Behandeling van denk- en/of waarnemingsstoornissen na NAH

Publicatiedatum: 14-10-2025

Beoordeeld op geldigheid: 18-09-2025

Uitgangsvraag

Wat is de waarde van (niet) medicamenteuze interventies bij denk- en/of waarnemingsstoornissen bij patiënten met niet-aangeboren hersenletsel?

Aanbeveling

1. Verhelder de onderliggende etiologie bij denk- en waarnemingsstoornissen bij volwassenen met niet aangeboren hersenletsel. Afhankelijk van de onderliggende etiologie kan de best passende benadering worden gekozen.

2. Behandel denk- en waarnemingsstoornissen eerst volgens een niet-medicamenteus beleid.

Overweeg de volgende niet-medicamenteuze behandelingen:

- Interventies gericht op het terugdringen van mentale overbelasting, als de analyse daartoe aanleiding geeft;
- Cognitieve revalidatietherapie voor geheugenproblematiek (bij intacte realiteitszin en toereikend leerniveau)
- Cognitieve gedragstherapie (CGT) gericht op onderliggend lijden. De eventuele cognitieve beperkingen dienen meegewogen te worden evenals het risico op verdere mentale overbelasting.

3. Zet medicamenteuze interventies in indien niet-medicamenteuze behandelopties onvoldoende resultaat geven of wanneer denk – en waarnemingsstoornissen dusdanig ontregelend of belemmerend zijn in de zorg, waardoor het effect van niet-medicamenteuze behandelopties niet kan worden afgewacht. Zet dan bij voorkeur een atypisch antipsychoticum in zoals risperidon, aripiprazol of olanzapine;

- Start low, go slow: begin met een lage dosering en verhoog deze langzaam op geleide van de klachten.
- Weeg de impact van de denk- en waarnemingsstoornissen af tegen de potentiele negatieve effecten van de medicamenteuze behandeling. Maak daarbij gebruik van informatie van patiënt, naasten, personeel.
- Maak daarbij een afweging in werkzaamheid en potentiële bijwerkingen en gewenste neveneffecten, waar mogelijk samen met de patiënt.

4. Gebruik voor doseringsadvies het Farmacotherapeutisch Kompas, met de dosering voor ouderen als leidraad.

Voor specifieke doelgroepen hanteer de daarvoor geldende richtlijnen indien beschikbaar, zoals:

de richtlijn Urineweginfecties;
de richtlijn Parkinson;
de richtlijn Dementie;
de richtlijn Delier bij volwassenen en ouderen;
de richtlijn Delier in de palliatieve fase;
de richtlijn Probleemgedrag bij dementie en
de zorgstandaard Psychose

Consulteer één van de hoog specialistische GGZ-centra indien gewenst.

Overwegingen

Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van het bewijs

De commissie stelt vast dat er geen evidence beschikbaar is op het gebied van de medicamenteuze en niet-medicamenteuze behandeling van denk- en waarnemingsstoornissen na NAH. De commissie verwijst daarom naar de volgende richtlijnen, die betrekking hebben op andere patiëntenpopulaties, zoals:

de richtlijn Urineweginfecties;
de richtlijn Parkinson;
de richtlijn Dementie;
de richtlijn Delier bij volwassenen en ouderen;
de richtlijn Delier in de palliatieve fase;
de richtlijn Probleemgedrag bij dementie en
de zorgstandaard Psychose

Niet-medicamenteuze behandeling

De in te zetten interventies zijn afhankelijk van de onderliggende etiologie van de stoornissen in denken en waarnemen bij patiënten met NAH. De commissie is echter van mening dat niet-medicamenteuze interventies de voorkeur hebben boven medicamenteuze behandeling.

Een belangrijk doel hierbij is het terugbrengen van de mentale (over)belasting. Dit kan onder andere door het aanbrengen van een dag- en weekstructuur, en door oriëntatiepunten gericht op de trias tijd, plaats en persoon. Ook slaaphygiene is hierbij van groot belang. Bij denk- en waarnemingsstoornissen ten gevolge van stoornissen in het geheugen, al dan niet ten gevolge van andere bijkomende cognitieve defecten, kan cognitieve revalidatie uitkomst bieden. Hierbij wordt samen gekeken naar onder andere compensatie strategieën, en het vergroten van de mentale belastbaarheid. Voor zover ons bekend, kennen deze niet-medicamenteuze interventies geen nadelen. Daarnaast kan cognitieve gedragstherapie (CGT) worden ingezet, gericht op onderliggend lijden. Bij de overweging om CGT in te zetten dient te worden meegewogen dat CGT zou kunnen leiden tot cognitieve overvraging en daarmee toename van mentale belasting en zo verergering van de klachten.

Er kan ook aan sensorische integratie (Adult Sensory Integration Timmerman Treatment, ASITT) worden gedacht wanneer er sprake is van problematiek in de prikkelverwerking. Dit is een interventie gericht op het leren compenseren voor prikkels en wordt onder meer ingezet door ergotherapeuten. Echter adviseert de commissie terughoudend te zijn met het toepassen van deze interventie, omdat bewijskracht op basis van wetenschappelijke evidentie ontbreekt. Zie hiervoor ook de richtlijn ‘Aanhoudende klachten na Licht Traumatisch Hoofd/Hersenletsel’.

De commissie meent dat het belangrijk is oog te hebben én te houden voor eventuele premorbide reeds aanwezige pathologie die denk- en waarnemingsstoornissen kan induceren.

Medicamenteuze behandeling

Wegens het ontbreken van evidentie, initieerde de werkgroep een eenmalige rondgang langs de verschillende GGZ Expertisecentra voor Neuropsychiatrische zorg na hersenletsel, om te inventariseren welke medicatie wordt gehanteerd bij denk- en waarnemingsstoornissen na NAH. Er is voor gekozen dit binnen deze expertgroep te doen wegens een brede dekking ook via consultatie in verpleeghuizen, woonvoorzieningen voor NAH en binnen de medisch specialistische revalidatie.

Uit deze rondgang kwamen vooral de atypische antipsychotica naar voren, met een voorkeur voor risperidon en aripiprazol. Olanzapine wordt evident minder gebruikt, vanwege de histaminerge (sederende) werking en zodoende negatieve invloed op aandacht, concentratie en cognitief functioneren in het algemeen en daarmee potentieel ook op de denk- en waarnemingsstoornissen.

Oudere medicamenten als haloperidol of cisordinol hebben bij gespecialiseerde instellingen uit de rondgang geen voorkeur vanwege het risico op bewegingsstoornissen en cardiale bijwerkingen bij een reeds kwetsbaar brein. In dieronderzoek lijkt risperidon het herstel na hersenletsel negatief te beïnvloeden (zie module Agressie). Het indiceren van depotmedicatie lijkt niet te verschillen tussen deze patiëntenpopulatie en de overige psychiatrische populatie.

Er wordt aangeraden allereerst de etiologie van de denk- en waarnemingsstoornissen te verhelderen, door een onderscheid te maken tussen stoornissen in denken en waarnemen in het kader van (ernstige) geheugenstoornissen (zie ook richtlijn dementie), stoornissen als uiting van overvraging en overzichtsverlies bij hoge mentale draaglast en verminderde draagkracht (zoals dat gezien kan worden bij bijvoorbeeld een licht verstandelijke beperkingen of ernstige persoonlijkheidsproblematiek), of stoornissen in denken en waarnemen in het kader van een delier, waarbij de daarvoor geldende richtlijn van kracht is. Hierbij heeft het de voorkeur om primair in te zetten op de non-farmacologische interventies. Dit geldt voor alle genoemde fases van het beloop na NAH.

Wanneer er sprake is van ernstige cognitieve stoornissen met defecten in de aandacht en concentratie is de aanbeveling om primair in te zetten op het optimaliseren van uitlokkende en in standhoudende factoren. Om deze stoornissen te optimaliseren c.q. te verbeteren worden de volgende middelen genoemd als potentiële behandelopties: Amantadine en rivastigmine en methylfenidaat komen hierin naar voren als potentiële behandelopties. Het bijwerkingenprofiel van methylfenidaat, met risico op psychotische ontregeling, vraagt om goede monitoring en kan een reden zijn om uit te wijken naar een andere medicamenteuze interventie.

Bij de keuze dient rekening gehouden te worden met het bijwerkingenprofiel van het middel van keus. Denk hierbij aan het risico op anticholinerge of histaminerge aspecten, die veelal een negatieve weerslag hebben op de aandacht en concentratie en daarmee vaak een verslechtering van het beeld. Het is hierbij goed het eventuele effect te toetsen door middel van het A-B-A-B systeem, waarbij A de baseline periode betreft, en B een periode met de aangeboden interventie. Daarnaast heeft het de voorkeur de effectiviteit van de interventie te monitoren door middel van vragenlijsten, waaronder de NPI-Q.

Waarden en voorkeuren van patiënten (en evt. hun verzorgers)

Om de waarden en voorkeuren van de patiënten en eventuele verzorgers mee te wegen in de behandelopties is het belangrijk vooraf een aantal aspecten helder uiteen te zetten. Primair is het van belang voldoende informatie te verstrekken zodat er een behandelbeleid kan worden uitgezet conform shared-decision making. Daarbij dient de wilsbekwaamheid van de patient in ogenschouw te worden genomen, net als bij iedere andere behandelafweging. Daarnaast is het belangrijk vooraf te bepalen welk aspect het belangrijkste of meest urgent wordt bevonden. Neem ook hierbij de wens van patienten en naasten mee. Dit bepaalt de behandelopties en mogelijkheden.

