Arbeidsparticipatie en re-integratie
Uitgangsvraag
Wat zijn aandachtspunten gericht op het behoud of herstel van arbeidsparticipatie bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis?
Aanbeveling
Geef bij patiënten met somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis tijdig (vroeg in het ziekteverzuim) aandacht aan arbeidsre-integratie en arbeidsparticipatie en laat dit parallel lopen aan de medische behandeling.
Betrek alle partijen en zorg voor afstemming: patiënt, zorgverleners uit de bedrijfsgezondheidszorg, zorgverleners uit de curatieve sector en indien aan de orde de werkgever.
Deel informatie en zorg voor duidelijke communicatie tussen alle betrokkenen en tussen zorgverleners, binnen de grenzen van het beroepsgeheim, om tegenstrijdige adviezen te voorkomen en de re-integratie naar arbeid soepel te laten verlopen.
Ondersteun als zorgverlener patiënten bij het in kaart brengen van belemmerende en bevorderende factoren die van invloed kunnen zijn op de arbeidsparticipatie. Stem de begeleiding en behandeling hierop af.
Besteed aandacht aan psychosociale factoren zoals coping, zelfmanagement, autonomie en sociale steun, en stem interventies en ondersteuning hierop af.
Voor zorgverleners in de bedrijfsgezondheidszorg:
Breng de mogelijkheden en beperkingen in het functioneren van de patiënt en de globale voorwaarden waaraan geschikte arbeid en re-integratie moet voldoen in kaart.
Stem de aard, kwaliteit en sociale context van het werk af op de mogelijkheden en belastbaarheid van de patiënt, om duurzame arbeidsparticipatie te bevorderen.
Biedt begeleiding en duidelijke uitleg tijdens en over het re-integratieproces en de procedures en de mogelijke consequenties hiervan.
Maak werkgevers bewust van de kosten van verzuim en de baten van re-integratie.
Overwegingen
Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van het bewijs
Er is een literatuuronderzoek verricht naar de effectiviteit van interventies gericht op terugkeer naar werk en duurzaam behoud van werk bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis (DSM-5), een classificatie uit de sectie somatoforme stoornissen (DSM-IV) (met uitzondering van hypochondrie en body dysmorphic disorder), een functioneel-neurologisch-symptoomstoornis (DSM-5) of conversiestoornis (DSM-IV). Er werden geen studies gevonden die voldoen aan de selectiecriteria. Hierdoor kunnen geen eenduidige conclusies worden getrokken over welke interventies effectief zijn. De zoekvraag blijft onbeantwoord, maar de behoefte aan ondersteuning bij terugkeer naar werk en duurzaam behoud van werk is wel duidelijk. De overwegingen en aanbevelingen zijn daarom gebaseerd op indirect bewijs, zoals algemene literatuur over arbeidsre-integratie en -participatie, biopsychosociale zorg, bedrijfsgezondheidszorg en interdisciplinaire samenwerking, en op expert opinie, waaronder de inzichten van zorgverleners, praktijkervaringen en bestaande kaders (zoals de Internationale Classificatie van het Menselijk Functioneren (ICF), Canadian Medical Education Directives for Specialists (CanMEDS) competenties en de richtlijn Arbeidsparticipatie voor medisch specialistische richtlijnen).
Het belang van ondersteuning bij re-integratie en participatie in arbeid
Impact van de stoornissen
Patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis hebben aanhoudende lichamelijke klachten. Deze klachten kunnen leiden tot belemmeringen in het sociaal-maatschappelijk functioneren, met als direct gevolg langdurig ziekteverzuim en problemen in duurzaam behoud van werk. De gevolgen hiervan strekken zich verder uit dan alleen financieel verlies. Werk biedt immers niet alleen inkomenszekerheid, maar draagt ook bij aan zingeving, dagelijkse structuur, sociale contacten, zelfstandigheid en persoonlijke ontwikkeling. Het ontbreken hiervan kan een negatieve spiraal in gang zetten: de algehele gezondheid en kwaliteit van leven van patiënten verslechteren, wat weer de klachten en belemmeringen kan verergeren (Waddell, 2006; Rask, 2015; van der Noordt, 2014; WRR, 2020).
Werk als onderdeel van herstel
Werk draagt in het algemeen bij aan de algehele gezondheid en het welzijn van patiënten. Re-integratie en participatie in arbeid speelt dan ook een belangrijke rol in het herstel van patiënten.
Aan de andere kant kan het arbeidsre-integratie proces tijdens ziekteverzuim en arbeidsparticipatie op zichzelf staand juist gezondheidsschade en/of stress veroorzaken, onderhouden of verergeren. Dit kan komen door onbekendheid met procedures (zoals de Wet Verbetering Poortwachter), financiële onzekerheid of de druk om uit bijvoorbeeld financiële noodzaak (te) snel weer aan het werk te gaan in voor de patiënt (nog) ongeschikte arbeid. Voorwaarde voor een effectieve arbeidsparticipatie is dan ook dat de aard, kwaliteit en sociale context van het werk passen bij de mogelijkheden van de patiënt in relatie tot de aandoening of ziekte. Hiervoor dient werk meegenomen te worden als thema binnen de curatieve zorg, dient er een goede inschatting te worden gemaakt van de beperkingen en mogelijkheden van de patiënt en dient er goede en duidelijke uitleg en begeleiding gegeven te worden over en tijdens het re-integratieproces. Zorgverleners in de bedrijfsgezondheidszorg zijn essentieel voor het bieden van ondersteuning hierbij (Waddell, 2006; van der Noordt, 2014; WRR, 2020; Collie, 2019; Sheehan, 2020; Campbell, 2013; Black, 2017).
Tijdige ondersteuning is cruciaal
Uit literatuur blijkt dat zowel vroegtijdige ondersteuning bij re-integratie (binnen 13 weken na het begin van ziekteverzuim) als vroegtijdige curatieve behandeling een positief effect heeft op de terugkeer naar werk en het verdere herstel. Dit benadrukt het belang om re-integratieondersteuning snel op te starten en deze parallel te laten lopen aan de medische behandeling (Gheis, 2023; Gabbay, 2011).
Betrokkenen bij re-integratie en participatie in arbeid
Voor een succesvolle re-integratie en duurzame participatie in arbeid is samenwerking en een goede communicatie tussen alle betrokken partijen onmisbaar. Dit is nodig om tegenstrijdige adviezen te voorkomen en de re-integratie naar arbeid soepel te laten verlopen. Onder andere de Wet Verbetering Poortwachter benadrukt het belang van een vroegtijdige en gecoördineerde aanpak.
|
Betrokkenen |
Rol en verantwoordelijkheid |
|
Patiënt |
In kaart brengen welke factoren de terugkeer naar werk belemmeren of bevorderen, en hoe deze aan te pakken. |
|
Zorgverleners in de bedrijfsgezondheidszorg (bedrijfs- en verzekeringsarts) |
Het in kaart brengen van mogelijkheden en beperkingen, en het bieden van uitleg over het proces, begeleiding en ondersteuning. De zorgverlener zal hierbij ook de kennis van het werk en de arbeidsomstandigheden benutten. |
|
Zorgverleners in de curatieve sector |
Aandacht besteden aan werk als thema tijdens de diagnostiek, het inzetten van behandeling(en) en de samenwerking met zorgverleners in de bedrijfsgezondheidszorg. |
|
Werkgever |
Het faciliteren van ondersteuningsmogelijkheden en het passend maken van de aard, kwaliteit en sociale context van het werk naar de mogelijkheden van de patiënt. |
In kaart brengen van de factoren die terugkeer naar werk beïnvloeden
Ondersteun als zorgverlener patiënten bij het in kaart brengen van belemmerende en bevorderende factoren die van invloed kunnen zijn op het herstel en de arbeidsparticipatie. Het gaat hierbij niet alleen om factoren als direct gevolg van de aandoening en/of behandeling, maar het gaat hier om alle factoren op basis van de verschillende ICF-domeinen die van invloed kunnen zijn.
