Klinische toepassing van 3D-printen
Al meer dan 20 jaar worden 3D-prints ingezet in de klinische praktijk. Verschillende medisch specialismen hebben inmiddels ruime ervaring met het gebruik van 3D-printen ter ondersteuning van het zorgproces, waaronder Radiotherapie, MKA-chirurgie, Orthopedie en traumachirurgie en Plastische chirurgie. Het gebruik van 3D-printen in de klinische praktijk lijkt verder toe te nemen, ook naar andere vakgebieden. Toch passen niet alle medisch specialisten 3D-prints toe, ook niet binnen de genoemde specialismen. Er is daarom geen sprake van een uniforme werkwijze. Daarnaast ontbreekt het aan een goed overzicht van zowel de toepassingen van 3D-printen als ook consensus over wanneer 3D-printen zou moeten worden toegepast.
In deze module Klinische toepassing van 3D-printen wordt een overzicht gegeven van de medische stand van zaken met betrekking tot het gebruik van 3D-prints in de klinische praktijk voor de bovengenoemde medisch specialismen, op basis van wetenschappelijke publicaties en informatie uit een nationale enquête onder 3D-labs/3D-faciliteiten in zorginstellingen en medisch specialisten die gebruikmaken van 3D-prints en 3D-planningen. De focus ligt hierbij vooral op de 3D-prints zelf en op de klinische situaties waarin het zinvol kan zijn om deze in te zetten. De scope van deze leidraad is niet het aantonen van de meerwaarde van 3D‑printing; dit dient te worden uitgewerkt in klinische richtlijnen die specifiek ingaan op de betreffende klinische situaties.
Om inzicht te krijgen in de actuele klinische toepassingen van en werkwijzen omtrent 3D-printen heeft de werkgroep in 2024 een enquête uitgestuurd naar 3D-lab in Nederlandse ziekenhuizen, zorginstellingen en medisch specialisten (via de wetenschappelijke verenigingen). Deze enquête bevat vragen over zowel toepassingsgebieden, typen 3D-geprinte hulpmiddelen, gebruikte 3D-printtechnieken en hoeveelheden prints, zie “Bijlage Uitwerking van de enquêteresultaten” voor de uitwerking van de enquête. De enquêteresultaten geven inzicht in de volgende onderwerpen:
- 3D-printen voor medische toepassing in Nederland; de start van 3D-printen in de klinische praktijk, het oprichten van 3D-lab, de activiteiten van een 3D-lab, de nut en noodzaak van 3D-lab voor medisch specialisten.
- Klinische toepassingen van 3D-prints en soorten medische hulpmiddelen, zoals chirurgische planningen, mallen voor operaties of radiotherapie, patiëntvoorlichting en scholing. Hierbij is ook gekeken naar de gebruikservaringen van medisch specialisten en hun visie op de impact op de zorg.
- Technische aspecten met betrekking tot:
- software voor modellering, planning en printvoorbereiding;
- printtechnieken, printers en materialen.
- Organisatievormen en procesinrichting, waarin gekeken is naar:
- processtappen;
- kwaliteitsmanagementsysteem.
De enquête laat zien dat met name de specialismen radiotherapie, mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie (MKA), orthopedie en traumachirurgie en plastische chirurgie al intensief gebruikmaken van 3D-printtechnologie en daarmee grote klinische toepassingsgebieden vormen. Direct daarna gevolgd door de neurochirurgie en de keel-, neus- en oorheelkunde (KNO). De bevindingen uit de enquête vormen een basis voor verdere verdieping in de submodules van deze leidraad over de klinische toepassingen van 3D-printen binnen de radiotherapie, MKA, orthopedie en traumachirurgie en plastische chirurgie. Aan de hand van zowel literatuuronderzoek als de enquêteresultaten worden hierin de volgende uitgangsvragen beantwoord:
Uitgangsvraag: Voor welke toepassingen binnen de radiotherapie kan 3D-printen worden ingezet?
