behandeling is, kan een kortdurend bezoek op andere afdelingen (zoals bijvoorbeeld de afdeling Intensive Care) overwogen worden. Dit gebeurt altijd in overleg met de behandelend arts en de afdeling infectiepreventie.

Situaties

Onderzoeksruimtes, aseptische handelingen en zelfstandige behandelkamers

Procedures en behandelingen zoals lichamelijk onderzoek, bloedafname, infuusplaatsing en kleine chirurgische ingrepen onder plaatselijke verdoving, kunnen angst en stress geven voor patiënten. Voor zowel patiënt als behandelaar is het welzijn van de patiënt, het succesvol kunnen uitvoeren van de procedure en het voorkomen van complicaties (zoals infecties) belangrijk. Hiervoor is een aseptische handelswijze cruciaal. Als er aan de voorwaarden voor toelaten van assistentie- en therapiehonden wordt voldaan, kan een therapie- of assistentiehond aanwezig zijn zonder de aseptische handelswijze in gevaar te brengen. Gezelschapsdieren zijn niet toegestaan bij aseptische handelingen. Voorwaarden zijn dat het dier buiten het steriele veld moet blijven, niet in contact mag komen met een eventuele wond of geplaatst materiaal en de behandeling niet mag hinderen (Snipelisky, 2014). Stel hiervoor een lokaal beleid op in overleg met de deskundige infectiepreventie. De behandelaar is eindverantwoordelijk, en kan op basis van de aard van de procedure of patiëntkarakteristieken aangeven dat de aanwezigheid van een hond bij een specifieke patiënt schadelijk is.

Kinderafdeling inclusief neonatologie

Op de neonatologie-afdeling liggen pasgeboren baby's, vaak prematuur of ziek. Neonaten hebben zelf geen baat bij de aanwezigheid van assistentiehonden. Ze lopen echter wel een verhoogd risico op infecties door een nog niet volledig ontwikkeld immuunsysteem. Daarom worden dieren niet toegelaten op de neonatologie-afdeling.

Op de kinderafdeling bestaat een andere situatie. Oudere kinderen hebben over het algemeen een sterker immuunsysteem dan pasgeborenen, al zijn kinderen die verblijven op een kinderafdeling vaak kwetsbaar door hun ziekte of behandeling. Het bieden van troost en emotionele steun voor kinderen kan echter belangrijk zijn. Dieren kunnen om die reden worden toegelaten tot kinderafdelingen. Er moet dan wel voldaan worden aan de algemene voorwaarden zoals gesteld in module Algemene voorwaarden toelating dieren en de behandelaar moet akkoord geven. Contact met dieren bij kinderen met een isolatie-indicatie is niet toegestaan, zie voor meer informatie module Isolatiemaatregelen en omgang met dieren.

Patiëntenkamers

Als het gaat om infectiepreventie, kunnen patiënten toestemming krijgen hun assistentiehond bij zich te houden tijdens een poliklinisch bezoek of een dagopname in de medisch-specialistische zorginstelling, mits er wordt voldaan aan de gestelde voorwaarden zoals omschreven in module Algemene voorwaarden toelating dieren en module Assistentie- en therapiehonden.

Tijdens een klinische opname in een medisch-specialistische zorginstelling zijn er praktische barrières om assistentiehonden fulltime te laten verblijven bij de patiënt. Dit heeft ook te maken met het welzijn van de hond (zoals uitlaten). In voorkomende gevallen moet individueel beleid worden gemaakt door de medisch-specialistische zorginstelling in overleg met de betreffende patiënt, diens sociale netwerk en met deskundigen infectiepreventie. Ook kan de organisatie van de assistentiehond benaderd worden om zorg te dragen voor het dier als dit noodzakelijk is.

Oncologie, geriatrie, hematologie

In de literatuur werd geen verhoogd risico op infecties gevonden voor contact van patiënten met oncologische aandoeningen met therapiehonden (Cotoc, 2021). Daarom gelden de algemene overwegingen. Een uitzondering hierop zijn immuungecompromitteerde patiënten (zie paragraaf Immuungecompromitteerde personen). Voor deze laatste groep patiënten moet een (risico)afweging worden gemaakt door de behandeld arts in overleg met de deskundige infectiepreventie tussen de risico's en baten.

Acute opname

Als het gaat om infectiepreventie is het goed mogelijk om assistentiehonden toe te laten op acute opnameafdelingen, zoals de Spoedeisende Hulp (SEH), Eerste Hart Hulp (EHH) en Coronary Care Unit (CCU). Alleen als de aanwezigheid van een assistentiehond de zorg voor (instabiele) patiënten hindert, moet de toegang worden geweigerd. Weeg dit af tegen de voordelen die de aanwezigheid van een assistentiehond kan bieden (welzijn patiënt, rustiger en daardoor coöperatievere patiënt).

