Vaktherapie
Uitgangsvraag
Wat is de plaats van vaktherapie in de behandeling van patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis?
Aanbeveling
Overweeg vaktherapie om het lichaamsbewustzijn te versterken en veerkracht en herstel te bevorderen, vooral bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis die minder baat hebben bij verbale therapieën of voor wie een non-verbale aanpak beter passend is, zoals bij sommige patiënten met een migratieachtergrond.
Overleg met de patiënt welke vorm van vaktherapie het beste aansluit.
- Dans- en bewegingstherapie en psychomotorische therapie gaan, via het lichaam, direct in op lichaamsbeleving en bewegingsgedrag.
- Beeldende, muziek- en dramatherapie zijn vooral helpend voor het bewust worden en uitdrukken van lichaamsbeleving en emoties.
Belastbaarheid en affiniteit van de patiënt en beschikbaarheid van vaktherapeutische disciplines spelen ook mee in de afweging.
Overwegingen
Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van het bewijs
Er is een literatuuronderzoek verricht naar de effectiviteit van vaktherapie voor patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis. Er zijn geen studies gevonden die aan de selectiecriteria voldoen (juiste doelgroep, vaktherapie, controlegroep en uitkomstmaat). Daarmee kunnen geen sluitende aanbevelingen worden gedaan over de effectiviteit van vaktherapie als op zichzelf staande behandeling voor deze doelgroep. Bij gebrek aan sterk wetenschappelijk bewijs wordt de aanbeveling in deze module daarom vooral gebaseerd op de expert- en ervaringsdeskundige opinie dat vaktherapie zinvol kan zijn voor patiënten met aanhoudende lichamelijke klachten (zie ook de Generieke Module Vaktherapie).
De verschillende vaktherapieën geven patiënten de gelegenheid om al doende te ervaren en te leren. Vaktherapie kan zo het lichamelijk bewustzijn versterken. Dit kan bijvoorbeeld door:
- Fysieke activiteiten waarbij patiënten zich meer bewust kunnen worden van lichamelijke mogelijkheden en grenzen, en van gedragspatronen die tot over- en onderbelasting leiden (van der Maas, 2019).
- Oefeningen die gericht zijn op het vergroten van lichaamsbewustzijn, hetzij direct via lichamelijke oefeningen en mindfulness (van der Maas, 2015; Riegner, 2025) of via creatieve werkvormen, zoals lichaamstekeningen of dans/beweging (Kalisvaart, 2018; Millman, 2021; Oster, 2016).
- Interventies waarbij de lichamelijke klachten gerelateerd worden aan innerlijke beleving (zoals emoties en overtuigingen) (Spaans, 2020; Plecity, 2009) en aan sociale context (zoals naasten en maatschappij), bijvoorbeeld via expressie, symbolisering (Oster, 2014; Röhricht, 2019) en non-verbale interactie (Neumann, 2023).
Van oudsher wordt vaktherapie veel toegepast in multidisciplinaire behandelprogramma’s, zodat praten en ervaren elkaar afwisselen. De non-verbale ervaringsgerichte interventies sluiten mogelijk beter aan bij de ervaringen en beleving van de lichamelijke klachten van patiënten dan de cognitieve interventies (Neumann, 2023). In poliklinische settings en eerstelijns behandelkaders wordt vaktherapie ook als losstaande therapie aangeboden.
Een aantal studies is voor analyse afgevallen omdat de methode, de doelgroep of de uitkomstmaat niet voldeed aan de selectiecriteria dan wel exacte omschrijving van de PICO. Toch geven deze studies wel enige indicatie voor het effect van lichaamsgerichte interventies bij aanhoudende lichamelijke klachten. Senf‑Beckenbach (2022) onderzocht psychomotorische groepsbehandeling bij patiënten met functionele aanvallen (n=13) in vergelijking met een begeleide zelfhulp groep (n=12). Beide groepen verbeterden evenveel wat betreft dissociatie en ernst van de aanvallen (twee weken na afronding), maar de psychomotorische behandelgroep had bij follow-up na zes maanden statistisch significant minder ernstige aanvallen. Daarnaast beschrijft een systematische review naar yoga interventies bij fibromyalgie, rugpijn, hoofd- en nekpijn bescheiden positieve effecten van yogavormen in 37 publicaties van diverse onderzoekskwaliteit (Sutar, 2016). Tot slot is er een systematische review gepubliceerd over interventies met dans/beweging voor patiënten met fibromyalgie. Zeven RCTs met minimaal een wachtlijst als controlegroep toonden een groot effect van dans- en bewegingstherapie op pijnreductie (Murillo-Garcia, 2018).
Evidentie voor multidisciplinaire behandeling, waarvan vaktherapie vaak een onderdeel is, wordt beschreven in de module Multidisciplinaire behandeling. Ook worden psychotherapieën, die in sommige gevallen nauw verwant kunnen zijn aan vaktherapie, beschreven in de module Psychologische behandeling.
Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)
In het algemeen stellen patiënten vaktherapie op prijs omdat ze zich erkend voelen door de eigen vormgeving van hun werkelijkheid, waardoor deze niet afhankelijk is van verbale en analytische vaardigheden (King, 2019). Het plezier in creëren en bewegen vergroot het gevoel van eigenwaarde en vermindert emotionele gevoelloosheid. Bovendien kan beeldend materiaal een goed communicatiemiddel vormen om persoonlijke beleving met naasten te delen (Oster, 2016).
Vaktherapie wordt vaak in groepen aangeboden, hetgeen het delen van ervaringen en leren met en van elkaar bevordert. Het is ook geschikt als vorm van systeemtherapie, waarbij interactiepatronen helder worden door gezamenlijke non-verbale opdrachten. Individuele vaktherapie wordt meestal gekozen als de patiënt aan problemen wil werken die niet in een groep passen, bijvoorbeeld bij kwetsbare thema's zoals trauma’s of moeite om zich veilig te voelen bij anderen.