De uitgangsvraag omvat de volgende deelvragen:
1. Voor welke toepassingen binnen de uitwendige radiotherapie kan 3D-printen worden ingezet?
2. Voor welke toepassingen binnen de brachytherapie (inwendige radiotherapie) kan 3D-printen worden ingezet?
Uitgangsvraag: Voor welke toepassingen binnen de mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie kunnen 3D-prints worden ingezet?
Uitgangsvraag: Voor welke toepassingen binnen de orthopedie en traumachirurgie kunnen 3D-prints worden ingezet?
Uitgangsvraag: Voor welke toepassingen binnen de plastische chirurgie kunnen 3D-prints worden ingezet?
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 07-09-2026
Beoordeeld op geldigheid : 07-09-2026
Algemene gegevens
De ontwikkeling van deze leidraad werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de leidraad.
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de leidraad is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met 3D-printen, zijnde: de Nederlandse Vereniging voor Klinische Fysica (NVKF), Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie (NVPC), Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie (NVRO), Nederlandse Orthopaedische Vereniging (NOV), Beroepsvereniging voor Biomedisch Technologen in de Zorg (BMTZ), Nederlandse Vereniging voor Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie (NVMKA) en de Nederlandse Vereniging voor Technische Geneeskunde (NVvTG).
Werkgroep
- Dr. ir. B.I. (Bärbel) van den Berg (voorzitter), Klinisch fysicus, Medisch Spectrum Twente, NVKF
- Prof. dr. L. (Leander) Dubois, Mondziekten, kaak- en aangezichtschirurg, Amsterdam UMC, NVMKA
- Dr. ir. E.C. (Erik) Gelderblom, Klinisch fysicus, RadboudUMC, NVKF
- Dr. S. (Stefan) Hummelink, Technisch geneeskundig specialist, RadboudUMC, NVPC
- Dr. M.A. (Maaike) Koenrades, Technisch geneeskundige, Medisch Spectrum Twente, NVvTG
- Dr. ir. P.S. (Petra) Kroon, Klinisch fysicus, UMC Utrecht, NVKF
- Dr. N. (Nienke) Kuijsters, Radiotherapeut, Maastro, NVRO
- Dr. ir. V. (Vera) Lagerburg, Klinisch fysicus, St. Antonius Ziekenhuis, NVKF
- Dr. R. (Ruud) Schreurs, Technisch geneeskundige, Amsterdam UMC, NVMKA
- Dr. H.C. (Hugo) van der Veen, Orthopedisch chirurg, UMCG, NOV
- Dr. ir. A.C.T. (Anne) Vrancken, Biomedisch technoloog, Catharina Ziekenhuis, BMTZ
Klankbordgroep
- Ir. N.M. (Nicole) Bakker, Klinisch fysicus, Reinier de Graaf Gasthuis, NVKF
- Dr. L. (Lars) Brouwers, AIOS chirurgie, Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, NVvH
- Drs. J.J. (Jojaneke) Bruintjes, AIOS neurochirurgie, UMCG, NVvN
- Dr. A. (Anastasia) Egorova, Cardioloog, LUMC, NVVC
- A. (Angelique) Fluitman, Deskundige steriele medische hulpmiddelen (DSMH/DSRD), Nij Smellinghe, VDSMH
- Dr. S. (Sander) Idema, Neurochirurg, Amsterdam UMC, NVvN
- Dr. B.M. (Baris) Karakullukcu, Keel-, neus- en oorarts, Antoni van Leeuwenhoek, NVKNO
- Drs. I.J.S. (Samantha) Kloosterman (tot mei 2024), Klinisch fysisch medewerker, UMC Utrecht, NVKFM
- Drs. W.W.L. (Wilson) Li, Cardiothorocaal chirurg, RadboudUMC, NVT
- Drs. J. (Jannie) Smit, Deskundige steriele medische hulpmiddelen (DSMH/DSRD), RadboudUMC, VDSMH
Met ondersteuning van
- Dr. J.C. (José) Maas, Senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medische Specialisten
- Dr. N. (Nikita) van der Zwaluw (tot oktober 2025), Senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medische Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