Kosten (middelenbeslag)

In algemene zin kan gesteld worden dat adequate en snelle behandeling van denk en/of waarnemingsstoornissen de (zorg)kosten drukt. Het beoogde effect is stabiliteit en daarmee minder ontregeling van gedrag, en mogelijk minder agressie en verzet tegen de geleverde zorg. Bij meer stabiliteit is vaak een minder lange, dure en intensieve behandeling nodig, en minder vaak intensieve begeleiding of plaatsing op een gesloten behandelsetting geïndiceerd.

Aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie

Door het versnipperde zorglandschap over de zorgdomeinen heen en de verschillen in definities (inclusies) van hersenletsel, is er geen heldere uitspraak te doen over het aantal benodigde zorginstellingen/zorgverleners. Wat wel met zekerheid gesteld kan worden, is dat de huidige zorg ontoereikend is en verder inkrimpt met toename van wachtlijsten tot gevolg. Passende revalidatieplekken binnen de medisch-specialistische revalidatie, geriatrische c.q. verpleeghuisrevalidatie en revalidatie binnen de GGZ, alsmede plaatsen voor chronische zorg zijn beperkt. De complexiteit van deze doelgroep op somatisch, functioneel, maatschappelijk, psychisch en communicatief vlak vraagt om uitwisseling van kennis en ervaringen en structurele samenwerking tussen de verschillende schakels in de zorgketen. Onderkenning van de denk- en waarnemingsstoornissen is hierbij belangrijk en dient multidimensionaal te worden bekeken om de juiste zorg tijdig in te zetten. De werkgroep raadt hierbij ook aan om laagdrempelig hooggespecialiseerde (GGZ-)centra te benaderen ter consultatie.

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Wegens het ontbreken van wetenschappelijke literatuur over zowel niet-medicamenteuze en medicamenteuze behandeling van denk- en waarnemingsstoornissen bij patiënten met niet-aangeboren hersenletsel, zijn de aanbevelingen in deze module gebaseerd op expert opinion en een rondvraag in de praktijk. De werkgroep is van mening dat bij de behandeling een stappenplan gevolgd dient te worden, waarbij kennisdeling, samenwerkingsverbanden en consultatie tussen zorgverleners essentieel zijn. Hierbij dient als eerste stap de onderliggende etiologie van de denk- en/of waarnemingsstoornis verhelderd te worden via diagnostiek, waarna afhankelijk van de etiologie de best passende benadering voor behandeling kan worden gekozen. Vervolgens raadt de werkgroep aan te starten met niet-medicamenteuze behandeling gericht op het terugdringen van mentale overbelasting, cognitieve revalidatietherapie voor geheugenproblematiek of cognitieve gedragstherapie (CGT). Indien niet-medicamenteuze behandelopties niet (tijdig) voldoende resultaat geven en denk- en waarnemingsstoornissen dusdanig ernstig ontregelend of belemmerend zijn in de zorg, kan bij voorkeur een atypisch antipsychoticum worden ingezet. Hierbij dient het concept ‘start low – go slow’ te worden gehanteerd, en moet de impact van de psychotische klachten worden afgewogen tegen de potentiële negatieve effecten van de medicamenteuze behandeling. De werkgroep raadt aan hierbij gebruik te maken van informatie van patiënt, naasten en personeel en wanneer gewenst een hoog specialistisch GGZ-centrum te benaderen ter consultatie.

Onderbouwing

Achtergrond

Psychotische symptomen bij patiënten met NAH in de subacute en chronische fase kunnen bestaan uit stoornissen in de waarneming (hallucinaties) en het denken (wanen of waanideeën en formele denkstoornissen). Wanneer de realiteitstoetsing van de patiënt gestoord is, kan de patiënt onvoldoende onderscheid maken tussen de interne denkbeelden en voorstellingen enerzijds en de externe werkelijkheid anderzijds en spreekt men van een psychose. Er is dan vaak sprake van angst ten gevolge van de psychotische symptomen en er kunnen (gedrags)problemen optreden wanneer de patiënt naar de wanen en/ of hallucinaties gaat handelen. Psychotische symptomen kunnen hierdoor een grote impact hebben op functioneren en welzijn van de patiënt evenals op zijn of haar omgeving. Er kan ook sprake zijn van hallucinaties met intacte realiteitstoetsing. Een voorbeeld hiervan is dat de patiënt iemand naast zijn bed ziet staan (visuele hallucinatie) maar weet dat deze waarneming niet klopt. Vaak geeft dit geen angst, al kunnen waarneming- en denkstoornissen met intacte realiteitstoetsing wel storend zijn.

Prevalentiecijfers van psychotische symptomen na niet-aangeboren hersenletsel liggen rond de 5% (McAllister, 2002; Sabeshan, 1998). Hierbij moet in aanmerking genomen worden dat deze cijfers vooral betrekking hebben op psychotische symptomen na traumatisch hersenletsel, waarbij de posttraumatische-amnesieperiode (tegenwoordig ‘confusional state’ genoemd) vaak is meegenomen (Sherer, 2020). Meestal worden deze symptomen niet gedifferentieerd van een delier en staat een oorzakelijk verband met het hersenletsel niet vast.

Conclusies / Summary of Findings

Non-pharmacological interventions

No GRADE

No evidence was found regarding the effects of non-pharmacological interventions on hallucinatory- and/or delusional behaviour in patients with thinking and/or perception disorders after acquired brain injury;

Source: -

Pharmacological interventions

No GRADE

No evidence was found regarding the effects of pharmacological interventions on hallucinatory- and/or delusional behaviour in patients with thinking and/or perception disorders after acquired brain injury;

Source: -

Samenvatting literatuur

Description of studies

No studies were included in the analysis of the literature.

Zoeken en selecteren

A systematic review of the literature was performed to answer the following questions:

1. What are the effects of non-pharmacological interventions on hallucinatory- and/or delusional behaviour in adult patients with thinking and/or perception disorders after acquired brain injury?

P:	Patients with thinking and/or perception disorders after acquired brain injury
I:	Non-pharmacological interventions: cognitive rehabilitation therapy, cognitive behavioral therapy, psychoeducation, (temporary) admission to a structured department, environmental interventions to prevent overstimulation
C:	No treatment or care as usual
O:	Hallucinatory- and/or delusional behaviour

2. What are the effects of pharmacological interventions on hallucinatory- and/or delusional behaviour in adult patients with thinking and/or perception disorders after acquired brain injury?

P:	Patients with thinking and/or perception disorders after acquired brain injury
I:	Pharmacological interventions: atypical antipsychotics, classic antipsychotics, benzodiazepines, promethazine, antiepileptics
C:	No treatment, placebo or care as usual
O:	Hallucinatory- and/or delusional behaviour

Relevant outcome measures

The guideline development group considered hallucinatory and/or delusional behaviour as a crucial outcome measure for decision making.

A priori, the working group did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.

Search and select (Methods)

The previous guideline module on this topic has been revised, in which the evidence and literature previously assessed has been reassessed for the formulated PICO and supplemented with newer literature. The process for the search and selection of the new literature is described below.

The databases Medline (via OVID) and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms until November 14^th, 2023, for PICO 1 (non-pharmacological interventions) and until November 16^th, 2023, for PICO 2 (pharmacological interventions). The detailed search strategies are depicted under the tab Methods. The systematic literature search resulted in 604 hits for PICO 1 (non-pharmacological interventions) and in 1058 hits for PICO 2 (pharmacological interventions). Studies were selected based on the following criteria:

Randomized controlled trials, systematic review and/or meta-analysis or observational studies;
Included adults with thinking and/or perception disorders as neuropsychiatric sequelae of acquired brain injury.
Described non-pharmacological interventions, including cognitive rehabilitation therapy, cognitive behavioral therapy, psychoeducation, (temporary) admission to a structured department, environmental interventions to prevent overstimulation for PICO1.
Described pharmacological interventions, including for atypical antipsychotics, classic antipsychotics, benzodiazepines, promethazine, antiepileptics PICO 2.
Described No treatment, (placebo) or care as usual as a comparison.
Described at least one of the outcome measures as described in the PICO.

The previous version of the module did not include literature in the literature summary.

From the additional search, 27 studies were initially selected based on title and abstract screening. After reading the full text, all 27 studies were excluded (see the table with reasons for exclusion under the tab Methods).

Results

No studies were included in the analysis of the literature.

Referenties

McAllister TW, Ferrell RB. Evaluation and treatment of psychosis after traumatic brain injury neurorehabilitation. 2002;17:357-68.
Sabeshan S, Arumugan R, Natarajan M. Paramnesic delusions following head injury. Indian J Psychiatry. 1998;30:177-81.
Sherer M, Katz DI, Bodien YG, Arciniegas DB, Block C, Blum S, Doiron M, Frey K, Giacino JT, Graf MJP, Greenwald B, Hammond FM, Kalmar K, Kean J, Kraus MF, Nakase-Richardson R, Pavawalla S, Rosenbaum A, Stuss DT, Yablon SA. Post-traumatic Confusional State: A Case Definition and Diagnostic Criteria. Arch Phys Med Rehabil. 2020 Nov;101(11):2041-2050. doi: 10.1016/j.apmr.2020.06.021. Epub 2020 Jul 29. PMID: 32738198.