Naast ziekte-specifieke factoren spelen namelijk ook psychosociale factoren een grote rol in het re-integratieproces. Belangrijke aspecten zijn:
- Zelfredzaamheid en regie: in hoeverre kan de patiënt zelf sturing geven aan het proces?
- Coping strategieën: hoe gaat de patiënt om met problemen, tegenslagen en stress?
- Verwachtingen: wat verwacht de patiënt van zijn of haar herstel en terugkeer naar werk?
- Sociale steun: wordt de patiënt gesteund en gestimuleerd door familie, vrienden of collega’s?
- Arbeidsomstandigheden: is het werk aanpasbaar en zijn er goede re-integratiemogelijkheden? Hoe is de sfeer, de steun op het werk en zijn de arbeidsomstandigheden gunstig?
(Gragnano, 2018; Cancelliere, 2016; Steenstra, 2017; Vooijs, 2015)
In kaart brengen van de mogelijkheden en beperkingen van de patiënt
De bedrijfs- of verzekeringsarts brengt de beperkingen in het functioneren in kaart en geeft advies over de re-integratie- en functionele mogelijkheden. Het uiteindelijke doel is om de patiënt te ondersteunen bij arbeidsparticipatie naar vermogen en behoefte, in een gezonde balans tussen belasting en belastbaarheid, en tussen werk en privé. Dit doen zij door de medische bevindingen en ervaren belemmeringen te vertalen naar concrete beperkingen en mogelijkheden in werk. De bedrijfs- of verzekeringsarts maakt hierbij gebruik van een biopsychosociaal model, zoals de International Classification of Functioning (ICF), wat helpt om de beperkingen in het functioneren te analyseren en belemmerende en bevorderende factoren voor participatie te identificeren.
Bij aanhoudende lichamelijke klachten zijn objectieve metingen niet altijd voor handen om de ernst van de problematiek in het functioneren vast te stellen. Een gestructureerde beoordeling aan de hand van het biopsychosociale model helpt om de mogelijkheden en beperkingen van de patiënt in kaart te brengen. Dit proces start met het inventariseren van zelfgerapporteerde klachten en belemmeringen, bijvoorbeeld via een gesprek, eigen onderzoek, en aanvullende gegevens van de patiënt en de curatieve sector. Door in gesprek te gaan met de patiënt over diens ervaren belemmeringen, kunnen bedrijfs- en verzekeringsartsen inzicht krijgen in de wensen, doelen, motivaties en belemmeringen van de patiënt en de rol van de aandoening, werk en andere factoren beter begrijpen. Vervolgens beoordeelt de bedrijfs- of verzekeringsarts of er logische samenhang bestaat tussen stoornissen op het niveau van fysiek en/of mentaal functioneren, beperkingen in gedragingen en belemmeringen in activiteiten in sociale rollen, met name de arbeidsrol. Op basis hiervan vormt de bedrijfs- of verzekeringsarts een beeld van de consistentie van de klachten, het functioneren van de patiënt en de globale voorwaarden waaraan geschikte arbeid en re-integratie moet voldoen. Op basis van dit beeld geeft de bedrijfs- of verzekeringsarts een advies over de functionele mogelijkheden in arbeid en biedt de bedrijfsarts begeleiding bij de praktische toepassing van de re-integratie (Anner, 2014; Robinson, 2004; Krohne, 2008; Stucki, 2005; LISV, 1996).
Samenwerking tussen zorgverleners
Voor algemene adviezen rondom samenwerking verwijzen we naar de module Samenwerking. Rondom arbeid is het specifieke advies om gezamenlijk met zorgverleners in de curatieve sector en de bedrijfsgezondheidszorg een interventieplan op te stellen, zodat patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis een (gezonde) werkomgeving kunnen gebruiken in hun re-integratieproces waarbij rekening wordt gehouden met eventuele behandelingen.
Informatie-uitwisseling tussen zorgverleners is hierbij cruciaal. Dit vereist een duidelijke en gerichte vraagstelling van de bedrijfs- en/of verzekeringsarts, en een concreet antwoord van zorgverleners. Omdat somatisch-symptoomstoornissen en functioneel-neurologisch-symptoomstoornissen gepaard kunnen gaan met diverse lichamelijke en psychische klachten, is een gedetailleerde, beschrijvende diagnose essentieel (Löwe, 2024). Dit helpt de bedrijfs- of verzekeringsarts om een juiste inschatting te maken van de belastbaarheid en de mogelijkheden van de patiënt, en beter te kunnen begrijpen waar patiënten in hun functioneren tegen aanlopen. Met deze kennis kan de bedrijfs- en/of verzekeringsarts een betere inschatting maken van en een beter advies geven over de functionele mogelijkheden en de patiënt beter begeleiden in de re-integratie naar arbeid.
Het is belangrijk om te benadrukken dat bedrijfs- en verzekeringsartsen vallen onder de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG) en een medisch beroepsgeheim hebben met betrekking tot de informatie die met hen wordt gedeeld.
Interventies en ondersteuningsmogelijkheden voor arbeidsparticipatie
Er zijn verschillende interventies mogelijk om patiënten te ondersteunen bij terugkeer naar werk. Enkele voorbeelden zijn:
- Tweede spoor begeleiding dan wel loopbaanbegeleiding
- (Psychosomatische) oefen- of fysiotherapie en ergotherapie
- Bedrijfsmaatschappelijk werk en psychologische zorg
- Coaching en multidisciplinaire (arbeids)revalidatie
- Voorlichting en gesprekken over coping en zelfmanagement.
Een belangrijk uitgangspunt bij het kiezen van een interventie is dat de interventie zich richt op de belemmerende en bevorderende factoren voor arbeidsparticipatie en dat de patiënt zoveel mogelijk zijn zelfredzaamheid behoudt en effectieve coping strategieën kan toepassen. Voor patiënten die moeite hebben met regie nemen of het inzetten van effectieve coping strategieën, kunnen zorgverleners in de bedrijfsgezondheidszorg extra ondersteuning bieden, bijvoorbeeld door advies te geven over geleidelijke (re)activatie in de thuissituatie, het oppakken van hobby’s en sociale activiteiten en het behouden van dagstructuur. Daarnaast kunnen ze patiënten doorverwijzen naar zorgverleners in de curatieve sector. Bij doorverwijzing kan specifiek aandacht gevraagd worden om het gesprek aan te gaan over cognities, percepties en adaptatie, maar ook om begeleiding in te zetten voor bijvoorbeeld energiemanagement door de ergotherapeut. Op deze manier kan de patiënt leren omgaan met beperkingen en mogelijkheden beter te benutten (Young, 2015; van Beurden, 2015; de Wit, 2020).