Vaktherapie kan als confronterend worden ervaren, vooral wanneer de klachten sterk opspelen of wanneer iemand een onverwachts pijnlijk inzicht krijgt door wat diegene doet of ervaart. Daarnaast hebben sommige patiënten geen affiniteit met bewegen of met creatieve vakken, waardoor ze onvoldoende gemotiveerd of te onzeker zijn om het aan te gaan. Omgekeerd voelen veel mensen juist meer affiniteit met creatieve therapie en psychomotorische therapie dan met gesprekstherapie.
De keuze welke vorm van vaktherapie het beste past, is persoonlijk. Het lijkt, gezien de lichamelijke klachten, voor de hand liggend om in eerste instantie te kiezen voor een lichamelijke ingang zoals dans- en bewegingstherapie of psychomotorische therapie. Ook de andere vaktherapieën kunnen een goede ingang geven, zeker als de klachten erg beperkend zijn ten opzichte van de fysieke belasting van de therapie. Daarnaast spelen de hulpvraag, de affiniteit van de patiënt, de beschikbaarheid van specifieke vaktherapie en groeps- of individueel aanbod een rol bij de keuze. Daarom is aan te raden om samen met de patiënt te onderzoeken hoe deze tegenover verschillende vormen van vaktherapie staat en wat zou kunnen ondersteunen in de omgang met en/of herstel van klachten.
Kosten (middelenbeslag)
Vaktherapie kan in groepen worden aangeboden, hetgeen kostenefficiënt is maar vanuit de klinische ervaring niet voor ieder individu optimaal werkzaam. Daarnaast zijn de salariskosten van vaktherapeuten relatief laag, maar zijn er wel speciale faciliteiten nodig om vaktherapie uit te kunnen oefenen.
Een aantal studies toont geen verschil in effectiviteit tussen gesprekstherapie en een combinatie met lichaamsgerichte therapie bij functioneel-neurologisch-symptoomstoornis (Dallochio, 2016; Neumann, 2023). Aangezien gesprekstherapie duurder is, zou dit vanuit kostenefficiëntie pleiten voor het combineren van beide therapieën.
Aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie
Vaktherapie is een algemeen aanvaarde behandeling in de huidige ggz die voor de meeste patiënten met aanhoudende lichamelijke klachten haalbaar is. De fysieke belasting is soms zwaar, bijvoorbeeld door de inspanning of door de tijdsinvestering bij een multidisciplinaire behandeling.
Binnen eerstelijnszorg wordt vaktherapie door de meeste zorgverzekeraars niet vergoed voor volwassenen. Dit werkt ongelijkheid in de hand omdat mensen met een hoger inkomen kunnen kiezen om zelf voor de therapie te betalen. Dit is specifiek een probleem voor mensen met beperkte gezondheids- en verbale vaardigheden of een migratieachtergrond, omdat voor hen juist non-verbale vaktherapie een meerwaarde kan hebben (van Twillert, 2024).
Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies
De aanbevelingen in deze module zijn gebaseerd op beperkt wetenschappelijk bewijs, aangevuld met de expertise van de werkgroep en ervaringsdeskundigen. Hoewel er geen studies zijn die specifiek voldoen aan de inclusiecriteria van deze richtlijn, wijzen klinische ervaring en beschikbare literatuur op de potentiële meerwaarde van vaktherapie bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis. Vaktherapie sluit aan bij de lichaamsgerichte aard van deze klachten en biedt een ervaringsgerichte ingang om lichaamsbewustzijn, zelfregulatie en herstel van functioneren te bevorderen.
Onderbouwing
Creative arts and psychomotor therapy (in Dutch ‘vaktherapie’) are experiential, body-oriented interventions frequently used in the treatment of patients with persistent physical symptoms, including somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder. These therapies are based on the premise that physical and creative experience can promote awareness of bodily sensations, emotions, and behavioural patterns that maintain or exacerbate symptoms. By engaging through movement, expression, or artistic creation, patients can explore new ways of relating to their bodies and to others, which may support regulation, resilience, and recovery.
Creative arts and psychomotor therapy encompasses a variety of modalities such as psychomotor therapy, dance/movement therapy, art therapy, music therapy, and drama therapy. Each of these approaches offers a non-verbal and experiential route to change. This can be especially valuable for patients who find it difficult to verbalise their experiences as well as those who tend to cognitively overanalyse.
Despite its frequent use in multidisciplinary treatment programmes, there is still limited empirical evidence regarding its specific effectiveness and mechanisms of action.
Summary of literature
No studies were included in the analysis of the literature.
A systematic review of the literature was performed to answer the following question:
What are the benefits and risks of psychomotor therapy (PMT), music therapy, drama therapy, dance/movement therapy and art therapy when compared to waiting list or usual care among patients with somatic symptom disorder or functional neurological symptom disorder?
| P: | Patients with a diagnosis of somatic symptom disorder (DSM-5), functional neurological symptom disorder (DSM-5), somatoform disorder (DSM-IV), conversion disorder (DSM-IV) |
| I: | Psychomotor therapy, music therapy, drama therapy, dance/movement therapy, art therapy |
| C: | Waiting list or usual care |
| O: | Physical complaints, functioning (including work participation), psychological complaints (e.g., anxiety, stress, mood), quality of life, patient satisfaction, complications |
Relevant outcome measures
The guideline development group considered physical complaints, psychological complaints, functioning, and quality of life as critical outcome measures for decision making, and patient satisfaction and complications as important outcome measures for decision making.
A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.
The guideline panel defined 25% (0.8 ≤ RR ≥ 1.25) as a minimal clinically (patient) important difference for all outcome measures.
Search and select (Methods)
The databases Medline (via OVID), PsycINFO (via OVID), and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms from 2010 until 18 April 2024. The detailed search strategy is listed under the tab ‘Literature search strategy’. The systematic literature search resulted in 450 hits. Studies were selected based on the following criteria:
- Systematic review, RCTs or other comparative studies;
- Full-text English language publication;
- Studies according to the PICO.
