Hoe kun je patiënten betrekken bij en adviseren over het verminderen van de milieu-impact van medicatie?

Kwaliteit van bewijs

Het doel van deze module is om inzicht te geven in mogelijkheden voor patiëntenvoorlichting met als doel de milieu-impact van medicatie te verlagen. Vanwege het gebrek aan specifieke literatuur hierover is er geen systematische literatuuranalyse conform de PICO-methode uitgevoerd, waardoor een GRADE-beoordeling niet mogelijk is en de kwaliteit van het bewijs onbekend blijft. Desondanks zijn er diverse (inter)nationale studies, rapporten en praktijkervaringen beschikbaar met adviezen aan patiënten om de milieu-impact van hun medicatie te verlagen. Op basis van deze bronnen en expert opinie van de werkgroepleden heeft de werkgroep adviezen geformuleerd voor milieubewuste communicatie aan patiënten.

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Patiëntvoorlichting kan een essentiële rol spelen in het verminderen van milieu-impact van medicatie, doordat zorgverleners via een groot bereik aan patiënten invloed kunnen hebben op het verminderen van onnodig medicatiegebruik en -verspilling en op het correct omgaan met (rest)medicatie. Adequate voorlichting, bijvoorbeeld in de vorm van een korte uitleg tijdens een consult of baliegesprek, vergroot de kans op bewustwording van de milieu-impact van medicijnen en maatregelen om hier wat tegen te doen (Coalitie Duurzame Farmacie, 2022). Volgens de ‘Theory of Planned Behaviour’ verhoogt bewustwording vervolgens de intentie tot aangepast gedrag (Ajzen, 1991). Hierbij werkt een positieve en op opbrengsten gerichte benadering (wat het de patiënt en het milieu oplevert) beter dan het benadrukken van negatieve gevolgen. Het is hierbij van belang dat deze communicatie helder, niet-belerend en afgestemd op het niveau en de behoeften van de patiënt is (Patiëntenfederatie Nederland, 2024a). Onduidelijke of overmatige informatie, vooral wanneer milieuoverwegingen gelijktijdig met medische inhoud worden besproken, kan leiden tot verwarring of weerstand bij de patiënt. Daarom is het van belang om eventuele wijzigingen in de medicatie goed te bespreken met de patiënt en daarbij goede voorlichting en begeleiding te geven. De leidraad Verantwoord Wisselen Medicijnen (2024) biedt handvatten voor een juiste aanpak (Patiëntenfederatie Nederland, 2024b). Ook kan de terugvraagmethode waardevol zijn om na te gaan of de uitleg rondom milieubewuste omgang met medicatie begrijpelijk genoeg is geweest (zie De terugvraagmethode: infosheet | Pharos). Voor communicatiematerialen omtrent de milieu-impact van medicijnen, gericht op patiënten, kan gebruik worden gemaakt van bestaande middelen, zoals bijvoorbeeld de patiëntenfolder van De Klimaat Dokter.  

De meest effectieve manier om milieubelasting door medicatie te beperken is het voorkómen van de noodzaak tot medicatiegebruik, onder andere via ziektepreventie en leefstijlinterventies (Cussans, 2021; De Groene Huisarts; Ninot, 2020; Piccoli, 2025). Adequate leefstijladviezen, zoals voldoende beweging, gezonde voeding en stoppen met roken, kunnen bijvoorbeeld aantoonbare gunstige effecten hebben op risicofactoren als hypertensie, hypercholesterolemie en hyperglycemie, wat de noodzaak voor medicatiegebruik voor deze risicofactoren kan verlagen (Bergum, 2024; Najjar, 2018; Van Bodegom, 2018). Patiënten kunnen bij deze adviezen ondersteund worden door partijen met expertise op gebied van leefstijl, zoals een leefstijlloket in het ziekenhuis, leefstijlapothekers (zie De Leefstijlapotheker) of een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI; zie Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI)). Verdere adviezen ter bevordering van leefstijl staan beschreven op de website van de Coalitie Leefstijl in de Zorg. Ook laat onderzoek zien dat tijd doorbrengen in de natuur gezondheidsrisico’s verlaagt voor onder andere psychische en cardiometabole aandoeningen (Adequyi, 2023; Nguyen, 2023). Daarnaast is het belangrijk om risicofactoren voor gezondheidsproblemen vroegtijdig te signaleren en te behandelen, zoals bijvoorbeeld overgewicht en obesitas (Van der Velden, 2025). Er zijn hiervoor hulpmiddelen beschikbaar, zoals de huisartsen tool ‘Kind op gewicht’.

