Rehabilitation
Uitgangsvraag
Key Question
What does the rehabilitation trajectory for patients with spinal metastases involve?
Aanbeveling
Recommendations
Determine an appropriate rehabilitation trajectory by assessing the patient using the ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health) framework, regardless of whether neurological deficits are present.
Consult a rehabilitation physician for patients with spinal metastases if there is a (in)complete spinal cord injury causing impairments at the levels of body functions, activities, and participation (according to the ICF model). See the Spinal Cord Injury Rehabilitation Handbook (in Dutch) for reference.
Inclusion criteria for rehabilitation: The patient must have an indication for rehabilitation and a life expectancy of at least 6 months to 1 year. Treat patients according to the standard rehabilitation program if life expectancy is longer than 1 year. In this group, it is important not to overlook oncology-specific problems.
For patients with a life expectancy shorter than 6 months, consider, in consultation with the patient and their general practitioner, a brief period of outpatient rehabilitation if travel to and from the rehabilitation center is not overly burdensome.
The rehabilitation team should follow a treatment guideline specific to these patients. Preferably, the patient should receive rehabilitation treatment in a specialized spinal cord injury center.
Consult a rehabilitation physician even if there is no neurological deficit if the patient meets the criteria as decribed in the Dutch oncological rehabilitation guideline, i.e., in the presence of complex functional problems across multiple domains requiring interdisciplinary treatment.
Klik hier om het in het Nederlands te bekijken.
Overwegingen
Considerations
The International Classification of Functioning, Disability, and Health (ICF) describes human functioning and related problems using a standardized terminology. Using the ICF, human functioning may be described from three perspectives:
- The perspective of the human organism;
- The perspective of human activity;
- The perspective of the person as a participant in society
The rehabilitation physician establishes treatment goals in dialogue with the patient, based on an analysis of the patient’s functioning. The ICF model places the patient and their environment at the center of care.
For more information (in Dutch):
- www.who.int/classifications/icf/en/
- https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/dwarslaesierevalidatie/startpagina_-_dwarslaesierevalidatie.html
- https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/medisch_specialistische_revalidatie_bij_oncologie/algemeen.html
- https://www.tegenkanker.nl/bewegen-bij-kanker/revalidatie/?srsltid=AfmBOoqyY2FDzgyKgF405qugAF8oAIOkzH0dUxrEciyjpp3SZFqjrziC
- https://www.nvdg.org/images/1637259843662.pdf
For all patients with oncological conditions, cancer and its treatments are often associated with residual complaints that can lead to reduced quality of life across multiple domains. These issues may occur physically, socially, psychologically, and spiritually. Cancer-related fatigue is one of the most common problems, affecting over 50% of patients during and after treatment (see Dutch Guideline: Fatigue in Palliative Cancer Care). Other common issues include pain, depression, and anxiety. Social problems and problems in returning to work may also occur. These and other residual effects after cancer treatment support the indication for oncological rehabilitation.
Patient Values and Preferences
For patients with oncological spinal cord injury, it is essential that both the patient and their family are aware of the diagnosis, prognosis, and limited life expectancy. Additional therapies (chemotherapy, radiotherapy, pain management) should not limit participation in the rehabilitation program. The patient must have sufficient physical and mental capacity to undergo rehabilitation and receive care in the spinal cord unit of the rehabilitation center.
Cost Considerations
No cost-effectiveness studies have been conducted. It is expected that the benefits of (specialized) rehabilitation outweigh the costs, as an adequate treatment program reduces overall care needs.
Equity
The intervention promotes health equity, as it ensures that every patient has the opportunity to receive individualized rehabilitation treatment, reducing barriers to care.
Acceptability
Ethical Acceptability
The intervention appears ethically acceptable for all involved. No ethical objections were identified.
Sustainability
Sustainability considerations are not relevant to this intervention.
Feasibility
The intervention is generally feasible and is already part of standard practice in most rehabilitation settings.
Onderbouwing
Background
There is an indication for (specialized) rehabilitation in patients with spinal metastases who have neurological deficits. Specialized spinal cord injury centers provide tailored rehabilitation for patients with a limited life expectancy of 6 months to 1 year. For patients with a life expectancy of more than 1 year, a standard rehabilitation program is offered.
For patients without neurological deficits, rehabilitation treatments are also available at other rehabilitation centers.