Binnen de bedrijfsgezondheidszorg is het van belang om naast het geven van inhoudelijke begeleiding ook te zorgen voor een duidelijk en continu proces. Een eerste stap hierin kan zijn om naast het geven van educatie (scholing, voorlichting) over de aandoening, de behandeling en de gevolgen hiervan voor arbeidsparticipatie ook duidelijke uitleg en begeleiding te geven over het proces, de rollen van zorgverleners, de procedures en de mogelijke consequenties van ziekteverzuim op bijvoorbeeld financiën op termijn. Hiermee kan de stress rondom het re-integratie proces en de procedures binnen de bedrijfsgezondheidszorg verminderd worden en de kans op gezondheidsschade worden beperkt (Hagendijk, 2025).
Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)
Participatie in werk is voor veel patiënten van groot belang, maar het is cruciaal om een realistische inschatting te maken van wat haalbaar is. Een verkeerde inschatting kan leiden tot werk dat niet past bij de mogelijkheden van de patiënt, gezondheidsschade door overbelasting en verlies van potentieel arbeidsvermogen. Daarom is het belangrijk om samen met de patiënt te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn in arbeidsparticipatie, welk werk passend is, hoe het werk aangepast kan worden, en welke interventies nodig zijn om binnen de beperkingen te kunnen functioneren in arbeid.
Daarnaast kan de beoordeling van arbeidsmogelijkheden voor patiënten erg stressvol zijn. De beoordeling raakt vaak aan gevoelens van onzekerheid, angst om niet geloofd te worden of zorgen over inkomensverlies. Het is daarom belangrijk dat zorgverleners aandacht hebben voor de emotionele belasting van dit proces en de patiënt goed voor te bereiden op wat een beoordeling van arbeidsmogelijkheden inhoudt, hoe het proces en de procedures werken en wat de consequenties kunnen zijn op bijvoorbeeld de financiën.
Kosten (middelenbeslag)
De kosten van langdurige arbeidsongeschiktheid zijn hoog, zowel voor de patiënt als voor de maatschappij. Patiënten verliezen inkomen en zijn afhankelijk van sociale voorzieningen. Werkgevers maken kosten voor vervangend personeel, productiviteitsverlies, verzuimbegeleiding en verzekeringspremies (gemiddeld €250-450 per verzuimdag). Een succesvolle re-integratie kan deze kosten verminderen en zelfs maatschappelijke winst opleveren, doordat patiënten weer bijdragen aan de economie, minder gebruikmaken van sociale voorzieningen en hun gezondheid en welzijn verbeteren. Bedrijfsartsen kunnen werkgevers helpen inzien dat investeren in re-integratie op lange termijn kosteneffectief is.
Aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie
Werk biedt niet alleen een inkomen, maar ook autonomie, sociale contacten, zingeving en ontwikkeling. Voor zowel de patiënt als de maatschappij is het daarom van groot belang om arbeidsparticipatie te stimuleren.
Het implementeren van deze aanbevelingen is niet altijd eenvoudig. Belemmerende factoren kunnen zijn:
- Culturele of taalbarrières
- Onvoldoende beschikbaarheid van bedrijfs- en verzekeringsartsen
- Complexiteit van wet- en regelgeving en de onbekendheid hiermee
- Kokervisie van verschillende behandeldisciplines.
Een interdisciplinaire aanpak, waarbij zorgverleners uit zowel de curatieve sector als de bedrijfsgezondheidszorg samenwerken, communiceren en elkaars rollen en taken kennen en begrijpen kan, als aan de orde, deze uitdagingen helpen overwinnen.
Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies
Werk vormt een belangrijke pijler voor gezondheid, welzijn en maatschappelijke participatie. Vroegtijdige re-integratie bij ziekteverzuim speelt hierin een cruciale rol. Duidelijke uitleg, ondersteuning en begeleiding vergroten de kans op een succesvolle terugkeer naar passend werk en vermindert stress door meer helderheid te scheppen over het proces en de financiële situatie. Daarbij speelt samenwerking tussen patiënt, zorgverleners en werkgever een centrale rol. Omdat klachten en beperkingen sterk uiteen kunnen lopen, vraagt dit om een individuele aanpak. Bovendien verdienen psychosociale factoren veel aandacht, aangezien deze vaak een grote invloed hebben op het herstel- en re-integratieproces.
Onderbouwing
Somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder have a substantial impact on patients’ quality of life and on society at large. These conditions often lead to impairments in social and occupational functioning and are associated with long-term sickness absence. Without adequate guidance and support during the reintegration and participation process, the likelihood of returning to work remains limited.
Although research on the specific effects of employment and unemployment on the health of individuals with these disorders is still scarce, it is plausible that participation in suitable work environments helps to prevent social and economic consequences and mitigates further negative effects on perceived health. Early support during the reintegration process has been shown to improve both return to work and social functioning.
To achieve this, it is important that professionals in both curative healthcare and occupational health services have sufficient tools to provide this support. Knowledge of interventions that promote maintenance and recovery of work participation is essential.
Summary of literature
No studies were included in the analysis of the literature.
A systematic review of the literature was performed to answer the following question:
Which interventions concerning returning to and maintaining sustainable employment are effective for patients with somatic symptom disorder or functional neurological symptom disorder?
| P: | Patients with a somatic symptom disorder (DSM-5) classification, a classification in the somatoform disorders section (DSM-IV) (except for hypochondriasis and body dysmorphic disorder), a diagnosis of functional neurological symptom disorder (DSM-5) or conversion disorder (DSM-IV) |
| I: | Employment programs (e.g., vocational rehabilitation, occupational rehabilitation), return to work interventions, participation (interventions) |
| C: | No intervention, usual care |
| O: | Physical complaints, functioning (including work participation), psychological complaints (e.g., anxiety, stress, mood), (return to) employment, financial independence |
Relevant outcome measures
The guideline development group considered functioning (including work participation) and (return to) employment as critical outcome measures for decision making, and physical complaints, psychological complaints, and financial independence as important outcome measures for decision making.
A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.
The guideline panel defined 25% (0.8 ≤ RR ≥ 1.25) as a minimal clinically (patient) important difference for all outcome measures.
Search and select (Methods)
The databases Medline (via OVID), PsycINFO (via OVID), and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms until 2 July 2024. The detailed search strategy is listed under the tab ‘Literature search strategy’. The systematic literature search resulted in 485 hits. Studies were selected based on the following criteria:
- Systematic review, RCTs or other comparative studies;
- Full-text English language publication;
- Studies according to the PICO.
Fourteen studies were initially selected based on title and abstract screening. After reading the full text, all studies were excluded (see the table with reasons for exclusion under the tab ‘Evidence tabellen’).
- Anner J, Kunz R, Boer W. Reporting about disability evaluation in European countries. Disabil Rehabil. 2014;36(10):848-54.
- Black O, Sim M, Collie A, Smith P. Early-Claim Modifiable Factors Associated With Return-to-Work Self-Efficacy Among Workers Injured at Work: Are There Differences Between Psychological and Musculoskeletal Injuries? J Occup Environ Med. 2017;59(12):e257-e62.
- Campbell P, Wynne-Jones G, Muller S, Dunn KM. The influence of employment social support for risk and prognosis in nonspecific back pain: a systematic review and critical synthesis. Int Arch Occup Environ Health. 2013;86:119–137.
- Cancelliere C, Donovan J, Stochkendahl MJ, Biscardi M, Ammendolia C, et al. Factors affecting return to work after injury or illness: best evidence synthesis of systematic reviews. Chiropr Man Ther. 2016;24(1):32.
