Hoe dient patiëntvoorlichting en aandacht voor mentale gezondheid bij schouderprothese operaties vormgegeven worden?

De uitgangsvraag omvat de volgende deelvragen:

1. Welke voorlichting moet worden gegeven aan patiënten met indicatie schouderprothese over de diagnostiek, chirurgische behandeling en de postoperatieve zorg en waar dient de communicatie aan te voldoen vanuit het perspectief van de patiënt?
2. Welke rol speelt de mentale gezondheid van de patiënt in de uitkomsten van schouderprothese operatie? 

Verwachtingen van patiënten

De verwachtingen van patiënten zijn een belangrijke factor in het herstel na een schouderprothese. Volgens Claes (2024) kunnen onrealistische verwachtingen leiden tot teleurstelling en een grotere kans op ontevredenheid na de ingreep. Patiënten die vooraf een positieve en realistische verwachting hebben van de resultaten van de operatie, zoals beschreven door Hesseling (2024), hebben meer kans op een beter herstel en grotere tevredenheid met de uitkomst van de schouderprothese. Een van de belangrijke aspecten bij het behandelen van patiënten met een indicatie voor een schouderprothese is dat goed nagegaan wordt wat de reële verwachtingen (zie de module Patiëntverwachtingen) en coping vaardigheden van de patiënt zijn. Patiënttevredenheid kan hiermee samenhangen. Een ander aspect is dat de voorlichting minimaal bestaat uit 1. informatie over de diagnose, 2. het type prothese en de daarbij behorende prognose, 3. de preoperatieve screening, 4. de ingreep zelf en 5. het postoperatieve verloop, waarbij het gebruik van de schouder aan bod komt (denk aan de duur van het slinggebruik en de opbouw van belasting) en de benodigde extra zorg in en om het huis in de postoperatieve fase. De betrokken disciplines en aandachtspunten voor nazorg zijn beschreven in de module Organisatie van zorg. Het is wenselijk dat de informatie die wordt gegeven door de verschillende zorgverleners in essentie weinig verschilt en aansluit op de individuele behoefte van de patiënt.

Voorlichting en informatie 

Bij het eerste consult en eventuele vervolgconsulten bij de orthopeed is juiste en eenduidige voorlichting en informatie onmisbaar. In Nederland wordt in bijna alle praktijken gebruikt gemaakt van schriftelijke ondersteuning bij het geven van pre- en perioperatieve voorlichting en informatie, naast audiovisuele hulpmiddelen en voorlichtingsbijeenkomsten. Het is van belang dat patiënten, die voor de keuze staan tot wel of geen orthopedische ingreep bij artrose aan de schouder, goed geïnformeerd worden zowel mondeling, met gelegenheid tot het stellen van vragen, als schriftelijk. Hierbij moeten zaken als alternatieve behandeling, risico’s en complicaties (zoals bacteriële infecties), het herstel en de nazorg worden besproken evenals de lange termijn verwachting. Het liefst volgens de methodologie zoals beschreven in het project ‘Beslist Samen!’, dat helpt bij het veranderen van zorgprocessen om zodoende meer/beter samen te kunnen beslissen (NIVEL transparantiemonitor, 2018 tot 2022).

Het instrument ‘3 goede vragen’ (https://3goedevragen.nl/) geeft de patiënt handvatten (in de vorm van drie vragen aan de arts) om de verschillende behandelopties én de eigen voorkeuren met de arts te bespreken. De drie vragen zijn: 1- Wat zijn mijn mogelijkheden?, 2- Wat zijn de voor- en nadelen van deze mogelijkheden?, 3- Wat betekent dat in mijn situatie? Het doel van deze vragen is om patiënten en zorgverleners bewust te maken van de mogelijkheid om samen te beslissen over de best passende zorg voor de patiënt. Het kan voor de communicatie met de patiënt, rondom de besluitvorming van een ingreep, zeer nuttig zijn.

Bij mensen met comorbiditeit, waarbij de algemene dagelijkse levensverrichtingen (ADL) reeds worden belemmerd, zoals bijvoorbeeld mensen met ontstekingsreuma, is het raadzaam om preoperatief de ergotherapeut in te schakelen voor advies over hulpmiddelen.

Naast de preoperatieve chirurgische voorlichting, die gegeven wordt tijdens het spreekuur door de betreffende zorgprofessional (gedacht kan worden aan de chirurg, physician assistant, verpleegkundig specialist of de klinisch fysiotherapeut) wordt geadviseerd de volgende onderwerpen te bespreken.

Voor pre- en postoperatieve communicatie ten aanzien van de patiëntverwachtingen wordt verwezen naar de module Patiëntverwachtingen.

Preoperatief

Algemene voorlichting betreft: adviezen over basis ADL-vaardigheden met 1 arm, oefenen van sling gebruik, doornemen van bewegingen met verhoogd luxatierisico, oefeningen doornemen voor de eerste week postoperatief. Inschakeling van thuishulp postoperatief, duur van sling gebruik, bespreken tijdspad voor patiënt specifieke activiteiten, revalidatieschema doornemen en adviezen voor inzet van de nabehandelend fysiotherapeut. Bespreek de patiëntverwachtingen, zoals pijn en functie na de operatie en geef deze mee op schrift.

Postoperatief

De fysiotherapeut in het ziekenhuis checkt de afspraak met de nabehandelend fysiotherapeut en stemt de preoperatieve voorlichting af met de postoperatieve situatie. Schriftelijke informatie (overdracht) wordt aan de patiënt meegegeven over de revalidatie en over afwijkend beloop.

Geef afhankelijk van de voorkeuren en gezondheidsvaardigheden van de patiënt de informatie tijdens het consult (eventueel via videoconsultatie). In aanvulling hierop wordt de informatie over ziekenhuisopname en postoperatieve revalidatie op schrift meegegeven of opgestuurd indien het een videoconsultatie betrof.