Evidence tabellen

Table of excluded studies

PICO 1: Non-pharmacological interventions

Reference	Reason for exclusion
Abboud H, Salazar-Camelo A, George N, Planchon SM, Matiello M, Mealy MA, Goodman A; On-behalf of the Guthy-Jackson Foundation NMO International Clinical Consortium. Symptomatic and restorative therapies in neuromyelitis optica spectrum disorders. J Neurol. 2022 Apr;269(4):1786-1801. doi: 10.1007/s00415-021-10783-4.	Wrong outcome (did not evaluate psychotic symptoms or similar).
Avramovic P, Rietdijk R, Attard M, Kenny B, Power E, Togher L. Cognitive and Behavioral Digital Health Interventions for People with Traumatic Brain Injury and Their Caregivers: A Systematic Review. J Neurotrauma. 2023 Feb;40(3-4):159-194. doi: 10.1089/neu.2021.0473	Wrong population (only TBI, no psychosis or similar).
Dobry, Y., Novakovic, V., Barkin, R. L., & Sundaram, V. K. (2014). Management of auditory hallucinations as a sequela of traumatic brain injury: a case report and a relevant literature review. American journal of therapeutics, 21(1), e1–e6. https://doi.org/10.1097/MJT.0b013e31825e3a80	Wrong study design (case report).
McDougall, E., Breen, L. J., Nowak, A. K., Dhillon, H. M., & Halkett, G. K. B. (2023). Psychosocial interventions for personality and behavior changes in adults with a brain tumor: A scoping review. Neuro-oncology practice, 10(5), 408–417. https://doi.org/10.1093/nop/npad031	Wrong study design (scoping review).
Predescu, A., Damsa, C., Riegert, M., Bumb, A., & Pull, C. (2004). Trouble psychotique persistant après ischémie mésencéphalo-thalamique bilatérale: à propos d'un cas clinique [Persistent psychotic disorder following bilateral mesencephalo-thalamic ischaemia: case report]. L'Encephale, 30(4), 404–407. https://doi.org/10.1016/s0013-7006(04)95455-3	Wrong study design (case report).
Schiff, D., Lee, E. Q., Nayak, L., Norden, A. D., Reardon, D. A., & Wen, P. Y. (2015). Medical management of brain tumors and the sequelae of treatment. Neuro-oncology, 17(4), 488–504. https://doi.org/10.1093/neuonc/nou304	Wrong outcome (did not evaluate psychotic symptoms or similar)

PICO 2: Pharmacological interventions

Reference	Reason for exclusion
Bhalerao, S. U., Geurtjens, C., Thomas, G. R., Kitamura, C. R., Zhou, C., & Marlborough, M. (2013). Understanding the neuropsychiatric consequences associated with significant traumatic brain injury. Brain injury, 27(7-8), 767–774. https://doi.org/10.3109/02699052.2013.793396	Wrong study design (not systematic and not about treatment options).
Rao, V., Koliatsos, V., Ahmed, F., Lyketsos, C., & Kortte, K. (2015). Neuropsychiatric disturbances associated with traumatic brain injury: a practical approach to evaluation and management. Seminars in neurology, 35(1), 64–82. https://doi.org/10.1055/s-0035-1544241	Wrong study design (narrative review).
Li, A. D., Loi, S. M., Velakoulis, D., & Walterfang, M. (2023). Mania Following Traumatic Brain Injury: A Systematic Review. The Journal of neuropsychiatry and clinical neurosciences, 35(4), 341–351. https://doi.org/10.1176/appi.neuropsych.20220105	Wrong population (mania).
Coebergh, J. A., Lauw, R. F., Bots, R., Sommer, I. E., & Blom, J. D. (2015). Musical hallucinations: review of treatment effects. Frontiers in psychology, 6, 814. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.00814	Wrong population
Frenette, A. J., Kanji, S., Rees, L., Williamson, D. R., Perreault, M. M., Turgeon, A. F., Bernard, F., & Fergusson, D. A. (2012). Efficacy and safety of dopamine agonists in traumatic brain injury: a systematic review of randomized controlled trials. Journal of neurotrauma, 29(1), 1–18. https://doi.org/10.1089/neu.2011.1812	Wrong population and wrong outcome (did not evaluate psychotica symptoms or similar).
Wheaton, P., Mathias, J. L., & Vink, R. (2011). Impact of pharmacological treatments on cognitive and behavioral outcome in the postacute stages of adult traumatic brain injury: a meta-analysis. Journal of clinical psychopharmacology, 31(6), 745–757. https://doi.org/10.1097/JCP.0b013e318235f4ac	Wrong population and wrong outcome (did not evaluate psychotica symptoms or similar).
Koola M. M. (2018). Galantamine-Memantine Combination for Cognitive Impairments Due to Electroconvulsive Therapy, Traumatic Brain Injury, and Neurologic and Psychiatric Disorders: Kynurenic Acid and Mismatch Negativity Target Engagement. The primary care companion for CNS disorders, 20(2), 17nr02235. https://doi.org/10.4088/PCC.17nr02235	Wrong population (TBI with cognitive impairment)
Jorge, R. E., Acion, L., Burin, D. I., & Robinson, R. G. (2016). Sertraline for Preventing Mood Disorders Following Traumatic Brain Injury: A Randomized Clinical Trial. JAMA psychiatry, 73(10), 1041–1047. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2016.2189	Wrong population and wrong outcome (did not evaluate psychotic symptoms or similar).
Tenovuo, O., Alin, J., & Helenius, H. (2009). A randomized controlled trial of rivastigmine for chronic sequels of traumatic brain injury-what it showed and taught?. Brain injury, 23(6), 548–558. https://doi.org/10.1080/02699050902926275	Wrong population
Lyketsos, C. G., Kozauer, N., & Rabins, P. V. (2007). Psychiatric manifestations of neurologic disease: where are we headed?. Dialogues in clinical neuroscience, 9(2), 111–124. https://doi.org/10.31887/DCNS.2007.9.2/clyketsos	Wrong study goal (not about treatment options).
Pelak, V. S., & Liu, G. T. (2004). Visual Hallucinations. Current treatment options in neurology, 6(1), 75–83. https://doi.org/10.1007/s11940-004-0041-4	Wrong population (not specific to the target group).
Neurobehavioral Guidelines Working Group, Warden, D. L., Gordon, B., McAllister, T. W., Silver, J. M., Barth, J. T., Bruns, J., Drake, A., Gentry, T., Jagoda, A., Katz, D. I., Kraus, J., Labbate, L. A., Ryan, L. M., Sparling, M. B., Walters, B., Whyte, J., Zapata, A., & Zitnay, G. (2006). Guidelines for the pharmacologic treatment of neurobehavioral sequelae of traumatic brain injury. Journal of neurotrauma, 23(10), 1468–1501. https://doi.org/10.1089/neu.2006.23.1468	Wrong study design (not systematic).
Dobry, Y., Novakovic, V., Barkin, R. L., & Sundaram, V. K. (2014). Management of auditory hallucinations as a sequela of traumatic brain injury: a case report and a relevant literature review. American journal of therapeutics, 21(1), e1–e6. https://doi.org/10.1097/MJT.0b013e31825e3a80	Wrong study design (not-comparative).
Fann, J. R., Quinn, D. K., & Hart, T. (2022). Treatment of Psychiatric Problems After Traumatic Brain Injury. Biological psychiatry, 91(5), 508–521. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2021.07.008	Wrong study design (narrative review).
Ackland, P. E., Greer, N., Sayer, N. A., Spoont, M. R., Taylor, B. C., MacDonald, R., McKenzie, L., Rosebush, C., & Wilt, T. J. (2019). Effectiveness and harms of mental health treatments in service members and veterans with deployment-related mild traumatic brain injury. Journal of affective disorders, 252, 493–501. https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.04.066	Wrong intervention (non-pharmacological).
Ponsford, J., Janzen, S., McIntyre, A., Bayley, M., Velikonja, D., Tate, R., & INCOG Expert Panel (2014). INCOG recommendations for management of cognition following traumatic brain injury, part I: posttraumatic amnesia/delirium. The Journal of head trauma rehabilitation, 29(4), 307–320. https://doi.org/10.1097/HTR.0000000000000074	Wrong study design (expert opinion guideline).
Silver, J. M., Koumaras, B., Chen, M., Mirski, D., Potkin, S. G., Reyes, P., Warden, D., Harvey, P. D., Arciniegas, D., Katz, D. I., & Gunay, I. (2006). Effects of rivastigmine on cognitive function in patients with traumatic brain injury. Neurology, 67(5), 748–755. https://doi.org/10.1212/01.wnl.0000234062.98062.e9	Wrong population (problems with cognition after TBI)
Kuppuswamy, P. S., Takala, C. R., & Sola, C. L. (2014). Management of psychiatric symptoms in anti-NMDAR encephalitis: a case series, literature review and future directions. General hospital psychiatry, 36(4), 388–391. https://doi.org/10.1016/j.genhosppsych.2014.02.010	Wrong study design (not comparative).
De Mulder, D., & Vandenberghe, J. (2008). Neurosarcoïdose als oorzaak van manische psychose [Neurosarcoidosis as a cause of manic psychosis]. Tijdschrift voor psychiatrie, 50(11), 741–745.	Wrong study design (case report).
Feinstein A. (2004). The neuropsychiatry of multiple sclerosis. Canadian journal of psychiatry. Revue canadienne de psychiatrie, 49(3), 157–163. https://doi.org/10.1177/070674370404900302	Wrong study design (not systematic).
Postal, M., Costallat, L. T., & Appenzeller, S. (2011). Neuropsychiatric manifestations in systemic lupus erythematosus: epidemiology, pathophysiology and management. CNS drugs, 25(9), 721–736. https://doi.org/10.2165/11591670-000000000-00000	Wrong study design (not systematic).
Sanna, G., Bertolaccini, M. L., & Khamashta, M. A. (2008). Neuropsychiatric involvement in systemic lupus erythematosus: current therapeutic approach. Current pharmaceutical design, 14(13), 1261–1269. https://doi.org/10.2174/138161208799316401	Wrong study design (not systematic).