Ten studies were initially selected based on title and abstract screening. After reading the full text, all studies were excluded (see the table with reasons for exclusion under the tab ‘Evidence tabellen’).
- Dallocchio C, Tinazzi M, Bombieri F, Arnó N, Erro R. Cognitive Behavioural Therapy and Adjunctive Physical Activity for Functional Movement Disorders (Conversion Disorder): A Pilot, Single-Blinded, Randomized Study. Psychother Psychosom. 2016;85(6):381-383. doi: 10.1159/000446660. Epub 2016 Oct 15. PMID: 27744440.
- GGZ Standaarden. Vaktherapie. Accessed at 28-8-2024, retrieved from https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/vaktherapie/introductie
- Kalisvaart H, van Busschbach JT, van Broeckhuysen-Kloth SAM, Geenen R. Body drawings as an assessment tool in somatoform disorder. The Arts in Psychotherapy, 2018;59:46–53. https://doi.org/10.1016/j.aip.2018.03.005
- King JL, Kaimal G, Konopka L, Belkofer C, & Strang CE. Practical
- Applications of Neuroscience-Informed Art Therapy. Art Therapy, 2019;36(3):149–156. https://doi.org/10.1080/07421656.2019.1649549
- Millman LSM, Terhune DB, Hunter ECM, Orgs G. Towards a neurocognitive approach to dance movement therapy for mental health: A systematic review. Clin Psychol Psychother. 2021 Jan;28(1):24-38. doi: 10.1002/cpp.2490. Epub 2020 Jul 8. PMID: 32539160.
- Murillo-García Á, Villafaina S, Adsuar JC, Gusi N, Collado-Mateo D. Effects of Dance on Pain in Patients with Fibromyalgia: A Systematic Review and Meta-Analysis. Evid Based Complement Alternat Med. 2018 Oct 1;2018:8709748. doi: 10.1155/2018/8709748. PMID: 30364046; PMCID: PMC6188768.
- Neumann E, Michalek S, Pressentin M, Hölscher S, Grässner M, Rademacher J. A Clinical Trial of Psychodynamic-Interactional and Body Therapy in Somatoform Pain Disorders - Positive Interpersonal Experiences for Patients with Early Trauma. Z Psychosom Med Psychother. 2023 Oct;69(3):278-292. doi: 10.13109/zptm.2023.69.3.278. PMID: 37815582.
- Oster J, Moser AS, Danner-Weinberger A & von Wietersheim J.
- Wirkfaktoren ambulanter Kunsttherapie in der Gruppe und Veränderungen im
- Erleben psychosomatischer Patienten. (Helpful Factors of Ambulant Art Therapy in the Group and Changes of Experiences in Psychosomatic Patients). PPmP Psychotherapie Psychosomatik Medizinische Psychologie, 2016;66(2):82–87. https://doi.org/10.1055/s-0035-1569408.
- Oster J, Poetsch S, Danner-Weinberger A, von Wietersheim J. Patientenerfahrungen und Bildverläufe in der Kunsttherapie einer psychosomatischen Tagesklinik [Patients' experiences and picture processes during the art therapy in a psychosomatic day hospital]. Psychother Psychosom Med Psychol. 2014 Feb;64(2):70-5. German. doi: 10.1055/s-0033-1355401. Epub 2013 Oct 7. PMID: 24101037.
- Plecity DM, Danner-Weinberger A, Szkura L, von Wietersheim J. Die Auswirkungen der Kunsttherapie auf das körperliche und emotionale Befinden der Patienten--Eine quantitative und qualitative Analyse [The effects of art therapy on the somatic and emotional situation of the patients--a quantitative and qualitative analysis]. Psychother Psychosom Med Psychol. 2009 Sep-Oct;59(9-10):364-9. German. doi: 10.1055/s-2008-1067573. Epub 2008 Nov 4. PMID: 18988138.
- Riegner G, Dean J, Wager TD, Zeidan F. Mindfulness Meditation and Placebo Modulate Distinct Multivariate Neural Signatures to Reduce Pain. Biol Psychiatry. 2025 Jan 1;97(1):81-88. doi: 10.1016/j.biopsych.2024.08.023. Epub 2024 Aug 30. PMID: 39216636; PMCID: PMC11608143.
- Röhricht F, Sattel H, Kuhn C, Lahmann C. Group body psychotherapy for the treatment of somatoform disorder - a partly randomised-controlled feasibility pilot study. BMC Psychiatry. 2019 Apr 23;19(1):120. doi: 10.1186/s12888-019-2095-6. PMID: 31014294; PMCID: PMC6480707.
- Senf-Beckenbach P, Hoheisel M, Devine J, Frank A, Obermann L, Rose M, Hinkelmann K. Evaluation of a new body-focused group therapy versus a guided self-help group program for adults with psychogenic non-epileptic seizures (PNES): a pilot randomized controlled feasibility study. J Neurol. 2022 Jan;269(1):427-436. doi: 10.1007/s00415-021-10652-0. Epub 2021 Jun 18. PMID: 34143278; PMCID: PMC8739289.
- Spaans, J. (2020). Lichaamsgericht mentaliseren. Lannoo Campus.
- Sutar R, Yadav S, Desai G. Yoga intervention and functional pain syndromes: a selective review. Int Rev Psychiatry. 2016 Jun;28(3):316-22. doi: 10.1080/09540261.2016.1191448. Epub 2016 Jun 13. PMID: 27291934.
- Van der Maas LC, Köke A, Pont M, Bosscher RJ, Twisk JW, Janssen TW, Peters ML. Improving the Multidisciplinary Treatment of Chronic Pain by Stimulating Body Awareness: A Cluster-randomized Trial. Clin J Pain. 2015 Jul;31(7):660-9. doi: 10.1097/AJP.0000000000000138. PMID: 25119509.
- Van der Maas LCC & Tijssen BC (2019). Psychomotor interventions for somatic symptom related disorders. In Lange et al.: Psychomotor interventions for mental health. pp 110-132.