Summary of literature
No systematic literature review was conducted due to the nature of the questions. The recommendations are based solely on expert considerations. These considerations were developed by the working group based on clinical experience and, where possible, supported by literature and other guidelines.
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 05-06-2026
Beoordeeld op geldigheid : 05-06-2026
Algemene gegevens
De ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met wervelmetastasen.
Werkgroep
- dr. W. (Walter) Taal (voorzitter), neuroloog Erasmuc MC, Nederlandse Vereniging voor Neurologie
- drs. L. (Lena) van Iterson, AIOS-neuroloog Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, Nederlandse Vereniging voor Neurologie
- drs. R.P.B. (Robin) Boltjes, neuroloog Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis, Nederlandse Vereniging voor Neurologie
- Prof. dr. JJ. (Jorrit-Jan) Verlaan, Orthopedisch chirurg UMC Utrecht, Nederlandse Orthopaedische Vereniging
- dr. J. (Jasper) van Tiel, Orthopedisch chirurg UMC Utrecht, Nederlandse Orthopaedische Vereniging
- dr. V. (Vivian) Bongers, Nucleaire geneeskunde Diakonessenhuis Utretch, Nederlandse Vereniging voor Nucleaire Geneeskunde
- Prof. dr. R. (Ronald) Bartels, Neurochirurg Radboudumc, Nederlandse Vereniging voor Neurochirurgie
- dr. S.O. (Selma) Algra, Radioloog UMC Utrecht, Nederlandse Vereniging voor Radiologie
- drs. M.G.A. (Maaike) Schippers, radiotherapeut Instituut Verbeeten, Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie
- dr. J.M. (Joanne) van der Velden, radiotherapeut UMC Utrecht, Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie
- dr. M.S. (Marthe) Paats, longarts Erasmus MC, Nederlandse Vereniging voor Artsen voor Longziekten en TBC
- dr. P.F. (Paula) Ypma, Internist hematoloog Haga Ziekenhuis, Nederlandse Internisten Vereniging
- dr. F.Y.F.L. (Filip) de Vos, internist-oncoloog en kaderarts palliatieve zorg UMC Utrecht, Nederlandse Internisten Vereniging
- dr. M. (Marije) Vos- van der Hulst, revalidatiearts Sint Maartenskliniek, Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (vanaf oktober 2025)
- Mevr. S (Silvie) Dronkers†, patiëntvertegenwoordiger, Stichting Darmkanker (tot oktober 2025)
- dr. T.A.R. (Tebbe) Sluis†, Revalidatiearts Rijndam, Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (tot mei 2025)
Klankbordgroep
- Mevr. Manon Immerzeel, Verpleegkundig specialist Reinier de Graaf ziekenhuis, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland
- drs. A. (Anita) Ophof, anesthesioloog Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis, Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie
Met dank aan
- dr. J.H. (Jurgen) Runge, interventieradioloog, UMC Groningen, Nederlandse Vereniging voor Radiologie
Met ondersteuning van
- dr. J. (Josefien) Buddeke, senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (vanaf juli 2024)
- dr. L. (Linda) Oostendorp, senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (tot juli 2024)
- drs. B. (Beatrix) Vogelaar, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- dr. J. (Jing) de Haan-Du, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- drs. D. (Danique) Middelhuis, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- drs. A. (Alies) Oost, informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep
|
Naam WERKGROEP |
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke Financiele_Belangen |
Persoonlijke Relaties |
Extern Gefinancierd Onderzoek |
Intellectuele Belangen Reputatie |
Overige Belangen |
Datum |
Acties |
|
Jasper van Tiel |
Orthopedisch chirurg UMC Utrecht en Acibadem IMC |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
22-11-2023 |
Geen restrictie |
|
Joanne van der Velden |
Radiotherapeut bij het UMC Utrecht, betaald |
Bestuurslid bij het Landelijk Platform Palliatieve Radiotherapie (NVRO), onbetaald |
Geen |
Geen |
Deelname aan 2 extern gefinancierde onderzoeken, zie onder |
Verwerven van erkenning speelt mee aan mijn deelname aan de werkgroep richtlijn Wervelmetastasen |