Verantwoording

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum : 14-10-2025

Beoordeeld op geldigheid : 18-09-2025

Initiatief en autorisatie

Initiatief:

Cluster Acute neurologie inclusief gerelateerde lange termijneffecten

Geautoriseerd door:

Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen
Nederlandse Vereniging van Spoedeisende Hulp Artsen
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
Nederlands Instituut van Psychologen
Hersenletsel.nl

Algemene gegevens

De ontwikkeling van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd uit de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2022 een multidisciplinaire cluster ingesteld. Dit cluster bestaat uit vertegenwoordigers van alle relevante organisaties die betrekking hebben op de zorg rondom acute neurologie inclusief lange termijneffecten.

Het cluster Acute neurologie inclusief lange termijneffecten bestaat uit meerdere richtlijnen, zie hier voor de actuele clusterindeling. De stuurgroep bewaakt het proces van modulair onderhoud binnen het cluster. De expertisegroepsleden worden indien nodig gevraagd om hun expertise in te zetten voor een specifieke richtlijnmodule. Het cluster Acute neurologie inclusief lange termijneffecten bestaat uit de volgende personen:

Clusterstuurgroep

Dhr. drs. H.P. (Paul) Bienfait (voorzitter tot maart 2025), neuroloog, NVN
Mevr. dr. M.C. (Marieke) Visser (voorzitter vanaf maart 2025), Neuroloog, NVN
Mevr. dr. I.C. (Irene) Notting, oogarts, NOG
Dhr. dr. M.H.M. (Mark) Vries, neuroradioloog, NVvR
Mevr. I.C. (Irene) de Graaf, psychiater, NVvP

Clusterexpertisegroep

Dhr. drs. I.K. (Iain) Haitsma, neurochirurg, NVvN
Dhr. dr. W.A. (Wouter) Moojen, neurochirurg, NVvN
Dhr. drs. M.M. (Mike) Abu Saris, neurochirurg, NVvN
Mevr. dr. M. (Maayke) Hunfeld, kinderneuroloog, NVN
Dhr. prof. dr. M.C. (Mathijs) Brouwer, neuroloog, NVN
Dhr. dr. A. (Anuska) Samkar, neuroloog, NVN
Dhr. dr. S.F.T.M. (Bas) de Bruijn, neuroloog, NVN
Dhr. dr. W.M. (Wim) van Mulleners, neuroloog, NVN
Mevr. prof. dr. J. (Jeannette) Hofmeijer, neuroloog, NVN
Mevr. prof. dr. J. (Janneke) Horn, neuroloog, NVN
Dhr. prof. dr. Ing. M.J.A.M. (Michel) van Putten, neuroloog, NVN
Mevr. dr. K.A. (Kelly) Foks, neuroloog, NVN
Dhr. mr. M.A.C. (Michiel) Lindhout, patiëntvertegenwoordiger, namens hersenletsel.nl
Mevr. drs. C.D.E. (Carien) de Jonge, psychiater, NVvP
Mevr. drs. M. (Monique) van den Berg, psychiater, NVvP
Mevr. drs. M.Ph.C. (Margit) Klok, psychiater, NVvP
Mevr. drs. E.C. (Elsbeth) Spakman, revalidatiearts, VRA
Dhr. dr. J.F. (Jorrit) de Kieviet, revalidatiearts, VRA
Mevr. drs. J.M. (Janneke) Schuurman, revalidatiearts, VRA
Mevr. drs. M. (Maartje) Terra, Chirurg, NVvH
Dhr. drs. I. (Ivar) Spin, fysiotherapeut, KNGF
Mevr. dr. C.W.E. (Astrid) Hoedemaekers, internist-Intensivist, NVIC
Dhr. drs. T.F. (Theo) Senden, arbeids- en bedrijfsgeneeskunde, NVAB
Mevr. H. (Ginie) Wilpshaar, ergotherapeut/handtherapeut, EN
Dr. drs. T. (Tim) van Grinsven, verslavingsarts, VVGN
Mevr. prof. dr. J.M. (Joke) Spikman, klinisch neuropsycholoog, NIP
Dhr. F.A. (Frank) Jonker, klinisch neuropsycholoog, NIP
Mevr. dr. S.E.L. (Sonja) Leonhard, aio-arts-microbioloog, NVMM
Mevr. prof. dr. ir. C.E. (Charlotte) Teunissen, hoogleraar neurochemie, NVKC
Dhr. drs. E.A. (Edwin) Goedhart, sportarts, VSG
Dhr. dr. L.P.H. (Luuk) van de Rijt, KNO-arts, NVKNO
Mevr. drs. I. (Ineke) Brümmer, SEH-arts, NVSHA
Dhr. dr. A.J.B.W. (Arjen) Brouwers, internist, NIV
Mevr. dr. W.S. (Willemijn) van Erp, specialist ouderengeneeskunde, Verenso
Dhr. dr. M. (Martijn) Meuwissen, cardioloog, NVVC

Klankbordgroep

Mevr mr. K. (Katrien) Zetsma, Adviseur gezondheidsrecht bij Artsenfederatie KNMG

Met ondersteuning van

Mevr. dr. M. (Mirre) den Ouden - Vierwind, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Mevr. drs. I. L. (Isabelle) Laseur, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Mevr. drs. F. (Florien) Ham, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

De Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling is gevolgd. Alle clusterstuurgroepleden en actief betrokken expertisegroepsleden (fungerend als schrijver en/of meelezer bij tenminste één van de geprioriteerde richtlijnmodules) hebben schriftelijk verklaard of zij in de laatste drie jaar directe financiële belangen (betrekking bij een commercieel bedrijf, persoonlijke financiële belangen, onderzoeksfinanciering) of indirecte belangen (persoonlijke relaties, reputatiemanagement) hebben gehad. Gedurende de ontwikkeling of herziening van een richtlijnmodule worden wijzigingen in belangen aan de projectleider doorgegeven. De belangenverklaring wordt opnieuw bevestigd tijdens de commentaarfase. Een overzicht van de belangen van de clusterleden en betrokken expertisegroepsleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten.

Clusterstuurgroep

Clusterlid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
Paul Bienfait	Neuroloog, Gelre Ziekenhuizen	bestuur MedicALS, bestuur werkgroep acute neurologie NVN, commissie wet- en regelgeving FMS, werkgroep kwaliteit LWNO	Extern gefinancierd onderzoek: ECO, Profide, Convince, Apache AF, Periscope, Grip	Geen restricties
Mark Vries	Neuroradioloog, Amsterdam UMC	Geen	Geen	Geen restricties
Irene Notting	Oogarts, LUMC Leiden	Geen	Subsidie van hartstichting en ZonMw binnen CONTRAST 2. Hartstichting; registratie SAB patienten (CONTRAST 2, WP6). ZonMw; intracerebrale bloedingen trial (DIST). Consultant voor stryker neurovascular, inkomsten worden aan de afdeling Neurochirurgie van het Radboudumc betaald.	Geen restricties
Irene de Graaf	Psychiater, Haaglanden Medisch Centrum	Lid klachtencommissie Parnassiagroep regio Haaglanden (onbetaald behoudens vacatiegelden) Consulterend psychiater 8 uur per maand bij Basalt revalidatie locatie Den Haag, betaling aan werkgever Haaglanden Medisch Centrum middels detachering.	Geen	Geen restricties