- Van Twillert E, Hulsman MMC, Tak LM. Facilitating and hindering factors in the treatment of persistent somatic symptoms in migrants: A scoping review. J Psychosom Res. 2024 Nov;186:111887. doi: 10.1016/j.jpsychores.2024.111887. Epub 2024 Aug 15. PMID: 39213940.
Table of excluded studies
|
Reference |
Reason for exclusion |
|
Sandler H, Fendel U, Buße P, Rose M, Bösel R, Klapp BF. Relaxation - Induced by Vibroacoustic Stimulation via a Body Monochord and via Relaxation Music - Is Associated with a Decrease in Tonic Electrodermal Activity and an Increase of the Salivary Cortisol Level in Patients with Psychosomatic Disorders. PLoS One. 2017 Jan 23;12(1):e0170411. doi: 10.1371/journal.pone.0170411. PMID: 28114399; PMCID: PMC5256965. |
Wrong population (patients with somatoform disorder, adjustment disorder, depressive disorder, and anxiety disorder). No subgroup analysis performed. |
|
Millman LSM, Terhune DB, Hunter ECM, Orgs G. Towards a neurocognitive approach to dance movement therapy for mental health: A systematic review. Clin Psychol Psychother. 2021 Jan;28(1):24-38. doi: 10.1002/cpp.2490. Epub 2020 Jul 8. PMID: 32539160. |
Includes one study in patients with somatoform disorder, however this study is about body psychotherapy (this intervention is addressed in another module in this guideline). |
|
Sutar R, Yadav S, Desai G. Yoga intervention and functional pain syndromes: a selective review. Int Rev Psychiatry. 2016 Jun;28(3):316-22. doi: 10.1080/09540261.2016.1191448. Epub 2016 Jun 13. PMID: 27291934. |
Wrong publication type (selective review). |
|
Senf-Beckenbach P, Hinkelmann K, Hoheisel M, Devine J, Rose M. Pilot Data from the Evaluation of an Integrative Body Psychotherapy Program for Patients with Psychogenic Non-Epileptic Seizures. Psychother Psychosom Med Psychol. 2021 Jan;71(1):27-34. German. doi: 10.1055/a-1146-3208. Epub 2020 Apr 30. PMID: 32356286. |
Foreign language (German). Wrong population (patients with psychogenic non-epileptic seizures). |
|
Senf-Beckenbach P, Hoheisel M, Devine J, Frank A, Obermann L, Rose M, Hinkelmann K. Evaluation of a new body-focused group therapy versus a guided self-help group program for adults with psychogenic non-epileptic seizures (PNES): a pilot randomized controlled feasibility study. J Neurol. 2022 Jan;269(1):427-436. doi: 10.1007/s00415-021-10652-0. Epub 2021 Jun 18. PMID: 34143278; PMCID: PMC8739289. |
Wrong population (patients with psychogenic non-epileptic seizures). |
|
Dallocchio C, Tinazzi M, Bombieri F, Arnó N, Erro R. Cognitive Behavioural Therapy and Adjunctive Physical Activity for Functional Movement Disorders (Conversion Disorder): A Pilot, Single-Blinded, Randomized Study. Psychother Psychosom. 2016;85(6):381-383. doi: 10.1159/000446660. Epub 2016 Oct 15. PMID: 27744440. |
Wrong publication type (letter to the editor). |
|
Neumann E, Michalek S, Pressentin M, Hölscher S, Grässner M, Rademacher J. A Clinical Trial of Psychodynamic-Interactional and Body Therapy in Somatoform Pain Disorders - Positive Interpersonal Experiences for Patients with Early Trauma. Z Psychosom Med Psychother. 2023 Oct;69(3):278-292. doi: 10.13109/zptm.2023.69.3.278. PMID: 37815582. |
Wrong population (somatoform pain disorder according to ICD-criteria). |
|
Wortman MS, Lucassen PL, van Ravesteijn HJ, Bor H, Assendelft PJ, Lucas C, Olde Hartman TC. Brief multimodal psychosomatic therapy in patients with medically unexplained symptoms: feasibility and treatment effects. Fam Pract. 2016 Aug;33(4):346-53. doi: 10.1093/fampra/cmw023. Epub 2016 Apr 13. PMID: 27075027. |
Wrong population (patients with medically unexplained symptoms according to PHQ). |
|
Wunner C, Reichhart C, Strauss B, Söllner W. Effectiveness of a psychosomatic day hospital treatment for the elderly: a naturalistic longitudinal study with waiting time before treatment as control condition. J Psychosom Res. 2014 Feb;76(2):121-6. doi: 10.1016/j.jpsychores.2013.11.012. Epub 2013 Dec 1. PMID: 24439687. |
Wrong population (patients with somatoform disorder according to ICD-10). |
|
Kontos, SA. An exploration of the impact of exercise on somatic symptoms reported in a neuropsychological practice. Dissertation Abstracts International: Section B: The Sciences and Engineering. 2022. 29258553. |
Methods are unclear, not peer-reviewed, unpublished. |
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 09-07-2026
Beoordeeld op geldigheid : 09-07-2026
Algemene gegevens
Er is een verklaring van geen bezwaar afgegeven door:
- Ergotherapie Nederland
- Nederlandse Vereniging voor Neurologie
- Nederlands Huisartsen Genootschap
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor mensen met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis.