Het betrekken van patiënten bij behandelkeuzes, bijvoorbeeld via gedeelde besluitvorming (samen beslissen), draagt bij aan passend gebruik van medicatie en daarmee mogelijk een vermindering van onnodig gebruik. Het bespreken van voor- en nadelen van behandelopties, inclusief de mogelijke milieu-impact, kan patiënten helpen om een keuze te maken die aansluit bij hun voorkeuren en waarden. Dit kan ook de keuze zijn om geen medicatie te gebruiken. Onderzoek laat verder zien dat patiënten een voorkeur kunnen hebben voor milieuvriendelijkere medicatie als er tussen opties te kiezen is, mits zij hierover geïnformeerd zijn (Coalitie Duurzame Farmacie, 2022; Cussans, 2021; Donaldson, 2025; Franklin, 2024; Lertxundi, 2022; Wilson, 2025). 

Een juiste toepassing van medicatie - inclusief therapietrouw, een passende toedieningsvorm en duidelijke gebruiksinstructies - draagt bij aan effectieve behandeling en voorkomt onnodige bijmedicatie of aanvullende zorgbehoeftes, zoals ziekenhuisopnames (Davis, 2017; Donaldson, 2025; Piccoli, 2025; Zorginstituut, 2025). Daarmee wordt ook indirect milieu-impact verlaagd. Toch is inadequate medicatie-inname een wijdverbreid probleem. Geschat wordt dat 50–70% van chronisch zieke patiënten voortijdig stopt met medicatiegebruik en dat 30–40% de medicatie niet volgens afspraak gebruikt (Pharos, 2024). Het is daarom belangrijk patiënten expliciet te informeren over het doel van de medicatie en het belang van correct gebruik (De Groene Huisarts), en om samen met de patiënt na te gaan hoe de therapietrouw optimaal geborgd kan worden. De richtlijn Polyfarmacie bij ouderen bevat interventies ter bevordering van therapietrouw die hiervoor kunnen worden benut (NVKG/NHG/KNMP, 2020). Ook is het wenselijk om bij de start van de behandeling heldere afspraken te maken over evaluatie of eventuele beëindiging van de medicatie (AdPha, 2025; De Groene Huisarts). Dit voorkomt langdurig onnodig gebruik en bevordert bewust gebruik. Voorschrijvers en apothekers kunnen daarnaast tijdens controle-afspraken en/of bij het verstrekken van herhaalrecepten samen met patiënten evalueren of hun medicatie nog noodzakelijk en gewenst is, zodat medicatie tijdig gestopt kan worden wanneer dit niet meer het geval is. Het is hierbij goed als er eerst wordt besproken of de patiënt open staat voor een gesprek over de voortzetting en/of stopzetting van de medicatie. Ook kunnen patiënten, als dit bij hen past, worden aangemoedigd om zelf periodiek bij hun behandelaar na te vragen of het voortzetten van hun medicatie nog nodig is, zeker wanneer zij daar zelf over twijfelen.

Om verspilling van medicatie tegen te gaan zijn er ook een aantal adviezen die aan patiënten gecommuniceerd kunnen worden. Patiënten kunnen worden gestimuleerd om medicatie alleen in huis te halen indien verwacht wordt dat deze daadwerkelijk gebruikt zal worden (De Groene Huisarts), rekening houdend met de te verwachten hoeveelheid die gebruikt zal moeten worden voor de huidige klachten, de mobiliteit van de patiënt om nieuwe medicatie te halen en verdere relevante factoren in de persoonlijke situatie van de patiënt, zoals de taalvaardigheid. Tevens kan bij aanpassing van dosering of toedieningsvorm geadviseerd worden om de bestaande voorraad die de patiënt nog heeft eerst op te maken (bijvoorbeeld door tijdelijk een dubbele hoeveelheid van de lagere sterkte te gebruiken om tot dezelfde dosering te komen; De Groene Huisarts; Zorginstituut, 2025), mits dit medisch verantwoord is en de patiënt in staat is om dit adequaat te kunnen opvolgen. Het actief navragen naar de medicatie die de patiënt nog in huis heeft bij de patiënt of apotheek is hiervoor essentieel. Indien bekend, kan ook de apotheek deze informatie over het opmaken van de bestaande medicatievoorraad (nogmaals) met de patiënt bespreken, om het leerrendement te vergroten en eenduidige patiëntinformatie te waarborgen.