De relatie tussen mentale gezondheid en (functionele) schouderprothese uitkomsten

Mentale gezondheid heeft een belangrijke samenhang met de uitkomsten van schouderprotheses. Studies hebben aangetoond dat patiënten met een slechte mentale gezondheid, zoals angst en depressie, vaak slechtere functionele en pijnscores rapporteren voor en na een schouderoperatie. Dit kan resulteren in een vertraagd herstel en een grotere kans op blijvende pijn na de ingreep. Volgens Sheikhzadeh (2021) zijn  psychologische stress, inclusief negatieve gedachten en een verhoogde angst geassocieerd met pijnperceptie en functionele prestaties bij patiënten met musculoskeletale schouderklachten. Broekman (2024) vond dat een slechtere mentale gezondheid, gemeten aan de hand van depressie en angst, gecorreleerd was met hogere niveaus van pijn en verminderde functionele capaciteiten bij patiënten die een schouderprothese ondergingen. Dit suggereert dat mentale gezondheidsproblemen niet alleen de beleving van pijn kunnen beïnvloeden, maar ook het vermogen om fysiek te functioneren na de ingreep. Ook de kans op langdurige pijn na reverse totale schouderartroplastiek is groter bij patiënten met een slechte mentale gezondheid. Brune (2024) ontdekte dat patiënten met een verhoogd risico op postoperatieve pijn vaker kampen met psychologische factoren zoals depressie en angst.

Psychologische screening en interventies

Het belang van psychologische screening

Gezien de samenhang tussen mentale gezondheid en de uitkomst van schouderprotheses lijkt het zinvol om screening van mentale gezondheidsproblemen te integreren in het zorgpad van patiënten die een schouderprothese ondergaan. Psychologische screening kan helpen bij het identificeren van risicopatiënten die mogelijk baat hebben bij aanvullende psychologische psychologische ondersteuning en pijnmanagement. Het tijdig identificeren en aandacht geven aan psychologische risicofactoren kan bijdragen aan een beter herstelproces. Echter, er is nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs om psychologische screeningtools als standaardonderdeel van het zorgpad voor schouderprotheses te adviseren. Verdere studies zijn nodig om de toepasbaarheid en effectiviteit van screening binnen deze specifieke patiëntengroep te onderbouwen. In patiënten met hand- en polsaandoeningen is er literatuur die het belang van psychologische screening ondersteunt (Wouters, 2024). Hoewel een gevalideerde screeningstool voor patiënten met schouderartrose ontbreekt, kunnen inzichten uit dergelijke studies mogelijk richting geven aan toekomstige ontwikkelingen op dit gebied.

Psychologische interventies

Er wordt verondersteld dat patiënten met mentale gezondheidsproblemen mogelijk baat kunnen hebben bij interventies zoals cognitieve gedragstherapie of andere vormen van psychologische ondersteuning om de mentale gezondheid te verbeteren en postoperatieve pijn en beperkingen te verminderen. Hoewel er aanwijzingen zijn dat dergelijke interventies in andere medische domeinen effectief kunnen zijn, ontbreekt op dit moment robuust wetenschappelijk bewijs bij patiënten met schouderprotheses. Het is daarom een aandachtspunt voor toekomstig onderzoek.

Multidisciplinaire zorg

Wanneer er aanwijzingen zijn voor mentale gezondheidsproblemen bij een patiënt die een schouderprothese krijgt, kan een multidisciplinair behandelteam bestaande uit orthopedisch chirurgen, fysiotherapeuten en psychologen mogelijk bijdragen aan een betere zorgverlening. De exacte meerwaarde hiervan dient verder onderzocht te worden. Tot er meer bewijs beschikbaar is, is het raadzaam dat hoofdbehandelaars alert zijn op mentale gezondheidsproblemen en, waar nodig, overwegen om een psycholoog bij het preoperatieve behandelproces te betrekken. Zie ook submodule Randvoorwaarden optimale zorg

Relevante patiëntinformatie:

Informatie voor de patiënt is te vinden op Thuisarts (www.thuisarts.nl). Verder is informatie te vinden in folders of op de website van de zorginstelling, bij patiëntorganisaties ReumaNederland (https://reumanederland.nl/reuma/behandelingen/operaties/schouderprothese/) en Nationale Vereniging ReumaZorg Nederland (https://reumazorgnederland.nl/) en bij de NOV (https://www.zorgvoorbeweging.nl/schouder).

Rationale van aanbeveling-1: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling voor (Doen).

Rationale van aanbeveling-2: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Mentale gezondheid is geassocieerd met de uitkomsten van schouderprotheses. Psychologische factoren zoals angst, depressie, en verwachtingen spelen een rol in de pijnbeleving en het functionele herstel van patiënten. De werkgroep is van mening dat het essentieel is dat zorgverleners de mentale gezondheid van patiënten in overweging nemen bij de planning en uitvoering van schouderprotheses. Een holistische benadering van zorg kan bijdragen aan betere herstelresultaten en een hogere tevredenheid van patiënten. Omdat de bewijslast voor specifieke (screening)tools en interventies op dit gebied momenteel nog te laag is, kan de werkgroep op dit moment slechts adviseren om hier aandacht voor te hebben. Daarnaast kan het zinvol zijn om een psycholoog te betrekken bij het multidisciplinair overleg in het preoperatieve traject wanneer de hoofdbehandelaar mentale gezondheidsproblemen bij de patiënt signaleert, al ontbreekt op dit moment hiervoor ook voldoende wetenschappelijk bewijs om dit als aanbeveling te formuleren.

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling voor (Doen).