Werkgroep
- dr. E. (Ella) Bekhuis, psychiater, namens de NVvP
- D. (Door) Boxhoorn, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK (tot mei 2025)
- K. (Karin) Bruynesteyn, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK (tot april 2024)
- dr. E.M.J. (Elisabeth) Foncke, neuroloog, namens de NVN
- S. (Sem) Foreman, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK
- dr. J. (Jeannette) Gelauff, AIOS neurologie, namens de NVN (vanaf maart 2025)
- dr. D.J.C. (Denise) Hanssen, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
- dr. H. (Hanneke) Kalisvaart, psychomotorisch therapeut, namens Vaktherapie Nederland
- drs. M. (Manouk) van de Klundert, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK
- prof. dr. R.C. (Richard) Oude Voshaar, psychiater, namens de NVvP
- prof. dr. J.G.M. (Judith) Rosmalen, hoogleraar, persoonlijke titel
- dr. S. (Sonja) Rutten, psychiater, namens de NVvP
- drs. C.A. (Lot) Spiertz, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
- dr. L.M. (Lineke) Tak (voorzitter), psychiater, namens de NVvP
- dr. P.E. (Els) van Westrienen, docent-senior onderzoeker, namens het KNGF
- prof. dr. A.P. (André) Wolff, anesthesioloog-pijnspecialist, namens de NVA
- dr. L.N.L. (Lyonne) Zonneveld, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
Klankbordgroep
- drs. M. (Marieke) van Beugen, revalidatiearts, namens de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA)
- drs. B.F. (Bart) van Buchem, fysiotherapeut, namens het KNGF
- drs. W.B. (Wouter) Doorn, klinisch geriater, namens de Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie (NVKG)
- H.W.P.C. (Henk) van de Meerendonk, bedrijfsarts, namens de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)
- dr. A.F. (Alex) Muller, internist-endocrinoloog, namens Nederlandse Internisten Vereniging (NIV)
- dr. S.L. (Sonja) van Ockenburg, internist, namens de NIV
- dr. T.C. (Tim) Olde Hartman, huisarts(-onderzoeker), namens het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)
- drs. R.F.A. (René) Oosterwijk, revalidatiearts, namens de VRA
- E.M. (Ilse) Otten, ergotherapeut, namens Ergotherapie Nederland (EN)
- drs. F. (Felice) Tauer, vaktherapeut, namens de Vaktherapie Nederland
- dr. K.H.N. (Kristel) Weerdesteijn, verzekeringsarts, namens de Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde (NVVG)
- dr. M.S.H. (Margreet) Wortman, senior onderzoeker, namens de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck (VvOCM)
Met ondersteuning van
- dr. M.L. (Marja) Molag, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- drs. L.C. (Laura) van Wijngaarden, junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Tabel 1. Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep
|
Werkgroeplid |
Functie |
Nevenfuncties |
Gemelde belangen |
Ondernomen actie |
|
E. (Ella) Bekhuis |
Psychiater, Dimence, Alkura |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
D. (Door) Boxhoorn (tot mei 2025) |
Ervaringsdeskundige, Dimence Alkura |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
K. (Karin) Bruynesteyn (tot april 2024) |
Lid patiëntenpanel NALK |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
E.M.J. (Elisabeth) Foncke |
Neuroloog, Acibadem International Medical Center, Amsterdam |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
S. (Sem) Foreman |
Lid patiëntenpanel NALK |
* Investment manager, Graduate Entrepreneur Fund |
Geen |
Geen restricties |
|
J. (Jeannette) Gelauff (vanaf maart 2025) |
AIOS neurologie, Amsterdam UMC |
* Voorzitter landelijke werkgroep FNS van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie. * Deelname werkgroep zorgstandaard FNS (Akwa GGZ). |
Extern gefinancierd onderzoek: Zonmw; National Plan Hoofdzaken: BEGRIP studie naar educatie over FNS. ProjectLeidersrol, nee |
Geen restricties |
|
D.J.C. (Denise) Hanssen |
* Klinisch psycholoog/psychotherapeut, UMC Groningen * Senior wetenschappelijk onderzoeker ouderenpsychiatrie, UMC Groningen |
* Hoofddocent somatiek binnen de GZ-opleiding |
Extern gefinancierd onderzoek: * ZonMW, Haalbaarheidsstudie Acceptance and Commitment Therapy bij kwetsbare ouderen EU, Horizon 2020 * Kennis vergroten over Functionele Stoornissen (labeling, multidisciplinaire samenwerking) |
Geen restricties |
|
H. (Hanneke) Kalisvaart |
Psychomotorisch therapeut, vrijgevestigd |
* Trainer/supervisor in sensorimotor psychotherapy. * Freelance senior onderzoeker (Tilburg University) * Gast-docent Master PMT Hogeschool Windesheim. * Deelname werkgroep zorgstandaard FNS (Akwa GGZ). |
Extern gefinancierd onderzoek: * Stichting tot steun VCVGZ. Het effect van sensorimotor psychotherapie bij cliënten met persoonlijkheidsstoornissen. |
Geen restricties |
|
M. (Manouk) van de Klundert |
Lid patiëntenpanel NALK |
* Office manager NALK * Project manager/junior consultant Ftrprf |
Geen |
Geen restricties |
|
R.C. (Richard) Oude Voshaar |
* Psychiater, UMC Groningen * Hoogleraar ouderenpsychiatrie, Rijksuniversiteit Groningen |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
J.G.M. (Judith) Rosmalen |
Hoogleraar Psychosomatiek, UMC Groningen, Rijksuniversiteit Groningen |
* Voorzitter Netwerk Aanhoudende Lichamelijke Klachten (NALK) tot okt 2024. * Vice-president European Association of Psychosomatic Medicine (EAPM) tot September 2025 |
Persoonlijke belangen: Ontwikkelaar van een eLearning op het gebied van ALK. Deelnemen aan de elearning is betaald voor sommige groepen; inkomsten gaan naar het UMCG en hiervan wordt de accreditatie betaald. Ontwikkelaar van Grip, een eHealth systeem dat zich richt op ALK. Momenteel is Grip niet beschikbaar buiten studiedoeleinden. Ik heb en had nooit persoonlijke financiële belangen bij Grip.