Clusterexpertisegroep

Richtlijn Neuropsychiatrische gevolgen na NAH bij volwassenen

Module Wettelijke kaders na NAH

Clusterlid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
Irene de Graaf	Psychiater, Haaglanden Medisch Centrum	Lid klachtencommissie Parnassiagroep regio Haaglanden (onbetaald behoudens vacatiegelden) Consulterend psychiater 8 uur per maand bij Basalt revalidatie locatie Den Haag, betaling aan werkgever Haaglanden Medisch Centrum middels detachering.	Geen	Geen restricties
Joke Spikman	Hoogleraar Klinische Neuropsychologie bij Neurologische Aandoeningen en Klinisch Neuropsycholoog, hoofd onderafdeling Klinische Neuropsychologie, Neurologie, Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG)	Hoogleraar Klinische Neuropsychologie, Pyschologie, GMW, RUg.	Geen	Geen restricties
Katrien Zetsma (klankbordgroep)	Adviseur gezondheidsrecht bij Artsenfederatie KNMG	Redactiemedewerker Tijdschrift Gezondheidszorg Jurisprudentie (betaald)	Geen	Geen restricties

Module Niet-medicamenteuze behandeling van agressie en agitatie bij NAH

Clusterlid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
Janneke Schuurman	Revalidatiearts Klimmendaal revalidatiespecialisten	Werkgroep lid richtlijn Aanhoudende klachten na Licht Traumatisch Hoofd/Hersenletsel revalidatiearts Klimmendaal Revalidatiespecialisten	Geen	Geen restricties
Ineke Brümmer	SEH-arts bij Treant zorggroep	Geen	Geen	Geen restricties

Module Medicamenteuze behandeling van agressie en agitatie bij NAH

Clusterlid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
Janneke Schuurman	Revalidatiearts Klimmendaal revalidatiespecialisten	Werkgroep lid richtlijn Aanhoudende klachten na Licht Traumatisch Hoofd/Hersenletsel revalidatiearts Klimmendaal Revalidatiespecialisten	Geen	Geen restricties
Monique van den Berg	Psychiater, Pro Persona	CCE, consulent	Geen	Geen restricties
Margit Klok	Psychiater, Radboudumc Nijmegen	Bestuurslid NVvP Afdeling Consultatieve-en Ziekenhuispsychiatrie, Redactielid de Psychiater ledentijdschrift NVvP, Werkgroeplid adviescommissie zorgvraagtypering ggz	Geen	Geen restricties

Module Behandeling Denk- en/of waarnemingsstoornissen bij NAH

Clusterlid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
Carien de Jonge	Psychiater, Haaglanden Medisch Centrum	Consult psychiatrie bij Basalt Revalidatie (detachering)	Geen	Geen restricties
Willemijn van Erp	Specialist ouderengeneeskunde en post-doctoraal onderzoeker bij Radboudumc, Accolade Zorg (Bosch en Duin) en Libra Revaldidatie & Audiologie	Geen	Lopend: Coördinatie onderzoeksproject Meten in de Keten, gefinancierd door De Hersenstichting (https://www.eennacoma.nl/kennis/projecten/meten-in-de-keten/).	Geen restricties
Monique van den Berg	Psychiater, Pro Persona	CCE, consulent	Geen	Geen restricties

Inbreng patiëntenperspectief

Er werd aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door deelname van relevante patiëntenorganisaties aan de need-for-update en/of prioritering. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen. De richtlijnmodule is tevens ter commentaar voorgelegd aan alle relevante patiëntenorganisaties in de stuur- en expertisegroep (zie ‘Samenstelling cluster’ onder ‘Verantwoording’) en aan alle patiëntenorganisaties die niet deelnemen aan de stuur- en expertisegroep, maar wel hebben deelgenomen aan de need-for-update (zie ‘Need-for-update’ onder ‘Verantwoording’). De eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule is conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uitgevoerd om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema op de Richtlijnendatabase).

Module	Uitkomst raming	Toelichting
Behandeling van denk- en/of waarnemingsstoornissen na NAH	Geen financiële gevolgen	Gebruikmakend van het stroomschema komt de module uit op uitkomst 2 (geen financiële gevolgen). De omvang van de patiëntenpopulatie ligt tussen de 5.000 en 40.000. Er zijn voor de voorgestelde aanpassingen geen substantiële aanpassingen nodig.

Werkwijze

AGREE

Deze richtlijnmodule is opgesteld conform de eisen vermeld in het rapport Medisch Specialistische Richtlijnen 3.0 van de adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwaliteit. Dit rapport is gebaseerd op het AGREE II instrument (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation II; Brouwers, 2010).

Need-for-update, prioritering en uitgangsvragen

Tijdens de need-for-update fase (februari 2023) inventariseerde het cluster de geldigheid van de richtlijnmodules binnen het cluster. Naast de partijen die deelnemen aan de stuur- en expertisegroep zijn hier ook andere stakeholders voor benaderd. Per richtlijnmodule is aangegeven of deze geldig is, herzien moet worden, kan vervallen of moet worden samengevoegd. Ook was er de mogelijkheid om nieuwe onderwerpen aan te dragen die aansluiten bij één (of meerdere) richtlijn(en) behorend tot het cluster. De richtlijnmodules waarbij door één of meerdere partijen werd aangegeven herzien te worden, werden doorgezet naar de prioriteringsronde. Ook suggesties voor nieuwe richtlijnmodules werden doorgezet naar de prioriteringsronde. Afgevaardigden vanuit de partijen in de stuur- en expertisegroep werden gevraagd om te prioriteren (zie ‘Samenstelling cluster’ onder ‘Verantwoording’). Hiervoor werd de RE-weighted Priority-Setting (REPS) – tool gebruikt. De uitkomsten (ranklijst) werd gebruikt als uitgangspunt voor de discussie. Voor de geprioriteerde richtlijnmodules zijn door de het cluster concept-uitgangsvragen herzien of opgesteld en definitief vastgesteld.

Uitkomstmaten

Na het opstellen van de zoekvraag behorende bij de uitgangsvraag inventariseerde het cluster welke uitkomstmaten voor de patiënt relevant zijn, waarbij zowel naar gewenste als ongewenste effecten werd gekeken. Hierbij werd een maximum van acht uitkomstmaten gehanteerd. Het cluster waardeerde deze uitkomstmaten volgens hun relatieve belang bij de besluitvorming rondom aanbevelingen, als cruciaal (kritiek voor de besluitvorming), belangrijk (maar niet cruciaal) en onbelangrijk. Tevens definieerde het cluster tenminste voor de cruciale uitkomstmaten welke verschillen zij klinisch (patiënt) relevant vonden.

Methode literatuursamenvatting

Een uitgebreide beschrijving van de strategie voor zoeken en selecteren van literatuur is te vinden onder ‘Zoeken en selecteren’. Indien mogelijk werd de data uit verschillende studies gepoold in een random-effects model. Review Manager 5.4 werd indien mogelijk gebruikt voor de statistische analyses. De beoordeling van de kracht van het wetenschappelijke bewijs wordt hieronder toegelicht.

Beoordelen van de kracht van het wetenschappelijke bewijs

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode. GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (zie http://www.gradeworkinggroup.org/). De basisprincipes van de GRADE-methodiek zijn: het benoemen en prioriteren van de klinisch (patiënt) relevante uitkomstmaten, een systematische review per uitkomstmaat, en een beoordeling van de bewijskracht per uitkomstmaat op basis van de acht GRADE-domeinen (domeinen voor downgraden: risk of bias, inconsistentie, indirectheid, imprecisie, en publicatiebias; domeinen voor upgraden: dosis-effect relatie, groot effect, en residuele plausibele confounding). GRADE onderscheidt vier gradaties voor de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs: hoog, redelijk, laag en zeer laag. Deze gradaties verwijzen naar de mate van zekerheid die er bestaat over de literatuurconclusie, in het bijzonder de mate van zekerheid dat de literatuurconclusie de aanbeveling adequaat ondersteunt (Schünemann, 2013; Hultcrantz, 2017).

Tabel Gradaties voor de kwaliteit van wetenschappelijk bewijs

GRADE	Definitie
Hoog	er is hoge zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt; het is zeer onwaarschijnlijk dat de literatuurconclusie klinisch relevant verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.
Redelijk	er is redelijke zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt; het is mogelijk dat de conclusie klinisch relevant verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.
Laag	er is lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt; er is een reële kans dat de conclusie klinisch relevant verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.
Zeer laag	er is zeer lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt; de literatuurconclusie is zeer onzeker.

Bij het beoordelen (graderen) van de kracht van het wetenschappelijk bewijs in een richtlijnmodule volgens de GRADE-methodiek spelen grenzen voor klinische besluitvorming een belangrijke rol (Hultcrantz, 2017). Dit zijn de grenzen die bij overschrijding aanleiding zouden geven tot een aanpassing van de aanbeveling. Om de grenzen voor klinische besluitvorming te bepalen moeten alle relevante uitkomstmaten en overwegingen worden meegewogen. De grenzen voor klinische besluitvorming zijn daarmee niet één op één vergelijkbaar met het minimaal klinisch relevant verschil (Minimal Clinically Important Difference, MCID). Met name in situaties waarin een interventie geen belangrijke nadelen heeft en de kosten relatief laag zijn, kan de grens voor klinische besluitvorming met betrekking tot de effectiviteit van de interventie bij een lagere waarde (dichter bij het nuleffect) liggen dan de MCID (Hultcrantz, 2017).