|
Lid |
Functie & Nevenwerkzaamheden |
Belangen |
Restricties |
|
Werkgroep |
|||
|
Anne Vrancken |
Biomedisch technoloog, Catharina Ziekenhuis Eindhoven (betaald)
Nevenwerkzaamheden: Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
Bärbel van den Berg |
Klinisch fysicus, Medisch Spectrum Twente, Enschede
Nevenwerkzaamheden: Tot 7-1-2026: * Visitator kwaliteitsvisitaties NVKF (betaald) * Opleider algemene klinische fysica (onbetaald)
Vanaf 7-1-2026: Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
Erik Gelderblom |
Klinisch fysicus - Radboudumc (full-time dienstverband, betaald)
Nevenwerkzaamheden: |
Geen |
Geen restricties |
|
Hugo van der Veen |
Orthopedisch chirurg, UMCG
Nevenwerkzaamheden: Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
Leander Dubois |
MKA chirurg, Amsterdam UMC (60%) MKA chirurg, St. Antonius ziekenhuis (40%)
Nevenwerkzaamheden: *Lid FMS richtlijncomissie ‘Spoedoperaties’ (onbetaald) *Lid KIMO richtlijncommissie Tandletsel onbetaald) *Redactieraad Imago, nascholingscholingstijdschrift voor radiologie/nucleaire geneeskunde (onbetaald) *KLS Martin expertise group ‘biomaterials in facial trauma’ (betaald via Amsterdam UMC) *KLS Martin expertise group ‘navigatie’ (betaald via Amsterdam UMC) *Stryker R&D expertise group ontwikkeling AXS schroef (betaald) *Member Trauma section, Strassbourg Osteosynthesis Research Group (onbetaald) *Member Stryker CMF Academy (onbetaald) *Voorzittter kennisagenda traumatologie NVMKA *Congreslezingen, nascholing namens diverse nascholingsorganisaties Mijn R&D-werk richt zich met name op osteosynthese (geen PSIs) en genavigeerde chirurgie, heeft naar mijn inzicht geen overlap met of conflict met de betreffende richtlijn. In het verleden ontving ik hiervoor uitsluitend een onkostenvergoeding ter dekking van reis- en verblijfskosten. Ook geen onderzoeksgelden. Tegenwoordig worden dergelijke afspraken contractueel afgehandeld tussen Amsterdam UMC en de externe partij. Ik heb hier zelf geen rol meer in. Voor zover ik kan overzien, levert dit geen conflict op met de richtlijn. Daarnaast heb ik geen lopende patenten. |
Extern gefinancierd onderzoek:
*KLS martin, Brainlab - Navigatie bij oogkasreconstructies - Geen projectleider *KLS Martin - Navigatie bij oogkasreconstructie - Geen projectleider |
Geen restricties
Gezien de potentiële belangen ten aanzien van klinische toepassing van 3D printen zijn NVKF en NVMKA in de commentaarfase gevraagd om de module MKA-chirurgie expliciet te laten tegen lezen door een onafhankelijke reviewer. |
|
Ruud Schreurs |
Klinisch Academisch Medewerker, Amsterdam UMC
Nevenwerkzaamheden: Congreslezingen, nascholing namens nascholingsorganisaties
Toelichting 23-2-2026: Een incidenteel karakter: deze trainingen waren eenmalig en op aanvraag. Vrijwel altijd vanuit beroepsverenigingen, zoals de NVKMA, de NVvO, of congreslezingen op de BSSO congres (tweejaarlijks congres Haarlem). De financiering kwam dan vanuit beroepsverenigingen. |
Extern gefinancierd onderzoek:
1. KLS Martin, Brainlab - navigatie bij oogkasreconstructie 2. Materialise NV - kaakgewrichtsvervanging (Projectleider NEE) 3. KLS Martin - navigatie bij oogkasreconstructie (Projectleider JA) 4. zonMW - feminiserende gelaatschirurgie (Projectleider JA) 5. KLS Martin - slaapapneu (projectleider NEE) |