Extern gefinancierd onderzoek: * ZonMw: ME/CFS Lines – A multidisciplinary consortium and biobank for unravelling ME/CFS aetiology in Lifelines, projectleider * EU: Decision support for prediction and management of Long Covid Syndrome, geen projectleider * NIMH: An Integrative Approach to the Etiology of Internalizing Disorders in the Lifelines Cohort, geen projectleider * ZonMw: Persistent symptoms after COVID-19: perspective from the population, the patient, and the care system, projectleider * SBOH Innovatiefonds Huisartsopleiding: Ontwikkeling, implementatie en evaluatie van onderwijsprogramma voor somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) in de huisartsopleiding, geen projectleider * NIMH: An Integrative Approach to the Etiology of Internal Sex and gender inequalities in COVID * Regionaal ALK netwerk Salland. Sex and gender inequalities in medical trajectories of patients with common somatic symptoms. Master Your symptoms: personalized e-health for Self-management of somatic symptom disorder (MYSelf), projectleider * EU: Encompassing Training in functional Disorders across Europe (ETUDE), projectleider * EU: Towards evidence-based tailored implementation strategies for eHealth (ImpleMentAll), geen projectleider |
Geen restricties |
|
S. (Sonja) Rutten |
* Psychiater, Amsterdam UMC * Senior-onderzoeker, Amsterdam UMC |
Geen |
Extern gefinancierd onderzoek: ZonMW: Meer BEkendheid en GRIP voor mensen met FNS middels een online educatiemodule (BEGRIP) |
Geen restricties |
|
C.A. (Lot) Spiertz |
Klinisch-psycholoog, behandelcoördinator en teamleider, Dimence, Deventer |
* Gastdocent Psychology master, Universiteit Twente (t/m 2024). * Gastdocentschap Psychology master, Radboud Universiteit (t/m 2025). |
Geen |
Geen restricties |
|
L.M. (Lineke) Tak |
Psychiater, Dimence, Deventer |
* Bestuurslid NALK, sinds okt 2024 voorzitter * Kernredactielid Tijdschrift voor Psychiatrie |
* EU: Encompassing Training in functional Disorders across Europe (ETUDE), * Collaborative care networks for Functional Disorders |
Geen restricties |
|
P.E. (Els) van Westrienen |
* Docent-senior onderzoeker, Fontys Hogeschool * Docent, Hogeschool Utrecht |
Geen |
* SIA RAAK publiek - PARASOL studie * SIA RAAK top-up - vervolg PARASOL studie * SIA RAAK MKB - van sensoren naar zorg * SIA RAAK publiek Evaluatie van een proactief interventie ter preventie van chroniciteit bij mensen met matige SOLK * SIA RAAK MKB Het toepassen van stressmetingen met wearables in de praktijk |
Geen restricties |
|
A.P. (André) Wolff |
* Anesthesioloog-pijnspecialist, UMC Groningen * Hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen |
* Medisch hoofd UCG pijncentrum |
Extern gefinancierd onderzoek: * Philips, DANI studie, geen projectleider * KWR, Chordotomie studie, projectleider * Interreg, Chronische pijn in Noord-Nederland/Niedersachsen * QPS, verrichtingen voor derden, geen projectleider * Grunenthal, Prince studie, projectleider |
Geen restricties |
|
L.N.L. (Lyonne) Zonneveld |
Klinisch-psycholoog, Amsterdam UMC |
Geen |
* ZonMW Stimuleringssubsidie * Doelmatigheidsonderzoek |
Geen restricties |
Tabel 2. Gemelde (neven)functies en belangen klankbordgroep
|
Klankbordgroeplid |
Functie |
Nevenfuncties |
Gemelde belangen |
Ondernomen actie |
|
M. (Marieke) van Beugen |
Revalidatiearts bij Heliomare Wijk aan Zee |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
B.F. (Bart) van Buchem |
Eigenaar praktijk voor fysiotherapie Praktijk Noorder Spaarne |
Geen |
Nascholing voor fysiotherapeuten, het organiseren en doseren van cursussen. Aandeel in Noigroup Publications (Australia) Royalties van het boek Begrijp de Pijn (Explain Pain) |
Geen restricties |
|
W.B. (Wouter) Doorn |
Klinisch Geriater te Altrecht |
Secretaris en vice-voorzitter Stichting Buddho, onbetaald. |
Geen |
Geen restricties |
|
H.W.P.C. (Henk) van de Meerendonk |
VDM Medisch Consult: zelfstandig bedrijfsarts. |
Lid CROW NVAB |
Geen |
Geen restricties |
|
A.F. (Alex) Muller |
Internist Diakonessenziekenhuis Utrecht 1.0 fte |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
S.L. (Sonja) van Ockenburg |
Internist-endocrinoloog in het UMCG (bezoldigd 1.0 fte) |
Geen |
Ja, Lifelines long covid studie ZonMw Pathofysiologisch onderzoek naar 'long covid' in de Lifelines populatie (werkpakket 2). Geen hoofdonderzoeker. |
Geen restricties |
|
T.C. (Tim) Olde Hartman |
Huisarts-onderzoeker, hoofd van de onderzoeksgroep Huisartsgeneeskunde Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde Radboudumc (afgevaardigde vanuit het Nederlands Huisartsen Genootschap - NHG) |
Praktijkhoudend huisarts |
ZonMw Mental Health Verbindt - digitaal platform voor zoeken juiste zorg EU (Horizon ITN) ETUDE: Encompassing Training in fUnctional Disorders across Europe - Stigma - symptom diagnoses ZonMw GRIP3: General practice Research Infrastructure Pandemic Preparedness Program ZonMw ACTION: Aanhoudende Klachten na COVID-19: perspectief vanuit de populatie, patiënt, en zorg ZonMw Inzicht in aanhoudende klachten na Covid-19 besmetting: Een mixed methods benadering. |
Geen restricties |
|
R.F.A. (René) Oosterwijk |
Revalidatiearts-medisch directeur, CIR , Clinics In Revalidatie. Loondienstverband. Het betreft 0.6 fte patiëntenzorg voor patiënten met chronische pijn en 0.4 fte medisch manager. |
Onbezoldigd lid van het bestuur van het NALK |
Geen |
Geen restricties |
|
E.M. (Ilse) Otten |
Ergotherapeut in dienst bij Klimmendaal revalidatie. 24 uur/w |
Ergotherapeut ZZP bij Care2change 2-6 uur/w |
Geen |
Geen restricties |
|
F. (Felice) Tauer |
1. Beeldend therapeut bij Altrecht GGZ (16u), behandeling van patiënten met psychosomatische klachten in een multidisciplinair team, betaald 2. docent beeldende therapie bij Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (20u), methodieklessen, onderzoek coördinatie bacheloronderzoek, docentonderzoeker lectoraat. betaald |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
K. (Kristel) Weerdesteijn |
Verzekeringsarts en opleider bij UWV |
Betaald docent |
Gepromoveerd in 2022 KCVG Work-related functioning among long-term sick-listed workers with persistent subjective health complaints |
Geen restricties |
|
M.S.H. (Margreet) Wortman |
Senior onderzoeker Hogeschool van Amsterdam, 0.5 fte, betaald |
Curriculum ontwikkelaar en docent Hogeschool Windesheim, 0.5 fte, betaald |
ZonMw Oefentherapie voor gezond beweeggedrag in de leefomgeving van cliënten |
Geen restricties |
Inbreng patiëntenperspectief
De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door afgevaardigden van het patiëntenpanel NALK te betrekken in de werkgroep. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen (zie kop ‘Waarden en voorkeuren van patiënten’). De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan NALK en MIND en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
Module |
Uitkomst raming |
Toelichting |
|
Module Vaktherapie |
Geen financiële gevolgen |
Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft. |
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.