Niet alleen voorgeschreven medicatie, maar ook zelfzorgmedicatie (EN over-the-counter) levert een negatieve bijdrage aan milieu-impact (Austin, 2021). Patiënten kunnen deze middelen zonder overleg met een zorgverlener kopen, wat risico’s op onnodig of overmatig gebruik (bijvoorbeeld hoestsiropen of vitaminepreparaten zonder indicatie) en eventuele interacties met overige medicatie met zich meebrengt. Actief navraag doen naar zelfzorggebruik en hier waar nodig terughoudendheid in adviseren, is daarom ook een belangrijk onderdeel van milieubewuste patiëntcommunicatie. Idealiter zou deze navraag gebeuren tijdens gestandaardiseerde gesprekken bij de apotheek. Een voorbeeld van zelfzorgmedicatie die hierbij besproken kan worden zijn NSAID-gels, die vaak niet geïndiceerd zijn en zeer schadelijk zijn voor het milieu (RIVM, 2024; zie module Toedieningsvormen van medicatie).

Een ander belangrijk aandachtspunt in de patiëntcommunicatie is het voorkomen dat ongebruikte of overtollige medicatie direct in het watermilieu terechtkomt, waar het schadelijke gevolgen kan hebben voor ecosystemen. Patiënten moeten in ieder geval geïnformeerd worden om ongebruikte medicatie niet via het riool weg te spoelen en bij voorkeur terug te brengen naar de apotheek, waar de afvalverwerking op de meest geschikte manier kan gebeuren en medicatie mogelijk nog kan worden heruitgegeven (Coderre, 2025; Donaldson, 2025; Wilson, 2025; zie ook module 5 Heruitgifte van medicatie). Deze informatie kan mondeling gegeven worden door de voorschrijver en/of de apotheek, maar kan ook met patiënten worden gedeeld via beeldmateriaal, bijvoorbeeld flyers in de apotheek of bijvoorbeeld middels stickers op verpakking. Bij topicale medicatie (zoals zalven, crèmes, gels) bestaat specifiek risico op vervuiling van het watermilieu, doordat deze medicatie relatief makkelijk in het afvalwater belanden via handenwassen, douchen of via kleding in de was. Bij NSAID-gels is aangetoond dat dit leidt tot aanzienlijke risico’s in het oppervlaktewater (RIVM, 2024), maar de werkgroep acht dat ook bij andere topicale medicatie het risico op terechtkomen in het water groter is. Ter vermindering van deze risico’s kunnen patiënten op een niet-belerende manier geïnformeerd en geadviseerd worden om overtollige medicatie na aanbrengen met een tissue te verwijderen en bij het restafval te deponeren, alvorens de handen of huid te wassen. Deze eenvoudige handeling heeft in onderzoek laten zien tot 66% minder diclofenac in het water te kunnen opleveren (Bielfeldt, 2022). De werkgroep verwacht dat dit bij andere topicale medicatie ook een vermindering van medicatie in het rioolwater zal opleveren. Indien mogelijk kan het nog effectiever zijn als naast de juiste mondelinge instructies, dit advies ook wordt opgenomen in de schriftelijke (digitale) informatie die de apotheek verstrekt over de medicatie. 