Geen overige belangen |
28-12-2023 |
Geen restrictie |
|
Jorrit-Jan Verlaan |
Orthopedisch chirurg, UMC Utrecht (0.4 Fte) |
Lid steering committee AO Spine Knowledge Forum Tumor (onbetaald maar met onkosten vergoeding). |
Hoe de richtlijn wordt vormgegeven staat los van mijn persoonlijke financiële belangen. Er zijn ook geen belangen voor SentryX hoe de richtlijn wordt vormgegeven. |
geen |
Ja. |
Ik heb nationale/internationale expertise/reputatie en een leerstoel op het gebied van de behandeling van wervelmetastasen. Een goed uitgevoerde richtlijn kan helpen deze expertise/reputatie meer exposure te geven maar de impact en eventuele belangenverstrengeling zijn mij onduidelijk. |
geen |
22-11-2023 |
Geen restrictie. Geen penvoerder bij module 'Inschatten overleving'. |
|
Filip de Vos |
Internist-oncoloog en kaderarts palliatieve zorg |
geen |
geen |
geen |
ja |
geen |
BMS Advisory Board; Faculty member ESMO CNS tumors; Quality of Care commission Dutch Society of Medical Oncology; |
20-12-2023 |
Geen restrictie. (In de richtlijn worden geen systemische therapien aanbevolen.) |
|
Maaike Schippers |
Radiotherapeut |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
3-12-2023 |
Geen restrictie |
|
Marthe Paats |
Longarts Erasmus MC |
geen |
Geen relevant voor huidige richtlijn. |
geen |
industrie gesponsorde studies lopend in het Erasmus MC waarbij ik lokale PI ben. |
geen |
geen |
26-02-2024 |
Geen restrictie. In de richtlijn worden geen systemische therapien aanbevolen. |
|
Robin Boltjes |
Neuroloog in Antoni van Leeuwenhoek/NKI |
geen |
geen |
nee |
geen |
geen |
nee |
22-11-2023 |
Geen restrictie |
|
Ronald Bartels |
Neurochirurg |
Medisch Adviseur |
geen |
nee |
geen |
net |
geen |
03-04-2024 |
Restrictie ten aanzien van besluitvorming betreffende 'Inschatten overleving'. Vanuit expertise wel meegediscussierd over inhoud van de module, niet betrokken bij het formuleren van de aanbevelingen. |
|
Tebbe Sluis |
revalidatiearts |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
11-12-2023 |
Geen restrictie |
|
Vivian Bongers |
MSB Domstad, medisch specialist |
Uitgeverij Prelum, Redacteur tijdschrift IMAGO |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
23-11-2023 |
Geen restrictie |
|
Ypma |
internist hematoloog Hagaziekenhuis den Haag |
geen |
geen |
geen |
Alphabet trial |
geen |
nvt |
04-05-2024 |
Geen restrictie |
|
Van Iterson |
AIOS neurologie |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
25-04-2024 |
Geen restrictie |
|
Selma Algra |
Radioloog,St Jansdal Ziekenhuis |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
03-09-2024 |
Geen resctrictie |
|
Silvie Dronkers |
Stichting Darmkanker |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
06-02-2025 |
Geen restrictie |
|
Walter Taal (voorzitter) |
Neuroloog, Erasmus MC, Rotterdam |
Geen |
Geen |
Geen |
Ja. Alleen op het gebied van neurofibromatose type 1 |
Geen |
Geen |
07-06-2023 |
Geen restrictie |
|
Marije Vos-van der Hulst |
Revalidatie arts, Sint Maartenskliniek Nijmegen |
Voorzitter werkgroep revalidatie artsen dwarslaesie (Nederlands Vlaams dwarslaesie genootschap= werkgroep van de vereniging revalidatieartsen nederland (VRA)) |
geen |
geen |
geen |
geen |
geen |
13-10-2025 |
Geen restrictie |
|
Naam KLANKBORDGROEP |
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke Financiele_Belangen |
Persoonlijke Relaties |
Extern Gefinancierd Onderzoek |
Intellectuele Belangen Reputatie |
Overige Belangen |
Datum |
Acties |
|
Manon Immerzeel |
Deelnemer clusterstuurgroep |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Voorzitter in het bestuur van V&VN pijnverpleegkundigen |
Neen |
22-03-2022 |
Geen restrictie |
|
Anita Ophof |
Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
01-05-2025 |
Geen restrictie |
Inbreng patiëntenperspectief
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
De kwalitatieve raming is toegevoegd aan het einde van elke herziene module.
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.