Zoekverantwoording
Literature search strategy
Algemene informatie
|
Cluster/richtlijn: NVvP Akwa GGZ Somatisch-symptoomstoornis en Functioneel-neurologisch-symptoomstoornis |
|
|
Uitgangsvraag/modules: Wat is de plaats van vaktherapie in de behandeling van patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis? |
|
|
Database(s): Ovid/Medline, Embase.com, Ovid/PsycINFO |
Datum: 18 april 2024 |
|
Periode: vanaf 2010 |
Talen: geen restrictie |
|
Literatuurspecialist: Hans Ket |
Rayyan review: https://new.rayyan.ai/reviews/992677/overview |
|
BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Bij gebruikmaking van een volledig zoekblok zal naar de betreffende link op de website worden verwezen. |
|
|
Toelichting: Voor deze vraag is gezocht met de concepten: Somatisch-symptoomstoornissen in combinatie met de verschillende vaktherapieën. |
|
|
Te gebruiken voor richtlijntekst: In de databases Ovid/Medline, Embase.com en Ovid/PsycINFO is op systematische wijze gezocht naar studies over vaktherapieën t.b.v. patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch- symptoomstoornis. De literatuurzoekactie leverde unieke treffers op. |
|
Zoekopbrengst
|
|
EMBASE |
OVID/MEDLINE |
OVID/PSYCINFO |
Ontdubbeld |
|
Totaal |
145 |
306 |
129 |
450* |
*in Rayyan
Zoekstrategieën
Ovid/Medline
|
1 |
exp "Somatoform Disorders"/ or ((somatic-symptom* or somatoform or somatization or somatisation) adj3 disorder*).ti,ab,kf. or exp "Conversion Disorder"/ or (conversion adj3 (disorder* or syndrome*)).ti,ab,kf. or (functional-neurologic* adj3 disorder*).ti,ab,kf. or pain-disorder*.ti,ab,kf. |
26633 |
|
2 |
((nonverbal or non-verbal or experiential) adj3 (therap* or psychotherap* or treatment* or intervention* or program*)).ti,ab,kf. |
991 |
|
3 |
exp *"Exercise Therapy"/ or exp *Exercise/ or (exercise adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program* or physical)).ti,ab,kf. or exercise*.ti. |
290298 |
|
4 |
((psychomotor* adj3 (therap* or psychotherapy*)) or psychomotricit*).ti,ab,kf. |
281 |
|
5 |
exp "Psychodrama"/ or dramatherap*.ti,ab,kf. or psychodrama.ti,ab,kw. or psycho-drama.ti,ab,kf. or ((drama or role-play*) adj3 (therap* or psychotherap*)).ti,ab,kf. |
3396 |
|
6 |
"Dance Therapy"/ or dancetherap*.ti,ab,kf. or ((dance or dancing or expressive-movement or creative-movement) adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program*)).ti,ab,kf. |
1221 |
|
7 |
(((body or creative) adj3 movement adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program*)) or body-therap* or body-psychotherap* or bodytherap* or bodypsychotherap* or body-awareness-therap* or body-oriented-therap* or body-oriented-psychotherap* or movement-oriented-psychotherap* or movement-oriented-therap* or integrative-movement-therap*' or 'body-consciousnes*' or 'physical-awarenes*').ti,ab,kf. |
1135 |
|
8 |
"Music Therapy"/ or musictherap*.ti,ab,kf. or (music* adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program*)).ti,ab,kf. |
7194 |
|
9 |
"Art Therapy"/ or ((expressive or art or arts or artistic or color* or colour* or paint* or draw*) adj3 (therap* or psychotherap* or treatment* or intervention* or program*)).ti,ab,kf. or 'artstherap*'.ti,ab,kf. or 'arttherap*'.ti,ab,kf. |
52376 |
|
10 |
or/2-9 |
355022 |
|
11 |
1 and 10 |
263 |
|
12 |
limit 11 to yr="2010 -Current" |
158 |
|
13 |
12 not ((exp "Adolescent"/ or exp "Child"/ or exp "Infant"/) not exp "Adult"/) |
145 |
Embase.com
|
No. |
Query |
Results |
|
#15 |
#14 NOT (('adolescent'/exp OR 'child'/exp) NOT ('adult'/exp OR 'aged'/exp OR 'middle aged'/exp)) |
306 |
|
#14 |
#12 NOT #13 |
335 |
|
#13 |
#12 AND ('Conference Abstract'/it OR 'Conference Review'/it OR 'Note'/it) |
109 |
|
#12 |
#1 AND #10 AND [2010-2024]/py |
444 |
|
#11 |
#1 AND #10 |
650 |
|
#10 |
#2 OR #3 OR #4 OR #5 OR #6 OR #7 OR #8 OR #9 |
542304 |
|
#9 |
'art therapy'/exp OR ((expressive OR art OR arts OR artistic OR color* OR colour* OR paint* OR draw*) NEAR/3 (therap* OR psychotherap* OR treatment* OR intervention* OR program*)) OR 'artstherap*':ti,ab,kw OR 'arttherap*':ti,ab,kw |
83379 |
|
#8 |