Operatiekamer-complex

Op het operatiekamer (OK)-complex (en andere ruimtes die voldoen aan OK-klasse 1, 1+ of 2) worden extra eisen gesteld om infecties te voorkomen, onder andere aan de luchtbehandeling, zie de richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamers en behandelkamers. Dieren kunnen niet voldoen aan de eisen die zijn gesteld voor deze ruimtes en het is onduidelijk wat het effect van de aanwezigheid van een dier zou zijn. Dieren worden daarom niet toegelaten tot het OK-complex (en andere ruimtes die voldoen aan klasse 1, 1+ of 2). Als de verkoeverruimte buiten het OK-complex is gesitueerd (en dus betreden kan worden met 'normale' kleding), kan overwogen worden om hiervoor lokaal beleid op te stellen zodat assistentie- of therapiehonden onder specifieke voorwaarden kunnen worden toegestaan. Bezoek van gezelschapsdieren is niet toegestaan op het OK-complex, inclusief de verkoeverruimte.

Radiologie/nucleaire geneeskunde/ radiotherapie

Therapie- en assistentiehonden kunnen toegelaten worden bij diagnostische procedures, met uitzondering van de onderzoekskamers op de afdeling radiologie/nucleaire geneeskunde. Dit omdat invasieve handelingen zoals drainplaatsingen en puncties in toenemende mate plaatsvinden en deze procedures gedurende de dag worden ingepland.

Daarnaast moet ook rekening worden gehouden met het welzijn van de dieren zoals gehoorbeschadiging bij MRI en stralingsbelasting bij nucleaire diagnostiek/therapie. Door risico op gehoorbeschadiging mag een dier niet mee in de MRI-scan. Door het risico op stralingsbelasting mag een hond tijdens röntgenfoto’s, CT-scan of bestraling niet in dezelfde ruimte zijn als de patiënt, of op de afstand die ook acceptabel is voor het personeel.

Ingrepen van de interventieradiologie zullen in de regel plaatsvinden in een ruimte die voldoet aan OK-klasse 2. Hier zijn geen dieren toegestaan.

Gezelschapsdieren zijn niet toegestaan op de afdeling radiologie/nucleaire geneeskunde.

Immuungecompromitteerde personen

Voor personen met een verminderde afweer kunnen normaalgesproken niet-pathogene micro-organismen een risico op ziekte geven. De groep immuungecompromitteerde patiënten is een heterogene groep. Binnen deze groep zijn er verschillen in de reden, de mate en de ernst van de verstoring. Aan de ene kant van het spectrum, waar de verstoring van de immuniteit minimaal is, zullen de voordelen van het contact met het dier waarschijnlijk een mogelijk iets verhoogd risico overtreffen. Aan de andere kant van het spectrum, bij bijvoorbeeld een patiënt vlak na een stamceltransplantatie, zullen de risico's groter zijn dan de voordelen. Als een patiënt in beschermende isolatie verzorgd wordt, is contact met dieren niet mogelijk. Bij een immuungecompromitteerde patiënt moet een individuele afweging gemaakt worden voor de toelating van assistentiehond en/of eigen hond. Hierbij moet informatie van de behandelend arts over de eventuele risico's voor de gezondheid en de wensen en waardering van de voor- en nadelen door de patiënt zelf voor de kwaliteit van leven, worden meegenomen. Zie ook het literatuuronderzoek van module Algemene voorwaarden toelating dieren.

Intensive care

Bezoek van assistentiehonden kan ook op de intensive care wenselijk zijn. Het verblijf op de intensive care gaat soms gepaard met angst en spanning, en kan bijvoorbeeld voor personen met PTSS toename van klachten geven. Aanwezigheid van hun assistentiehond kan bijdragen aan herstel. Laat assistentiehonden op de intensive care toe:

• als de patiënt hier baat bij en behoefte aan heeft;
• de patiënt bij bewustzijn is;
• de patiënt op een eenpersoonskamer ligt of hier (tijdelijk) naartoe verplaatst kan worden;
• het welzijn van de hond niet in het gedrang komt.

Ook bezoek van een gezelschapsdier kan in bijzondere gevallen en na multidisciplinaire afweging overwogen worden.

Voor stelselmatige inzet van therapiedieren op de Intensive Care is onvoldoende bekend van de risico's om een zorgvuldige kosten-baten afweging te kunnen maken.