- Collie A, Sheehan L, Lane TJ, Gray S, Grant G. Injured worker experiences of insurance claim processes and return to work: a national, cross sectional study. BMC Public Health. 2019;19(1):927.
- De Wit M, Horreh B, Daams JG, et al. Interventions on cognitions and perceptions that influence work participation of employees with chronic health problems: a scoping review. BMC Public Health. 2020;20:1610. https://doi.org/10.1186/s12889-020-09621-5.
- Gabbay M, Taylor L, Sheppard L, Hillage J, Bambra C, Ford F, et al. NICE guidance on long-term sickness and incapacity. Br J Gen Pract. 2011;61:206–207. doi: 10.3399/bjgp11X561221.
- Gheis M, Ellis S, Lenk K, Lamb C. Predictors of Return to Work Among Patients Attending a Long-term Treatment and Rehabilitation Service for Functional Neurological Disorder (FND) and Related Conditions. Eur Psychiatry. 2023;66(S1):1032-1033. doi: 10.1192/j.eurpsy.2023.2191.
- Gragnano A, Negrini A, Miglioretti M, Corbiere M. Common Psychosocial Factors Predicting Return to Work After Common Mental Disorders, Cardiovascular Diseases, and Cancers: A Review of Reviews Supporting a Cross-Disease Approach. J Occup Rehabil. 2018;28(2):215-231.
- Hagendijk ME, Zipfel N, Melles M, van der Wees PJ, Hulshof CTJ, Zwaan E, van der Burg-Vermeulen SJ, Hoving JL. Patients' Needs Regarding Work-Focused Healthcare: A Qualitative Evidence Synthesis. J Occup Rehabil. 2025;35(3):450-468. doi: 10.1007/s10926-024-10225-8.
- Krohne K, Brage S. How GPs in Norway conceptualise functional ability: a focus group study. Br J Gen Pract. 2008;58(557):850-855.
- LISV. Medisch arbeidsongeschiktheidscriterium. 1996. Available from: https://www.nvvg.nl/files/1152/06_MAOC_Lisv.pdf
- Löwe B, Toussaint A, Rosmalen JGM, Huang WL, Burton C, Weigel A, Levenson JL, Henningsen P. Persistent physical symptoms: definition, genesis, and management. Lancet. 2024;403(10444):2649-2662. doi: 10.1016/S0140-6736(24)00623-8.
- Rask MT, Rosendal M, Fenger-Grøn M, Bro F, Ørnbøl E, Fink P. Sick leave and work disability in primary care patients with recent-onset multiple medically unexplained symptoms and persistent somatoform disorders: a 10-year follow-up of the FIP study. Gen Hosp Psychiatry. 2015;37(1):53-59. doi: 10.1016/j.genhosppsych.2014.10.007.
- Robinson JP, Turk DC, Loeser JD. Pain, impairment, and disability in the AMA guides. J Law Med Ethics. 2004;32(2):315-326.
- Sheehan LR, Lane TJ, Collie A. The impact of income sources in financial stress in workers’ compensation claimants. J Occup Rehabil. 2020;30:674-683.
- Steenstra IA, Munhall C, Irvin E, Oranye N, Passmore S, et al. Systematic Review of Prognostic Factors for Return to Work in Workers with Sub Acute and Chronic Low Back Pain. J Occup Rehabil. 2017;27(3):369-381.
- Stucki G. International Classification of Functioning, Disability, and Health (ICF): a promising framework and classification for rehabilitation medicine. Am J Phys Med Rehabil. 2005;84(10):733-740.
- van Beurden K, van der Klink J, Brouwers E, Joosen M, Mathijssen J, et al. Effect of an intervention to enhance guideline adherence of occupational physicians on return-to-work self-efficacy in workers sick-listed with common mental disorders. BMC Public Health. 2015;15:796.
- van der Noordt M, IJzelenberg H, Droomers M, Proper KI. Health effects of employment: a systematic review of prospective studies. Occup Environ Med. 2014;71(10):730-736. doi: 10.1136/oemed-2013-101891.
- Vooijs M, Leensen MC, Hoving JL, Daams JG, Wind H, et al. Disease-generic factors of work participation of workers with a chronic disease: a systematic review. Int Arch Occup Environ Health. 2015;88(8):1015-1029.
- Waddell G, Burton AK. Is Work Good for Your Health and Well-being? 1st ed. London: The Stationery Office; 2006.
- Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Het betere werk: De nieuwe maatschappelijke opdracht. WRR-rapport 102. Den Haag: WRR; 2020.
- Young A, Choi Y, Besen E. An Exploration of the Factors Considered When Forming Expectations for Returning to Work following Sickness Absence Due to a Musculoskeletal Condition. PLoS One. 2015;10(11):e0143330.
Table of excluded studies
|
Reference |
Reason for exclusion |
|
Mikkelsen MB, Rosholm M. Systematic review and meta-analysis of interventions aimed at enhancing return to work for sick-listed workers with common mental disorders, stress-related disorders, somatoform disorders and personality disorders. Occup Environ Med. 2018 Sep;75(9):675-686. doi: 10.1136/oemed-2018-105073. Epub 2018 Jun 28. PMID: 29954920. |
Includes no study that is suitable according to the selection criteria and PICO of this module. |
|
Volker D, Zijlstra-Vlasveld MC, Anema JR, Beekman AT, Brouwers EP, Emons WH, van Lomwel AG, van der Feltz-Cornelis CM. Effectiveness of a blended web-based intervention on return to work for sick-listed employees with common mental disorders: results of a cluster randomized controlled trial. J Med Internet Res. 2015 May 13;17(5):e116. doi: 10.2196/jmir.4097. PMID: 25972279; PMCID: PMC4468600. |
Wrong population (wrong diagnoses according to the PICO of this module). |
|
Herbig B, Glaser J, Angerer P. Alt, krank, arbeitslos, chancenlos? Ergebnisse einer randomisierten Kontrollstudie zur Wirksamkeit einer kombinierten Gesundheits- und Arbeitsförderung bei älteren Langzeitarbeitslosen (AmigA-M) [Old, sick, unemployed, without a chance? Results of a randomised controlled trial of the effects of a combined health and employment promotion program for the older long-term unemployed (AmigA-M)]. Bundesgesundheitsblatt Gesundheitsforschung Gesundheitsschutz. 2012 Aug;55(8):970-9. German. doi: 10.1007/s00103-012-1514-3. PMID: 22842891. |
Foreign language (German). |
|
Thorslund, KW. Solution-Focused Group Therapy for Patients on Long-Term Sick Leave: A Comparative Outcome Study. Journal of Family Psychotherapy, 2007;18(3), 11–24. https://doi.org/10.1300/J085v18n03_02 |
Wrong population (wrong diagnoses according to the PICO of this module). |
|
Riffer F, Sprung M, Streibl L, Kaiser E. Relevanz von Erkrankungsart und beruflichem Status für die Ergebnisse psychiatrischer Rehabilitation [Relevance of type of diagnosis and occupational status for the results of psychiatric rehabilitation]. Neuropsychiatr. 2018 Mar;32(1):33-43. German. doi: 10.1007/s40211-017-0254-x. Epub 2017 Dec 13. PMID: 29236245. |
Foreign language (German). |
|