Overwegingen (van bewijs naar aanbeveling)

Om te komen tot een aanbeveling zijn naast (de kwaliteit van) het wetenschappelijke bewijs ook andere aspecten belangrijk en worden meegewogen, zoals aanvullende argumenten uit bijvoorbeeld de biomechanica of fysiologie, waarden en voorkeuren van patiënten, kosten (middelenbeslag), aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie. Deze aspecten zijn systematisch vermeld en beoordeeld (gewogen) onder het kopje ‘Overwegingen’ en kunnen (mede) gebaseerd zijn op expert opinion. Hierbij is gebruik gemaakt van een gestructureerd format gebaseerd op het evidence-to-decision framework van de internationale GRADE Working Group (Alonso-Coello, 2016a; Alonso-Coello 2016b). Dit evidence-to-decision framework is een integraal onderdeel van de GRADE methodiek.

Formuleren van aanbevelingen

De aanbevelingen geven antwoord op de uitgangsvraag en zijn gebaseerd op het beschikbare wetenschappelijke bewijs en de belangrijkste overwegingen, en een weging van de gunstige en ongunstige effecten van de relevante interventies. De kracht van het wetenschappelijk bewijs en het gewicht dat door het cluster wordt toegekend aan de overwegingen, bepalen samen de sterkte van de aanbeveling. Conform de GRADE-methodiek sluit een lage bewijskracht van conclusies in de systematische literatuuranalyse een sterke aanbeveling niet a priori uit, en zijn bij een hoge bewijskracht ook zwakke aanbevelingen mogelijk (Agoritsas, 2017; Neumann, 2016). De sterkte van de aanbeveling wordt altijd bepaald door weging van alle relevante argumenten tezamen. Het cluster heeft bij elke aanbeveling opgenomen hoe zij tot de richting en sterkte van de aanbeveling zijn gekomen.

In de GRADE-methodiek wordt onderscheid gemaakt tussen sterke en zwakke (of conditionele) aanbevelingen. De sterkte van een aanbeveling verwijst naar de mate van zekerheid dat de voordelen van de interventie opwegen tegen de nadelen (of vice versa), gezien over het hele spectrum van patiënten waarvoor de aanbeveling is bedoeld. De sterkte van een aanbeveling heeft duidelijke implicaties voor patiënten, behandelaars en beleidsmakers (zie onderstaande tabel). Een aanbeveling is geen dictaat, zelfs een sterke aanbeveling gebaseerd op bewijs van hoge kwaliteit (GRADE gradering HOOG) zal niet altijd van toepassing zijn, onder alle mogelijke omstandigheden en voor elke individuele patiënt.

Tabel Sterkte van de aanbevelingen

Implicaties van sterke en zwakke aanbevelingen voor verschillende richtlijngebruikers
	Sterke aanbeveling	Zwakke (conditionele) aanbeveling
Voor patiënten	De meeste patiënten zouden de aanbevolen interventie of aanpak kiezen en slechts een klein aantal niet.	Een aanzienlijk deel van de patiënten zouden de aanbevolen interventie of aanpak kiezen, maar veel patiënten ook niet.
Voor behandelaars	De meeste patiënten zouden de aanbevolen interventie of aanpak moeten ontvangen.	Er zijn meerdere geschikte interventies of aanpakken. De patiënt moet worden ondersteund bij de keuze voor de interventie of aanpak die het beste aansluit bij zijn of haar waarden en voorkeuren.
Voor beleidsmakers	De aanbevolen interventie of aanpak kan worden gezien als standaardbeleid.	Beleidsbepaling vereist uitvoerige discussie met betrokkenheid van veel stakeholders. Er is een grotere kans op lokale beleidsverschillen.

Organisatie van zorg

Bij de ontwikkeling van de richtlijnmodule is expliciet aandacht geweest voor de organisatie van zorg: alle aspecten die randvoorwaardelijk zijn voor het verlenen van zorg (zoals coördinatie, communicatie, (financiële) middelen, mankracht en infrastructuur). Randvoorwaarden die relevant zijn voor het beantwoorden van deze specifieke uitgangsvraag zijn genoemd bij de overwegingen. Meer algemene, overkoepelende, of bijkomende aspecten van de organisatie van zorg worden behandeld in de richtlijnmodule Organisatie van zorg.

Commentaar- en autorisatiefase

De conceptrichtlijnmodule werd voorgelegd aan alle partijen die benaderd zijn voor de need-for-update fase. De commentaren werden verzameld en besproken met het cluster. Naar aanleiding van de commentaren werd de conceptrichtlijnmodule aangepast en definitief vastgesteld door het cluster. De definitieve richtlijnmodule werd ter autorisatie of goedkeuring voorgelegd aan de partijen die beschreven staan bij ‘Initiatief en autorisatie’ onder ‘Verantwoording’.

Literatuur

Agoritsas T, Merglen A, Heen AF, Kristiansen A, Neumann I, Brito JP, Brignardello-Petersen R, Alexander PE, Rind DM, Vandvik PO, Guyatt GH. UpToDate adherence to GRADE criteria for strong recommendations: an analytical survey. BMJ Open. 2017 Nov 16;7(11):e018593. doi: 10.1136/bmjopen-2017-018593. PubMed PMID: 29150475; PubMed Central PMCID: PMC5701989.

Alonso-Coello P, Schünemann HJ, Moberg J, Brignardello-Petersen R, Akl EA, Davoli M, Treweek S, Mustafa RA, Rada G, Rosenbaum S, Morelli A, Guyatt GH, Oxman AD; GRADE Working Group. GRADE Evidence to Decision (EtD) frameworks: a systematic and transparent approach to making well informed healthcare choices. 1: Introduction. BMJ. 2016 Jun 28;353:i2016. doi: 10.1136/bmj.i2016. PubMed PMID: 27353417.

Alonso-Coello P, Oxman AD, Moberg J, Brignardello-Petersen R, Akl EA, Davoli M, Treweek S, Mustafa RA, Vandvik PO, Meerpohl J, Guyatt GH, Schünemann HJ; GRADE Working Group. GRADE Evidence to Decision (EtD) frameworks: a systematic and transparent approach to making well informed healthcare choices. 2: Clinical practice guidelines. BMJ. 2016 Jun 30;353:i2089. doi: 10.1136/bmj.i2089. PubMed PMID: 27365494.

Brouwers MC, Kho ME, Browman GP, Burgers JS, Cluzeau F, Feder G, Fervers B, Graham ID, Grimshaw J, Hanna SE, Littlejohns P, Makarski J, Zitzelsberger L; AGREE Next Steps Consortium. AGREE II: advancing guideline development, reporting and evaluation in health care. CMAJ. 2010 Dec 14;182(18):E839-42. doi: 10.1503/cmaj.090449. Epub 2010 Jul 5. Review. PubMed PMID: 20603348; PubMed Central PMCID: PMC3001530.

Hultcrantz M, Rind D, Akl EA, Treweek S, Mustafa RA, Iorio A, Alper BS, Meerpohl JJ, Murad MH, Ansari MT, Katikireddi SV, Östlund P, Tranæus S, Christensen R, Gartlehner G, Brozek J, Izcovich A, Schünemann H, Guyatt G. The GRADE Working Group clarifies the construct of certainty of evidence. J Clin Epidemiol. 2017 Jul;87:4-13. doi: 10.1016/j.jclinepi.2017.05.006. Epub 2017 May 18. PubMed PMID: 28529184; PubMed Central PMCID: PMC6542664.

Medisch Specialistische Richtlijnen 3.0 (2023). Adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwalitieit.

http://richtlijnendatabase.nl/over_deze_site/over_richtlijnontwikkeling.html.

Neumann I, Santesso N, Akl EA, Rind DM, Vandvik PO, Alonso-Coello P, Agoritsas T, Mustafa RA, Alexander PE, Schünemann H, Guyatt GH. A guide for health professionals to interpret and use recommendations in guidelines developed with the GRADE approach. J Clin Epidemiol. 2016 Apr;72:45-55. doi: 10.1016/j.jclinepi.2015.11.017. Epub 2016 Jan 6. Review. PubMed PMID: 26772609.

Schünemann H, Brożek J, Guyatt G, et al. GRADE handbook for grading quality of evidence and strength of recommendations. Updated October 2013. The GRADE Working Group, 2013. Available from http://gdt.guidelinedevelopment.org/central_prod/_design/client/handbook/handbook.html.

Zoekverantwoording

Algemene informatie

PICO 1: non-pharmacological interventions

Cluster/richtlijn: Cluster acute neurologie - Neuropsychiatrische gevolgen na NAH bij volwassenen
UV4a Uitgangsvraag/modules: Wat zijn de effecten van niet-medicamenteuze interventies bij behandeling van denk- en/of waarnemingsstoornissen bij patiënten met niet-aangeboren hersenletsel?
Database(s): Embase.com, Ovid/Medline, PsycInfo	Datum: 14-11-2023
Periode: vanaf 2004	Talen: geen restrictie
Literatuurspecialist: Ingeborg van Dusseldorp	Rayyan review:
BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Bij gebruikmaking van een volledig zoekblok zal naar de betreffende link op de website worden verwezen.
Toelichting: Voor deze vraag is gezocht met de volgende concepten: Psychose EN niet medicamenteuze behandeling EN NAH EN volwassenen Omdat in de vorige richtlijn gezocht is met psychose wordt ook nu gekozen om alleen te zoeken met psychose en niet met mental disorders De 4 sleutelartikelen worden niet gevonden omdat drie van de vier artikelen over medicamenteuze behandeling gaan en 1 artikel over agressie gaat (wordt wel gevonden in UV3)
Te gebruiken voor richtlijntekst: In de databases Embase.com, Ovid/Medline en PsycInfo is op systematisch gezocht op 14-11-2023 naar systematische reviews, RCTs en observationele studies over de niet medicamenteuze behandeling van volwassen patiënten met NAH met een psychose. De literatuurzoekactie leverde 604 unieke treffers op.