'music therapy'/exp OR 'music therapeutic use'/exp OR 'music therapist'/exp OR musictherap*:ti,ab,kw OR ((music* NEAR/3 (therap* OR psychotherap* OR intervention* OR treatment OR program*)):ti,ab,kw) |
11842 |
|
#7 |
(((body OR creative) NEAR/3 movement NEAR/3 (therap* OR psychotherap* OR intervention* OR treatment OR program*)):ti,ab,kw) OR 'body therap*':ti,ab,kw OR 'body psychotherap*':ti,ab,kw OR 'bodytherap*':ti,ab,kw OR 'bodypsychotherap*':ti,ab,kw OR 'body awareness therap*':ti,ab,kw OR 'body oriented therap*':ti,ab,kw OR 'body oriented psychotherap*':ti,ab,kw OR 'movement oriented psychotherap*':ti,ab,kw OR 'movement oriented therap*':ti,ab,kw OR 'integrative movement therap*':ti,ab,kw OR 'body consciousnes*':ti,ab,kw OR 'physical awarenes*':ti,ab,kw |
1735 |
|
#6 |
'dance therapy'/exp OR dancetherap*:ti,ab,kw OR (((dance OR dancing OR 'expressive movement' OR 'creative movement') NEAR/3 (therap* OR psychotherap* OR intervention* OR treatment OR program*)):ti,ab,kw) |
1988 |
|
#5 |
'drama therapy'/exp OR dramatherap*:ti,ab,kw OR psychodrama:ti,ab,kw OR 'psycho drama':ti,ab,kw OR (((drama OR 'role play*') NEAR/3 (therap* OR psychotherap*)):ti,ab,kw) |
1141 |
|
#4 |
'psychomotor therapy'/exp OR ((psychomotor* NEAR/3 (therap* OR psychotherapy*)):ti,ab,kw) OR psychomotricit*:ti,ab,kw |
573 |
|
#3 |
'exercise'/exp/mj OR 'physical activity'/exp/mj OR ((exercise NEAR/3 (therap* OR psychotherap* OR intervention* OR treatment OR program* OR physical)):ti,ab,kw) OR exercis*:ti |
444825 |
|
#2 |
((nonverbal OR 'non verbal' OR experiential) NEAR/3 (therap* OR psychotherap* OR treatment* OR intervention* OR program*)):ti,ab,kw |
1412 |
|
#1 |
'somatoform disorder'/exp OR ((('somatic symptom*' OR somatoform OR somatization OR somatisation) NEAR/3 disorder*):ti,ab,kw) OR 'conversion disorder'/exp OR ((conversion NEAR/3 (disorder* OR syndrome*)):ti,ab,kw) OR 'functional neurological disorder'/exp OR (('functional neurologic*' NEAR/3 disorder*):ti,ab,kw) OR 'pain disorder*':ti,ab,kw |
42306 |
OVID/PsycINFO
|
1 |
exp Somatoform Disorders/ or exp Somatic Symptom Disorder/ or (('somatic symptom*' or somatoform or somatization or somatisation) adj3 disorder*).ti,ab,id. or (conversion adj3 (disorder* or syndrome*)).ti,ab,id. or ('functional neurologic*' adj3 disorder*).ti,ab,id. or exp Somatoform Pain Disorder/ or 'pain disorder*'.ti,ab,id. |
18191 |
|
2 |
((nonverbal or non-verbal or experiential) adj3 (therap* or psychotherap* or treatment* or intervention* or program*)).ti,ab,id. |
2871 |
|
3 |
exp *Exercise Therapy/ or exp *Physical Exercise/ or (exercise adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program* or physical)).ti,ab,id. or exercise*.ti. |
37224 |
|
4 |
((psychomotor* adj3 (therap* or psychotherapy*)) or psychomotricit*).ti,ab,id. |
305 |
|
5 |
exp Psychodrama/ or dramatherap*.ti,ab,id. or psychodrama.ti,ab,id. or psycho-drama.ti,ab,id. or ((drama or role-play*) adj3 (therap* or psychotherap*)).ti,ab,id. |
4486 |
|
6 |
exp Dance Therapy/ or dancetherap*.ti,ab,id. or ((dance or dancing or expressive-movement or creative-movement) adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program*)).ti,ab,id. |
2204 |
|
7 |
exp Movement Therapy/ or (((body or creative) adj3 movement adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program*)) or body-therap* or body-psychotherap* or bodytherap* or bodypsychotherap* or body-awareness-therap* or body-oriented-therap* or body-oriented-psychotherap* or movement-oriented-psychotherap* or movement-oriented-therap* or integrative-movement-therap*' or 'body-consciousnes*' or 'physical-awarenes*').ti,ab,id. |
2750 |
|
8 |
exp Music Therapy/ or musictherap*.ti,ab,id. or (music* adj3 (therap* or psychotherap* or intervention* or treatment or program*)).ti,ab,id. |
8583 |
|
9 |
exp Art Therapy/ or ((expressive or art or arts or artistic or color* or colour* or paint* or draw*) adj3 (therap* or psychotherap* or treatment* or intervention* or program*)).ti,ab,id. or 'artstherap*'.ti,ab,id. or 'arttherap*'.ti,ab,id. |
18425 |
|
10 |
2 or 3 or 4 or 5 or 6 or 7 or 8 or 9 |
73182 |
|
11 |
1 and 10 |
244 |
|
12 |
limit 11 to yr="2010 -Current" |
129 |