Nazeri M, Dastgheib SA, Asadi-Pooya AA. Job consultation in patients with psychogenic nonepileptic seizures: Systematic review and survey of physicians' opinion. Epilepsy Behav. 2020 Feb;103(Pt A):106863. doi: 10.1016/j.yebeh.2019.106863. Epub 2019 Dec 31. PMID: 31899167. |
Includes no studies; no relevant articles were found. |
|
Lammerts L, Schaafsma FG, Bonefaas-Groenewoud K, van Mechelen W, Anema JR. Effectiveness of a return-to-work program for workers without an employment contract, sick-listed due to common mental disorders. Scand J Work Environ Health. 2016 Jun 1;42(6):469-480. doi: 10.5271/sjweh.3588. Epub 2016 Aug 29. PMID: 27571387. |
Wrong population (wrong diagnoses according to the PICO of this module). |
|
Hoffmann C, Ruf-Ballauf W. Stationäre psychosomatische Rehabilitation bei Patienten mit somatoformen Störungen sowie Patienten mit sozialmedizinisch relevanten Problemen: Ergebnisse einer Zweijahreskatamnese [Psychosomatic rehabilitation of in-patients with somatoform disorders and of patients with social-medically relevant problems: results of a two-year follow-up]. Rehabilitation (Stuttg). 2007 Oct;46(5):283-95. German. doi: 10.1055/s-2007-991138. PMID: 17955396. |
Foreign language (German). |
|
Lahti J, Harkko J, Nordquist H, Piha K, Pietiläinen O, Mänty M, Rahkonen O, Lallukka T, Kouvonen A. Seeing an occupational health psychologist reduces sickness absence due to mental disorders: A quasi-experimental study. Prev Med. 2021 Aug;149:106611. doi: 10.1016/j.ypmed.2021.106611. Epub 2021 May 11. PMID: 33989672. |
Wrong population (40% of participants had neurotic, stress-related and somatoform disorders). No subgroup analysis performed. |
|
Hoedeman R, Blankenstein AH, van der Feltz-Cornelis CM, Krol B, Stewart R, Groothoff JW. Consultation letters for medically unexplained physical symptoms in primary care. Cochrane Database Syst Rev. 2010 Dec 8;(12):CD006524. doi: 10.1002/14651858.CD006524.pub2. PMID: 21154369. |
Wrong aim (to assess the effectiveness of consultation letters to assist physicians), wrong population (MUPS). |
|
Andersson, SI. Appraisal, coping, motivational factors and gender in vocational rehabilitation. Scandinavian Journal of Social Medicine. 1996;24(3):161-168. doi:10.1177/140349489602400307 |
Wrong population (wrong diagnoses according to the PICO of this module). |
|
Hoedeman R, Blankenstein AH, Krol B, Koopmans PC, Groothoff JW. The contribution of high levels of somatic symptom severity to sickness absence duration, disability and discharge. J Occup Rehabil. 2010 Jun;20(2):264-73. doi: 10.1007/s10926-010-9239-3. PMID: 20373134; PMCID: PMC2887510. |
Wrong comparison (PHQ+ versus PHQ- participants), no intervention. |
|
Hiller W, Rief W, Fichter MM. How disabled are patients with somatoform disorders? General Hospital Psychiatry. 1997 Nov 6;19(6):432-438. https://doi.org/10.1016/S0163-8343(97)00071-6 |
Control group consists of patients without somatoform disorder, no intervention. |
|
Rask MT, Rosendal M, Fenger-Grøn M, Bro F, Ørnbøl E, Fink P. Sick leave and work disability in primary care patients with recent-onset multiple medically unexplained symptoms and persistent somatoform disorders: a 10-year follow-up of the FIP study. Gen Hosp Psychiatry. 2015 Jan-Feb;37(1):53-9. doi: 10.1016/j.genhosppsych.2014.10.007. Epub 2014 Oct 22. PMID: 25456975. |
Wrong comparison (somatoform disorder versus recent onset MUS versus reference group), no intervention. |
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 09-07-2026
Beoordeeld op geldigheid : 09-07-2026
Algemene gegevens
Er is een verklaring van geen bezwaar afgegeven door:
- Ergotherapie Nederland
- Nederlandse Vereniging voor Neurologie
- Nederlands Huisartsen Genootschap
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor mensen met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis.
Werkgroep
- dr. E. (Ella) Bekhuis, psychiater, namens de NVvP
- D. (Door) Boxhoorn, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK (tot mei 2025)
- K. (Karin) Bruynesteyn, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK (tot april 2024)
- dr. E.M.J. (Elisabeth) Foncke, neuroloog, namens de NVN
- S. (Sem) Foreman, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK
- dr. J. (Jeannette) Gelauff, AIOS neurologie, namens de NVN (vanaf maart 2025)
- dr. D.J.C. (Denise) Hanssen, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
- dr. H. (Hanneke) Kalisvaart, psychomotorisch therapeut, namens Vaktherapie Nederland
- drs. M. (Manouk) van de Klundert, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK
- prof. dr. R.C. (Richard) Oude Voshaar, psychiater, namens de NVvP
- prof. dr. J.G.M. (Judith) Rosmalen, hoogleraar, persoonlijke titel
- dr. S. (Sonja) Rutten, psychiater, namens de NVvP
- drs. C.A. (Lot) Spiertz, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
- dr. L.M. (Lineke) Tak (voorzitter), psychiater, namens de NVvP
- dr. P.E. (Els) van Westrienen, docent-senior onderzoeker, namens het KNGF
- prof. dr. A.P. (André) Wolff, anesthesioloog-pijnspecialist, namens de NVA
- dr. L.N.L. (Lyonne) Zonneveld, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
Klankbordgroep
- drs. M. (Marieke) van Beugen, revalidatiearts, namens de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA)
- drs. B.F. (Bart) van Buchem, fysiotherapeut, namens het KNGF
- drs. W.B. (Wouter) Doorn, klinisch geriater, namens de Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie (NVKG)
- H.W.P.C. (Henk) van de Meerendonk, bedrijfsarts, namens de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)
- dr. A.F. (Alex) Muller, internist-endocrinoloog, namens Nederlandse Internisten Vereniging (NIV)
- dr. S.L. (Sonja) van Ockenburg, internist, namens de NIV
- dr. T.C. (Tim) Olde Hartman, huisarts(-onderzoeker), namens het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)
- drs. R.F.A. (René) Oosterwijk, revalidatiearts, namens de VRA
- E.M. (Ilse) Otten, ergotherapeut, namens Ergotherapie Nederland (EN)
- drs. F. (Felice) Tauer, vaktherapeut, namens de Vaktherapie Nederland
- dr. K.H.N. (Kristel) Weerdesteijn, verzekeringsarts, namens de Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde (NVVG)
- dr. M.S.H. (Margreet) Wortman, senior onderzoeker, namens de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck (VvOCM)
Met ondersteuning van
- dr. M.L. (Marja) Molag, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- drs. L.C. (Laura) van Wijngaarden, junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Tabel 1. Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep
|
Werkgroeplid |
Functie |
Nevenfuncties |