Zoekopbrengst

	EMBASE	OVID/MEDLINE	PsycINFO	Ontdubbeld
SR	101	6	11	114
RCT	131	15	6	158
Observationele studies	326	38	10	332
Totaal	557	59	27	*604

*in Rayyan

Zoekstrategie

Embase.com

No.	Query	Results
#1	'prevalence of neuropsychiatric symptoms and psychotropic drug use in patients with acquired brain injury in long-term care: a systematic review'	1
#2	'cognitive behavioural therapy for aggression among individuals with moderate to severe acquired brain injury: a systematic review and meta-analysis'	1
#3	'experiences of giving and receiving care in traumatic brain injury: an integrative review'	1
#4	'treatment of psychosis related to acquired brain injury'	1
#5	#1 OR #2 OR #3 OR #4	4
#6	'brain disease'/de OR 'brain edema'/exp OR 'brain hernia'/exp OR 'brain infection'/exp OR 'brain necrosis'/exp OR 'brain sclerosis'/exp OR 'brain toxicity'/exp OR 'dialysis encephalopathy'/exp OR 'encephalomalacia'/exp OR 'heat stroke'/exp OR 'hemorrhagic encephalopathy'/exp OR 'hydrocephalus'/exp OR 'hypertension encephalopathy'/exp OR 'leukoencephalopathy'/exp OR 'metabolic encephalopathy'/exp OR 'necrotizing encephalopathy'/exp OR 'intracranial hypertension'/exp OR 'organic brain syndrome'/exp OR 'organic psychosyndrome'/exp OR 'pseudobulbar palsy'/exp OR 'sepsis associated encephalopathy'/exp OR 'penetrating head injury'/de OR 'thalamus disease'/exp OR 'head injury'/de OR 'brain injury'/exp OR 'meningitis'/exp OR 'encephalitis'/exp OR 'brain hypoxia'/exp OR 'traumatic coma'/exp OR 'concussion'/de OR 'brain concussion'/exp OR 'brain tumor'/exp OR 'cerebrovascular disease'/exp OR 'stroke patient'/exp OR 'meningeal inflammation':ti,ab,kw OR 'meningitis':ti,ab,kw OR 'perimeningeal infections':ti,ab,kw OR 'brain inflammation':ti,ab,kw OR 'cerebritis':ti,ab,kw OR 'encephalitis':ti,ab,kw OR 'enkephalitis':ti,ab,kw OR 'brain commotion':ti,ab,kw OR 'brain concussion':ti,ab,kw OR 'brain contusion':ti,ab,kw OR 'cerebral concussion':ti,ab,kw OR 'commotio cerebri':ti,ab,kw OR (((brain OR cerebr* OR intracranial OR 'left hemisphere' OR 'right hemisphere' OR craniocerebr) NEAR/3 (edema OR hernia OR infecti OR scleros* OR toxic* OR injur* OR accident* OR anoxaemi* OR anoxemi* OR anoxi* OR hypoxi* OR asphyx* OR cancer* OR necros* OR neoplasm* OR carcinom* OR tumor* OR tumour* OR angiopath* OR 'vascular disease' OR vasculopath OR 'small vessel disease' OR 'vascular disorder' OR 'vascular disturbance' OR 'vascular lesion' OR 'vascular damage' OR 'vascular syndrome' OR cyst)):ti,ab,kw) OR (((injur OR posttrauma* OR trauma) NEAR/3 coma):ti,ab,kw) OR encephalomalacia:ti,ab,kw OR 'heat stroke':ti,ab,kw OR (((dialysis OR hemorrhag OR hypertension OR metabol* OR necroti* OR 'sepsis associate') NEAR/3 encephalopath):ti,ab,kw) OR ((organic NEAR/3 ('brain syndrome' OR psychosyndrome)):ti,ab,kw) OR 'pseudobulbar palsy':ti,ab,kw OR ((thalam* NEAR/2 disease):ti,ab,kw) OR leukoencephalopath:ti,ab,kw OR binswanger:ti,ab,kw OR 'multiple sclerosis':ti,ab,kw	2109841
#7	'affective psychosis'/exp OR 'manic psychosis'/exp OR 'schizophrenia spectrum disorder'/exp OR 'psychosis'/exp OR encephalopschycho:ti,ab,kw OR psychotic:ti,ab,kw OR psychosis:ti,ab,kw OR paranoi:ab,ti,kw OR psychoses:ab,ti,kw OR delusion:ab,ti,kw OR ((suspicious NEAR/2 (behavior OR behaviour)):ab,ti,kw) OR ideation:ab,ti,kw OR hallucinati*:ab,ti,kw OR ((cognitive NEAR/2 desorgani?ation):ab,ti,kw) OR incoherence:ab,ti,kw	405084
#8	#6 AND #7	33990
#9	'cognitive behavioral therapy'/exp OR 'anger management therapy'/exp OR 'psychoeducation'/exp OR 'nursing'/exp OR 'hospitalization'/exp OR ((('short term' OR psychiatric OR temporar* OR speciali) NEAR/3 hospitali?ation):ti,ab,kw) OR 'psycho-education':ti,ab,kw OR 'psychoeducation':ti,ab,kw OR ((anger NEAR/2 management):ti,ab,kw) OR (('cognitive behavio' NEAR/3 (treatment* OR therap*)):ti,ab,kw) OR 'proactive nursing':ti,kw	1020577
#10	#8 AND #9	1840
#11	#10 AND [2004-2024]/py NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) NOT (('adolescent'/exp OR 'child'/exp OR adolescent:ti,ab,kw OR child:ti,ab,kw OR schoolchild:ti,ab,kw OR infant:ti,ab,kw OR girl:ti,ab,kw OR boy:ti,ab,kw OR teen:ti,ab,kw OR teens:ti,ab,kw OR teenager:ti,ab,kw OR youth:ti,ab,kw OR pediatr:ti,ab,kw OR paediatr:ti,ab,kw OR puber:ti,ab,kw) NOT ('adult'/exp OR 'aged'/exp OR 'middle aged'/exp OR adult:ti,ab,kw OR man:ti,ab,kw OR men:ti,ab,kw OR woman:ti,ab,kw OR women:ti,ab,kw))	1010
#12	'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly:ti,ab OR 'meta analy':ti,ab OR metanaly:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab) OR ((systemic NEAR/1 review):ti,ab) OR (((systemati OR literature OR database* OR 'data base') NEAR/10 search):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic) NEAR/3 search):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review):ti,ab) AND (search:ti,ab OR database:ti,ab OR 'data base':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes)):ti) OR ((((critical OR rapid) NEAR/3 (review OR overview* OR synthes)):ab) AND (search:ab OR database:ab OR 'data base':ab)) OR metasynthes:ti,ab OR 'meta synthes':ti,ab	968863
#13	'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo:ab,ti	3890869
#14	'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti)	7876194
#15	'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo:ti,ab,kw OR 'sham-control':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom:ti,ab,kw OR 'non-random':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control)):ti,ab,kw) OR ((match NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor OR match)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal:ti,ab,kw OR prospective:ti,ab,kw OR retrospective:ti,ab,kw OR observational:ti,ab,kw OR 'cross sectional':ti,ab,kw OR cross?ectional:ti,ab,kw OR multicent:ti,ab,kw OR 'multi-cent':ti,ab,kw OR consecutive:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar:ti,ab,kw OR 'odds ratio':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))	14487236
#16	#11 AND #12	101
#17	#11 AND #13 NOT #16	131
#18	#11 AND (#14 OR #15) NOT #16 NOT #17	326
#19	#16 OR #17 OR #18	557
#20	#5 AND #19 sleutelartikelen niet gevonden	0
#21	#5 AND #11	0