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)

De adviezen die kunnen leiden tot een vermindering van onnodig medicatiegebruik kunnen ook leiden tot minder risico op bijwerkingen voor patiënten (Bülow, 2023; Dautzenberg, 2021; Kornholt, 2023; Zwietering, 2023). Hoewel de overige adviezen voor sommige patiënten kunnen voelen als extra informatie boven op de informatie die ze al krijgen voor de medicatie, zullen de nadelen doorgaans beperkt zijn, zeker als de communicatie zo goed mogelijk aansluit op het niveau en de behoeften van de patiënt, en helder en niet-belerend worden gebracht. Het is belangrijk om patiënten actief te betrekken bij beslissingen over hun medicatie, met oog voor hun persoonlijke situatie en voorkeuren (samen beslissen). Het serieus nemen van suggesties, behoeften en overwegingen van de patiënt draagt bij aan gezamenlijke besluitvorming en daarmee een vergrote kans op gewenste omgang met medicatiegebruik. Patiënten staan daarbij vaak open voor milieuvriendelijke zorg (Cohen, 2025; Lertxundi, 2022; Nivel, 2024; Scholz, 2024; Ten Buuren, 2024). Uit een rapport van de Patiëntenfederatie Nederland bleek dat een meerderheid van de patiënten meer en beter geïnformeerd wil worden over duurzame zorg en bereid is te helpen bij verduurzaming van de zorg, zolang dit niet ten koste gaat van de kwaliteit van en toegang tot de zorg (Patiëntenfederatie Nederland, 2024).

Kostenaspecten

Interventies gericht op het verminderen van onnodig medicatiegebruik en -verspilling en tot bevordering van adequaat medicatiegebruik kunnen leiden tot aanzienlijke kostenbesparingen. Patiëntenvoorlichting over milieubewust medicijn medicatiegebruik gebruik vergt daarbij een beperkte investering (zoals tijd van de zorgverlener en voorlichtingsmateriaal).

Gezondheidsgelijkheid

Het verlagen van de milieu-impact van medicatie kan bijdragen aan meer gezondheidsgelijkheid, omdat negatieve gevolgen van milieu-impact wereldwijd over het algemeen zwaarder drukken op regio’s met een lagere sociaal-economische status (Chancel, 2022; The Lancet Public Health Editorial Board, 2022; Wilkinson, 2022). Tegelijkertijd is er een risico op toename van ongelijkheid als informatie over milieu-impact niet wordt afgestemd op taalvaardigheid, culturele achtergrond of toegang tot gezondheidsinformatie. Daarom is het belangrijk dat interventies, zoals leefstijladviezen en medicatiebeperkingen, voor iedereen even toegankelijk en begrijpelijk zijn. De werkgroep adviseert communicatie en voorlichting bewust af te stemmen op diverse patiëntengroepen, zodat de zorg voor iedereen gelijk toegankelijk blijft.

Aanvaardbaarheid

Ethische aanvaardbaarheid

De beschreven interventies om de milieu-impact van medicatie te verlagen zijn aanvaardbaar voor betrokkenen. Voorlichting over milieu-impact wordt als acceptabel beschouwd, mits deze aanvullend is op medische inhoud en patiëntgericht wordt aangeboden. Wel kunnen er ethische bezwaren ontstaan als patiënten het gevoel hebben dat hun behandelmogelijkheden beperkt worden door milieubelangen. Daarom blijft het essentieel om transparant te communiceren over de voordelen, patiënten actief te betrekken bij beslissingen en persoonlijke keuzevrijheid en zorgkwaliteit te waarborgen. De werkgroep voorziet geen significante ethische bezwaren zolang aan deze voorwaarden wordt voldaan.

Duurzaamheid

Deze module is gericht op het verlagen van milieu-impact, derhalve speelt duurzaamheid een doorslaggevende- en hoofdrol bij voorlichting omtrent milieubewust medicatiegebruik.

Haalbaarheid

De haalbaarheid van milieubewuste interventies in de zorg hangt sterk af van de bereidheid van zorgverleners om voldoende tijd te besteden aan communicatie met patiënten en de kennis die de zorgverlener over dit onderwerp heeft. Hoewel interventies zoals het voorkomen van onnodig medicatiegebruik en leefstijladvies idealiter standaard onderdeel van de zorg zouden moeten zijn, worden ze in de praktijk regelmatig belemmerd door tijdsdruk, personele bezetting en bestaande gewoontes. Desondanks is patiëntvoorlichting over milieu-impact haalbaar als dit binnen bestaande consulten of via ondersteunende materialen plaatsvindt, mits zorgverleners voldoende training en middelen krijgen.

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies/nieuwe situatie

De werkgroep is van mening dat adequate patiëntenvoorlichting over milieubewust medicatiegebruik haalbaar is, milieuwinst oplevert, aansluit bij patiëntwaarden, en kosten kan besparen.