Gemelde belangen |
Ondernomen actie |
|
E. (Ella) Bekhuis |
Psychiater, Dimence, Alkura |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
D. (Door) Boxhoorn (tot mei 2025) |
Ervaringsdeskundige, Dimence Alkura |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
K. (Karin) Bruynesteyn (tot april 2024) |
Lid patiëntenpanel NALK |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
E.M.J. (Elisabeth) Foncke |
Neuroloog, Acibadem International Medical Center, Amsterdam |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
S. (Sem) Foreman |
Lid patiëntenpanel NALK |
* Investment manager, Graduate Entrepreneur Fund |
Geen |
Geen restricties |
|
J. (Jeannette) Gelauff (vanaf maart 2025) |
AIOS neurologie, Amsterdam UMC |
* Voorzitter landelijke werkgroep FNS van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie. * Deelname werkgroep zorgstandaard FNS (Akwa GGZ). |
Extern gefinancierd onderzoek: Zonmw; National Plan Hoofdzaken: BEGRIP studie naar educatie over FNS. ProjectLeidersrol, nee |
Geen restricties |
|
D.J.C. (Denise) Hanssen |
* Klinisch psycholoog/psychotherapeut, UMC Groningen * Senior wetenschappelijk onderzoeker ouderenpsychiatrie, UMC Groningen |
* Hoofddocent somatiek binnen de GZ-opleiding |
Extern gefinancierd onderzoek: * ZonMW, Haalbaarheidsstudie Acceptance and Commitment Therapy bij kwetsbare ouderen EU, Horizon 2020 * Kennis vergroten over Functionele Stoornissen (labeling, multidisciplinaire samenwerking) |
Geen restricties |
|
H. (Hanneke) Kalisvaart |
Psychomotorisch therapeut, vrijgevestigd |
* Trainer/supervisor in sensorimotor psychotherapy. * Freelance senior onderzoeker (Tilburg University) * Gast-docent Master PMT Hogeschool Windesheim. * Deelname werkgroep zorgstandaard FNS (Akwa GGZ). |
Extern gefinancierd onderzoek: * Stichting tot steun VCVGZ. Het effect van sensorimotor psychotherapie bij cliënten met persoonlijkheidsstoornissen. |
Geen restricties |
|
M. (Manouk) van de Klundert |
Lid patiëntenpanel NALK |
* Office manager NALK * Project manager/junior consultant Ftrprf |
Geen |
Geen restricties |
|
R.C. (Richard) Oude Voshaar |
* Psychiater, UMC Groningen * Hoogleraar ouderenpsychiatrie, Rijksuniversiteit Groningen |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
J.G.M. (Judith) Rosmalen |
Hoogleraar Psychosomatiek, UMC Groningen, Rijksuniversiteit Groningen |
* Voorzitter Netwerk Aanhoudende Lichamelijke Klachten (NALK) tot okt 2024. * Vice-president European Association of Psychosomatic Medicine (EAPM) tot September 2025 |
Persoonlijke belangen: Ontwikkelaar van een eLearning op het gebied van ALK. Deelnemen aan de elearning is betaald voor sommige groepen; inkomsten gaan naar het UMCG en hiervan wordt de accreditatie betaald. Ontwikkelaar van Grip, een eHealth systeem dat zich richt op ALK. Momenteel is Grip niet beschikbaar buiten studiedoeleinden. Ik heb en had nooit persoonlijke financiële belangen bij Grip.
Extern gefinancierd onderzoek: * ZonMw: ME/CFS Lines – A multidisciplinary consortium and biobank for unravelling ME/CFS aetiology in Lifelines, projectleider * EU: Decision support for prediction and management of Long Covid Syndrome, geen projectleider * NIMH: An Integrative Approach to the Etiology of Internalizing Disorders in the Lifelines Cohort, geen projectleider * ZonMw: Persistent symptoms after COVID-19: perspective from the population, the patient, and the care system, projectleider * SBOH Innovatiefonds Huisartsopleiding: Ontwikkeling, implementatie en evaluatie van onderwijsprogramma voor somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) in de huisartsopleiding, geen projectleider * NIMH: An Integrative Approach to the Etiology of Internal Sex and gender inequalities in COVID * Regionaal ALK netwerk Salland. Sex and gender inequalities in medical trajectories of patients with common somatic symptoms. Master Your symptoms: personalized e-health for Self-management of somatic symptom disorder (MYSelf), projectleider * EU: Encompassing Training in functional Disorders across Europe (ETUDE), projectleider * EU: Towards evidence-based tailored implementation strategies for eHealth (ImpleMentAll), geen projectleider |
Geen restricties |
|
S. (Sonja) Rutten |
* Psychiater, Amsterdam UMC * Senior-onderzoeker, Amsterdam UMC |
Geen |
Extern gefinancierd onderzoek: ZonMW: Meer BEkendheid en GRIP voor mensen met FNS middels een online educatiemodule (BEGRIP) |
Geen restricties |
|
C.A. (Lot) Spiertz |
Klinisch-psycholoog, behandelcoördinator en teamleider, Dimence, Deventer |
* Gastdocent Psychology master, Universiteit Twente (t/m 2024). * Gastdocentschap Psychology master, Radboud Universiteit (t/m 2025). |
Geen |
Geen restricties |
|
L.M. (Lineke) Tak |
Psychiater, Dimence, Deventer |
* Bestuurslid NALK, sinds okt 2024 voorzitter * Kernredactielid Tijdschrift voor Psychiatrie |
* EU: Encompassing Training in functional Disorders across Europe (ETUDE), * Collaborative care networks for Functional Disorders |
Geen restricties |
|
P.E. (Els) van Westrienen |
* Docent-senior onderzoeker, Fontys Hogeschool * Docent, Hogeschool Utrecht |
Geen |
* SIA RAAK publiek - PARASOL studie * SIA RAAK top-up - vervolg PARASOL studie * SIA RAAK MKB - van sensoren naar zorg * SIA RAAK publiek Evaluatie van een proactief interventie ter preventie van chroniciteit bij mensen met matige SOLK * SIA RAAK MKB Het toepassen van stressmetingen met wearables in de praktijk |
Geen restricties |
|
A.P. (André) Wolff |
* Anesthesioloog-pijnspecialist, UMC Groningen * Hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen |
* Medisch hoofd UCG pijncentrum |
Extern gefinancierd onderzoek: * Philips, DANI studie, geen projectleider * KWR, Chordotomie studie, projectleider * Interreg, Chronische pijn in Noord-Nederland/Niedersachsen * QPS, verrichtingen voor derden, geen projectleider * Grunenthal, Prince studie, projectleider |
Geen restricties |
|
L.N.L. (Lyonne) Zonneveld |
Klinisch-psycholoog, Amsterdam UMC |
Geen |
* ZonMW Stimuleringssubsidie * Doelmatigheidsonderzoek |
Geen restricties |
Tabel 2. Gemelde (neven)functies en belangen klankbordgroep
|
Klankbordgroeplid |
Functie |
Nevenfuncties |
Gemelde belangen |
Ondernomen actie |
|
M. (Marieke) van Beugen |
Revalidatiearts bij Heliomare Wijk aan Zee |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
B.F. (Bart) van Buchem |
Eigenaar praktijk voor fysiotherapie Praktijk Noorder Spaarne |
Geen |
Nascholing voor fysiotherapeuten, het organiseren en doseren van cursussen. Aandeel in Noigroup Publications (Australia) Royalties van het boek Begrijp de Pijn (Explain Pain) |