Ovid/Medline

#	Searches	Results
1	Brain Diseases/ or Brain Edema/ or Encephalocele/ or Brain Abscess/ or Multiple Sclerosis/ or exp Brain Injuries/ or exp Heat Stroke/ or exp Intracranial Hypertension/ or Brain Diseases, Metabolic/ or Sepsis-Associated Encephalopathy/ or Encephalomalacia/ or Leukoencephalopathies/ or exp Pseudobulbar Palsy/ or exp Craniocerebral Trauma/ or exp Meningitis/ or exp Hypoxia, Brain/ or exp Brain Neoplasms/ or exp Cerebrovascular Disorders/ or meningeal inflammation.ti,ab,kf. or meningitis.ti,ab,kf. or perimeningeal infections.ti,ab,kf. or brain inflammation.ti,ab,kf. or cerebritis.ti,ab,kf. or encephalitis.ti,ab,kf. or enkephalitis.ti,ab,kf. or brain commotion.ti,ab,kf. or brain concussion.ti,ab,kf. or brain contusion.ti,ab,kf. or cerebral concussion.ti,ab,kf. or commotio cerebri.ti,ab,kf. or ((brain or cerebr* or intracranial or left hemisphere or right hemisphere or craniocerebr) adj3 (edema or hernia or infecti or scleros* or toxic* or injur* or accident* or anoxaemi* or anoxemi* or anoxi* or hypoxi* or asphyx* or cancer* or necros* or neoplasm* or carcinom* or tumor* or tumour* or angiopath* or vascular disease* or vasculopath* or small vessel disease* or vascular disorder* or vascular disturbance* or vascular lesion* or vascular damage* or vascular syndrome* or cyst)).ti,ab,kf. or ((injur or posttrauma* or trauma) adj3 coma).ti,ab,kf. or encephalomalacia.ti,ab,kf. or heat stroke.ti,ab,kf. or ((dialysis or hemorrhag or hypertension or metabol* or necroti* or sepsis associate) adj3 encephalopath).ti,ab,kf. or (organic adj3 (brain syndrome or psychosyndrome)).ti,ab,kf. or pseudobulbar palsy.ti,ab,kf. or (thalam* adj2 disease).ti,ab,kf. or leukoencephalopath.ti,ab,kf. or binswanger.ti,ab,kf. or multiple sclerosis.ti,ab,kf.	1136956
2	Psychotic Disorders/ or exp "Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorders"/ or psychotic.ti,ab,kf. or psychosis.ti,ab,kf. or paranoi.ti,ab,kf. or psychoses.ti,ab,kf. or delusion.ti,ab,kf. or (suspicious adj2 (behavior or behaviour)).ti,ab,kf. or ideation.ti,ab,kf. or hallucinati.ti,ab,kf. or (cognitive adj2 desorgani?ation).ti,ab,kf. or incoherence.ti,ab,kf.	229830
3	exp Cognitive Behavioral Therapy/ or Anger Management Therapy/ or Nursing/ or Psychiatric Nursing/ or exp Hospitalization/ or (("short term" or psychiatric or temporar* or speciali) adj3 hospitali?ation).ti,ab,kf. or psycho-education.ti,ab,kf. or psychoeducation.ti,ab,kf. or (anger adj2 management).ti,ab,kf. or (cognitive behavio adj3 (treatment* or therap*)).ti,ab,kf. or proactive nursing.ti,kf.	417707
4	1 and 2 and 3	192
5	limit 4 to yr="2004 -Current"	101
6	5 not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not (letter/ or comment/ or editorial/)	97
7	6 not ((Adolescent/ or Child/ or Infant/ or adolescen.ti,ab,kf. or child.ti,ab,kf. or schoolchild.ti,ab,kf. or infant.ti,ab,kf. or girl.ti,ab,kf. or boy.ti,ab,kf. or teen.ti,ab,kf. or teens.ti,ab,kf. or teenager.ti,ab,kf. or youth.ti,ab,kf. or pediatr.ti,ab,kf. or paediatr.ti,ab,kf. or puber.ti,ab,kf.) not (Adult/ or adult.ti,ab,kf. or man.ti,ab,kf. or men.ti,ab,kf. or woman.ti,ab,kf. or women.ti,ab,kf.))	88
8	meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview)).ti,ab,kf. or (systemic adj1 review).ti,ab,kf. or ((systemati or literature or database* or data-base) adj10 search).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic) adj3 search).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review) and (search or database* or data-base)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review or overview* or synthes)).ti. or (((critical or rapid) adj3 (review or overview* or synthes)) and (search or database* or data-base)).ab. or (metasynthes or meta-synthes*).ti,ab,kf.	706165
9	exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random.ti,ab. or (clinic adj trial).tw. or ((singl or doubl* or treb* or tripl) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo.tw.	2654886
10	Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective.tw. or prospective.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies]	4577786
11	Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind or masked)) or nonrandom* or "non-random" or "quasi-experiment" or "parallel group" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case adj6 (matched or control)) or (match adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant)) or (propensity adj6 (scor or match))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust).ti,ab. or (versus or vs or compar).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent' or consecutive).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar).ti,ab,kf. or ('odds ratio' or 'relative odds' or 'risk ratio' or 'relative risk' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.))	5553463
12	7 and 8 SR	6
13	(7 and 9) not 12 Clinical trials	15
14	(7 and (10 or 11)) not 12 not 13 OBS	38
15	12 or 13 or 14	59

Psychinfo

#	Searches	Results
1	exp Brain Injuries/ or Brain Abscesses/ or Cerebrovascular Accidents/ or Encephalitis/ or Chronic Traumatic Encephalopathy/ or exp Meningitis/ or exp "Stroke (Cerebrum)"/ or meningeal inflammation.ti,ab,id. or meningitis.ti,ab,id. or perimeningeal infections.ti,ab,id. or brain inflammation.ti,ab,id. or cerebritis.ti,ab,id. or encephalitis.ti,ab,id. or enkephalitis.ti,ab,id. or brain commotion.ti,ab,id. or brain concussion.ti,ab,id. or brain contusion.ti,ab,id. or cerebral concussion.ti,ab,id. or commotio cerebri.ti,ab,id. or ((brain or cerebr* or intracranial or left hemisphere or right hemisphere or craniocerebr) adj3 (edema or hernia or infecti or scleros* or toxic* or injur* or accident* or anoxaemi* or anoxemi* or anoxi* or hypoxi* or asphyx* or cancer* or necros* or neoplasm* or carcinom* or tumor* or tumour* or angiopath* or vascular disease* or vasculopath* or small vessel disease* or vascular disorder* or vascular disturbance* or vascular lesion* or vascular damage* or vascular syndrome* or cyst)).ti,ab,id. or ((injur or posttrauma* or trauma) adj3 coma).ti,ab,id. or encephalomalacia.ti,ab,id. or heat stroke.ti,ab,id. or ((dialysis or hemorrhag or hypertension or metabol* or necroti* or sepsis associate) adj3 encephalopath).ti,ab,id. or (organic adj3 (brain syndrome or psychosyndrome)).ti,ab,id. or pseudobulbar palsy.ti,ab,id. or (thalam* adj2 disease).ti,ab,id. or leukoencephalopath.ti,ab,id. or binswanger.ti,ab,id. or multiple sclerosis.ti,ab,id.	96417
2	exp Psychosis/ or psychotic.ti,ab,id. or psychosis.ti,ab,id. or paranoi.ti,ab,id. or psychoses.ti,ab,id. or delusion.ti,ab,id. or (suspicious adj2 (behavior or behaviour)).ti,ab,id. or ideation.ti,ab,id. or hallucinati.ti,ab,id. or (cognitive adj2 desorgani?ation).ti,ab,id. or incoherence.ti,ab,id.	206034
3	exp Cognitive Behavior Therapy/ or Anger Management/ or Nursing/ or exp Hospitalization/ or (("short term" or psychiatric or temporar* or speciali) adj3 hospitali?ation).ti,ab,id. or psycho-education.ti,ab,id. or psychoeducation.ti,ab,id. or (anger adj2 management).ti,ab,id. or (cognitive behavio adj3 (treatment* or therap*)).ti,ab,id. or proactive nursing.ti,id.	126525
4	1 and 2 and 3	77
5	limit 4 to yr="2004 -Current"	58
6	5 not ((Adolescent/ or Child/ or Infant/ or adolescen.ti,ab,id. or child.ti,ab,id. or schoolchild.ti,ab,id. or infant.ti,ab,id. or girl.ti,ab,id. or boy.ti,ab,id. or teen.ti,ab,id. or teens.ti,ab,id. or teenager.ti,ab,id. or youth.ti,ab,id. or pediatr.ti,ab,id. or paediatr.ti,ab,id. or puber.ti,ab,id.) not (Adult/ or adult.ti,ab,id. or man.ti,ab,id. or men.ti,ab,id. or woman.ti,ab,id. or women.ti,ab,id.))	53
7	((literature review or systematic review or meta analysis).md. or "literature review"/ or meta analysis/ or (((meta adj2 analy) or metaanaly or (synthes* adj2 (literature* or research* or studies or data)) or (pooled and analys) or ((data adj1 pool) and studies) or medline or medlars or embase or cinahl or scisearch or psychlit or psyclit or cinhal or cancerlit or cochrane or bids or pubmed or ovid or ((hand or manual or database* or computer) adj1 search) or (electronic adj1 (database* or data base or data bases))).ti,ab,id. or (review* or overview).ti. or (bibliograph* or relevant journals or ((review* or overview) adj9 (systematic or methodologic* or quantitativ* or research* or literature* or studies or trial* or effective))).ab.)) not (((retrospective or record* or case* or patient) adj1 review) or ((patient* or review) adj1 chart)).ti,ab,id.	482412
8	exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random.ti,ab. or (clinic adj trial).tw. or ((singl or doubl* or treb* or tripl) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo.tw.	293164
9	Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp Cohort Analysis/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective.tw. or prospective.tw. or consecutive.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/	465558
10	6 and 7 SR	11
11	(6 and 8) not 10 Clinical trials	6
12	(6 and 9) not 10 not 11 OBS	10
13	10 or 11 or 12	27