Geen restricties |
|
W.B. (Wouter) Doorn |
Klinisch Geriater te Altrecht |
Secretaris en vice-voorzitter Stichting Buddho, onbetaald. |
Geen |
Geen restricties |
|
H.W.P.C. (Henk) van de Meerendonk |
VDM Medisch Consult: zelfstandig bedrijfsarts. |
Lid CROW NVAB |
Geen |
Geen restricties |
|
A.F. (Alex) Muller |
Internist Diakonessenziekenhuis Utrecht 1.0 fte |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
S.L. (Sonja) van Ockenburg |
Internist-endocrinoloog in het UMCG (bezoldigd 1.0 fte) |
Geen |
Ja, Lifelines long covid studie ZonMw Pathofysiologisch onderzoek naar 'long covid' in de Lifelines populatie (werkpakket 2). Geen hoofdonderzoeker. |
Geen restricties |
|
T.C. (Tim) Olde Hartman |
Huisarts-onderzoeker, hoofd van de onderzoeksgroep Huisartsgeneeskunde Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde Radboudumc (afgevaardigde vanuit het Nederlands Huisartsen Genootschap - NHG) |
Praktijkhoudend huisarts |
ZonMw Mental Health Verbindt - digitaal platform voor zoeken juiste zorg EU (Horizon ITN) ETUDE: Encompassing Training in fUnctional Disorders across Europe - Stigma - symptom diagnoses ZonMw GRIP3: General practice Research Infrastructure Pandemic Preparedness Program ZonMw ACTION: Aanhoudende Klachten na COVID-19: perspectief vanuit de populatie, patiënt, en zorg ZonMw Inzicht in aanhoudende klachten na Covid-19 besmetting: Een mixed methods benadering. |
Geen restricties |
|
R.F.A. (René) Oosterwijk |
Revalidatiearts-medisch directeur, CIR , Clinics In Revalidatie. Loondienstverband. Het betreft 0.6 fte patiëntenzorg voor patiënten met chronische pijn en 0.4 fte medisch manager. |
Onbezoldigd lid van het bestuur van het NALK |
Geen |
Geen restricties |
|
E.M. (Ilse) Otten |
Ergotherapeut in dienst bij Klimmendaal revalidatie. 24 uur/w |
Ergotherapeut ZZP bij Care2change 2-6 uur/w |
Geen |
Geen restricties |
|
F. (Felice) Tauer |
1. Beeldend therapeut bij Altrecht GGZ (16u), behandeling van patiënten met psychosomatische klachten in een multidisciplinair team, betaald 2. docent beeldende therapie bij Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (20u), methodieklessen, onderzoek coördinatie bacheloronderzoek, docentonderzoeker lectoraat. betaald |
Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
K. (Kristel) Weerdesteijn |
Verzekeringsarts en opleider bij UWV |
Betaald docent |
Gepromoveerd in 2022 KCVG Work-related functioning among long-term sick-listed workers with persistent subjective health complaints |
Geen restricties |
|
M.S.H. (Margreet) Wortman |
Senior onderzoeker Hogeschool van Amsterdam, 0.5 fte, betaald |
Curriculum ontwikkelaar en docent Hogeschool Windesheim, 0.5 fte, betaald |
ZonMw Oefentherapie voor gezond beweeggedrag in de leefomgeving van cliënten |
Geen restricties |
Inbreng patiëntenperspectief
De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door afgevaardigden van het patiëntenpanel NALK te betrekken in de werkgroep. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen (zie kop ‘Waarden en voorkeuren van patiënten’). De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan NALK en MIND en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
Module |
Uitkomst raming |
Toelichting |
|
Module Arbeidsparticipatie en re-integratie |
Geen financiële gevolgen |
Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft. |
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.
Zoekverantwoording
Literature search strategy
Algemene informatie
|
Cluster/richtlijn: NVvP Akwa GGZ Somatisch-symptoomstoornis en Functioneel-neurologisch-symptoomstoornis |
|
|
Uitgangsvraag/modules: Wat zijn aandachtspunten gericht op het behoud/herstel van arbeidsparticipatie bij een somatisch-symptoomstoornis en Functioneel-neurologisch-symptoomstoornis? |
|
|
Database(s): Embase.com, Ovid/Medline, Ovid/PsycInfo |
Datum: 2 juli 2024 |
|
Periode: geen restrictie |
Talen: geen restrictie |
|
Literatuurspecialist: Alies Oost |
Rayyan review: https://rayyan.ai/reviews/1081725 |
|
BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Deduplication: voor het ontdubbelen is gebruik gemaakt van http://dedupendnote.nl/ |
|
|
Toelichting: Voor deze vraag is gezocht op de elementen:
àOnderstaand sleutelartikel wordt op zich gevonden, maar voldoet niet aan het opgegeven studydesign: Occupational therapy consensus recommendations for functional neurological disorder/ Nicholson C., et al. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 2020 91:10 (1037-1045). |
|
|
Te gebruiken voor richtlijntekst: In de databases Embase.com, Ovid/Medline en Ovid/PsycInfo is op 2 juli 2024 systematisch gezocht naar systematische reviews, RCTs en observationele studies over interventies voor het behoud/ herstel van arbeidsparticipatie bij een somatisch-symptoomstoornis. De literatuurzoekactie leverde 485 unieke treffers op. |
|
Zoekopbrengst
|
|
EMBASE |
OVID/MEDLINE |
OVID/PSYCINFO |
Ontdubbeld |
|
SR |
27 |
23 |
16 |
49 |
|
RCT |
83 |
52 |
9 |
112 |
|
Observationele studies |
235 |
147 |
50 |
324 |
|
Totaal |
345 |
222 |
75 |
485* |
*in Rayyan
Zoekstrategie
Embase.com
|
No. |
Query |
Results |
|
#1 |
'somatoform disorder'/exp OR ((('somatic symptom*' OR somatoform OR somatization OR somatisation) NEAR/3 disorder*):ti,ab,kw) OR 'conversion disorder'/exp OR ((conversion NEAR/3 (disorder* OR syndrome*)):ti,ab,kw) OR 'functional neurological disorder'/exp OR (('functional neurologic*' NEAR/3 disorder*):ti,ab,kw) OR 'pain disorder*':ti,ab,kw |
43004 |
|
#2 |
'vocational rehabilitation'/exp OR 'vocational guidance'/exp OR 'return to work'/exp OR 'work resumption'/exp OR 'employability'/exp OR 'occupational physician'/exp OR 'occupational health service'/exp OR (('work'/exp OR 'occupation'/exp OR 'occupational health'/exp OR 'occupation and occupation related phenomena'/exp OR 'work disability'/exp OR 'employee'/exp) AND ('rehabilitation medicine'/exp OR 'rehabilitation'/de OR 'cognitive rehabilitation'/exp OR 'mental health recovery'/exp OR 'social care'/de OR 'psychosocial care'/de OR 'social work'/de OR 'psychosocial rehabilitation'/exp OR 'rehabilitation care'/exp OR 'health program'/exp OR 'disability assessment'/exp)) OR (((work* OR job OR occupation* OR vocation OR employ*) NEAR/3 (stay* OR retention OR return* OR resum* OR rehabilit* OR incapacit* OR capacit* OR disabilit* OR abilit* OR incapabilit* OR capabilit* OR inhibition OR functioning OR participat*)):ti,ab,kw) OR rtw:ti,ab,kw OR (((employer OR employee OR employment OR occupation* OR vocation* OR job OR reintegrat*) NEAR/4 (promot* OR facilitat* OR rehabilit* OR function* OR need* OR intervention* OR counsel* OR consult* OR guidance OR service* OR program*)):ti,ab,kw) OR 'disability assessment*':ti,ab,kw OR workabilit*:ti,ab,kw OR 'occupational health':ti,ab,kw OR (((work OR workplace OR job OR occupation* OR vocation*) NEAR/3 (adjust* OR adapt* OR intervention*)):ti,ab,kw) |
224717 |
|
#3 |
#1 AND #2 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) NOT (('adolescent'/exp OR 'child'/exp OR adolescent*:ti,ab,kw OR child*:ti,ab,kw OR schoolchild*:ti,ab,kw OR infant*:ti,ab,kw OR girl*:ti,ab,kw OR boy*:ti,ab,kw OR teen:ti,ab,kw OR teens:ti,ab,kw OR teenager*:ti,ab,kw OR youth*:ti,ab,kw OR pediatr*:ti,ab,kw OR paediatr*:ti,ab,kw OR puber*:ti,ab,kw) NOT ('adult'/exp OR 'aged'/exp OR 'middle aged'/exp OR adult*:ti,ab,kw OR man:ti,ab,kw OR men:ti,ab,kw OR woman:ti,ab,kw OR women:ti,ab,kw)) |
512 |
|
#4 |
'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab |
1041707 |
|
#5 |
'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti |
4061567 |
|
#6 |
'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) |
8299631 |
|
#7 |
'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab))) |
15207176 |
|
#8 |
#3 AND #4 - SR |
27 |
|
#9 |
#3 AND #5 NOT #8 - RCT |
83 |
|
#10 |
#3 AND (#6 OR #7) NOT (#8 OR #9) - observationeel |
235 |
|
#11 |
#8 OR #9 OR #10 |
345 |
Ovid/Medline
|
# |
Searches |
Results |
|
1 |
exp Somatoform Disorders/ or (('somatic symptom*' or somatoform or somatization or somatisation) adj3 disorder*).ti,ab,kf. or exp Conversion Disorder/ or (conversion adj3 (disorder* or syndrome*)).ti,ab,kf. or ('functional neurologic*' adj3 disorder*).ti,ab,kf. or 'pain disorder*'.ti,ab,kf. |
26839 |
|
2 |
exp Rehabilitation, Vocational/ or exp Vocational Guidance/ or exp "Return to Work"/ or exp Occupational Health Services/ or ((exp Employment/ or exp Work/ or exp Occupations/ or exp Occupational Health/ or Occupational Medicine/) and (exp "Physical and Rehabilitation Medicine"/ or exp Social Work/ or Health Promotion/ or Healthy People Programs/ or exp Health Services/ or exp Disability Evaluation/)) or ((work* or job or occupation* or vocation or employ*) adj3 (stay* or retention or return* or resum* or rehabilit* or incapacit* or capacit* or disabilit* or abilit* or incapabilit* or capabilit* or inhibition or functioning or participat*)).ti,ab,kf. or rtw.ti,ab,kf. or ((employer or employee or employment or occupation* or vocation* or job or reintegrat*) adj4 (promot* or facilitat* or rehabilit* or function* or need* or intervention* or counsel* or consult* or guidance or service* or program*)).ti,ab,kf. or 'disability assessment*'.ti,ab,kf. or workabilit*.ti,ab,kf. or 'occupational health'.ti,ab,kf. or ((work or workplace or job or occupation* or vocation*) adj3 (adjust* or adapt* or intervention*)).ti,ab,kf. |
183337 |
|
3 |
(1 and 2) not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not ((Adolescent/ or Child/ or Infant/ or adolescen*.ti,ab,kf. or child*.ti,ab,kf. or schoolchild*.ti,ab,kf. or infant*.ti,ab,kf. or girl*.ti,ab,kf. or boy*.ti,ab,kf. or teen.ti,ab,kf. or teens.ti,ab,kf. or teenager*.ti,ab,kf. or youth*.ti,ab,kf. or pediatr*.ti,ab,kf. or paediatr*.ti,ab,kf. or puber*.ti,ab,kf.) not (Adult/ or adult*.ti,ab,kf. or man.ti,ab,kf. or men.ti,ab,kf. or woman.ti,ab,kf. or women.ti,ab,kf.)) |
371 |
|
4 |
meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf. |
757521 |
|
5 |
exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw. |
2745782 |
|
6 |
Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies] |
4765974 |
|
7 |
Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.)) |
5727424 |
|
8 |
3 and 4 - SR |
23 |
|
9 |
(3 and 5) not 8 - RCT |
52 |
|
10 |
(3 and (6 or 7)) not (8 or 9) - observationeel |
147 |
|
11 |
8 or 9 or 10 |
222 |
Ovid/PsycInfo
|
# |
Searches |
Results |
|
1 |
exp Somatoform Disorders/ or exp Somatic Symptom Disorder/ or (('somatic symptom*' or somatoform or somatization or somatisation) adj3 disorder*).ti,ab,id. or (conversion adj3 (disorder* or syndrome*)).ti,ab,id. or ('functional neurologic*' adj3 disorder*).ti,ab,id. or exp Somatoform Pain Disorder/ or 'pain disorder*'.ti,ab,id. |
18323 |
|
2 |
exp Vocational Rehabilitation/ or exp Vocational Guidance/ or exp Occupational Guidance/ or exp "Guidance (Occupational)"/ or exp "Return to Work"/ or ((work* or job or occupation* or vocation or employ*) adj3 (stay* or retention or return* or resum* or rehabilit* or incapacit* or capacit* or disabilit* or abilit* or incapabilit* or capabilit* or inhibition or functioning or participat*)).ti,ab,id. or rtw.ti,ab,id. or ((employer or employee or employment or occupation* or vocation* or job or reintegrat*) adj4 (promot* or facilitat* or rehabilit* or function* or need* or intervention* or counsel* or consult* or guidance or service* or program*)).ti,ab,id. or 'disability assessment*'.ti,ab,id. or workabilit*.ti,ab,id. or 'occupational health'.ti,ab,id. or ((work or workplace or job or occupation* or vocation*) adj3 (adjust* or adapt* or intervention*)).ti,ab,id. |
109554 |
|
3 |
1 and 2 |
229 |
|
4 |
((literature review or systematic review or meta analysis).md. or "literature review"/ or meta analysis/ or (((meta adj2 analy*) or metaanaly* or (synthes* adj2 (literature* or research* or studies or data)) or (pooled and analys*) or ((data adj1 pool*) and studies) or medline or medlars or embase or cinahl or scisearch or psychlit or psyclit or cinhal or cancerlit or cochrane or bids or pubmed or ovid or ((hand or manual or database* or computer*) adj1 search*) or (electronic adj1 (database* or data base or data bases))).ti,ab,id. or (review* or overview).ti. or (bibliograph* or relevant journals or ((review* or overview*) adj9 (systematic* or methodologic* or quantitativ* or research* or literature* or studies or trial* or effective*))).ab.)) not (((retrospective* or record* or case* or patient*) adj1 review*) or ((patient* or review*) adj1 chart*)).ti,ab,id. |
497477 |
|
5 |
exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw. |
304051 |
|
6 |
Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp Cohort Analysis/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort*.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ |
487505 |
|
7 |
3 and 4 - SR |
16 |
|
8 |
(3 and 5) not 7 - RCT |
9 |
|
9 |
(3 and 6) not (7 or 8) - observationeel |
50 |
|
10 |
7 or 8 or 9 |
75 |