Geen restricties
Gezien de potentiële belangen ten aanzien van klinische toepassing van 3D printen zijn NVKF en NVMKA in de commentaarfase gevraagd om de module MKA-chirurgie expliciet te laten tegen lezen door een onafhankelijke reviewer. |
|
Maaike Koenrades |
Technisch Geneeskundige Medisch Spectrum Twente 3D Lab, betaald Gastaanstelling M3i Universiteit Twente, onbetaald
Nevenwerkzaamheden: Geen Als ook bedoeld wordt commissies dan |
Persoonlijke financiële belangen: Nee Pending patent Patient specific guide for minimal invasive procedures UT MST
Extern gefinancierd onderzoek: Ja, UT,MST,In2Med-sacroiliac joint fusion: * In2Med - Promotieonderzoek sacroiliac joint fusion - Geen projectleider
Intellectuele belangen en reputatie: Net als enkele andere 3D labs in NL gaat MST mogelijk dienstverlening doen voor andere (regionale) ziekenhuizen |
Geen restricties |
|
Nienke Kuijsters |
Radiotherapeut, Maastro. Betaalde werkzaamheden, voornamelijk klinisch en voor een klein deel onderzoek en projectwerk.
Nevenwerkzaamheden: Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
Petra Kroon |
Klinisch fysicus (radiotherapie) UMC Utrecht fulltime, betaald
Nevenwerkzaamheden: * NCS SBRT (onbetaald) Tot 30-12-2025: * SKMS Veldnorm Medtech (gemandateerd vanuit NVKF, vacatiegelden -> UMCU)
Toegevoegd 30-12-2025: * NVKF ad-hoc visiteur (betaald - vacatiegelden naar UMC Utrecht) *NVRO bestuurslid LPBT (onbetaald) *SKMS werkgroeplid Leidraad Medische Technologie (gemandateerd vanuit NVKF, vacatiegelden naar UMC Utrecht) |
Extern gefinancierd onderzoek: Elektra - To evaluate evidence for eventual transition from PDR treatments to HDR treatments in case of possible unavailibilty of PDR afterloading machines: Focus on head and neck cancer treatments – Projectleider Side study for patients with LACC: dosimetric comparison of fractionated HDR brachytherapy and hypofractionated MR Linac boost in case brachytherapy is not feasible. Elekta, To evaluate evidence for eventual transition from PDR treatments to HDR treatments in case of possible unavailibilty of PDR afterloading machines, Projectleider – Nee. Elekta, Dosimetric comparison of fractionated HDR brachytherapy and hypofractionated MR Linac boost in case brachytherapy is not feasible for cervix carcinoma, Projectleider - Nee Elekta, New applications for head and neck cancer will be reported and further developed (o.a. inzet van 3D-printtechnieken), Projectleider – Nee
Intellectuele belangen en reputatie: Het adequaat kunnen blijven aanbieden van radiotherapiebehandelingen waarvoor 3D geprinte technieken essentieel zijn. |
Geen restricties |
|
Stefan Hummelink |
Technisch geneeskundig specialist, plastische chirurgie, Radboudumc
Nevenwerkzaamheden: Eigenaar webshop gitaar toebehoren
Toegevoegd 18-12-2025: |
Persoonlijk financiële belangen: Dienstverband Radboudumc; staflid plastische chirurgie Uitvinder op patent WO2015135985A1, eigendom Radboudumc (niet gerelateerd aan 3D printing)
Extern gefinancierd onderzoek: * NWO - Polspathologie inzichtelijk maken met 4DCT - Geen projectleider
Tot 18-12-2025: * JBZ/RadboudUMC - Polspathologie inzichtelijk maken met 4DCT - Geen projectleider * ZonMw - Lymfoedeemchirurgie studie - Projectleider * TTT Medtech - Projected augmented reality met de anatomy projector - Projectleider * Plasmacure - Toepassen koud plasma bij niet genezende wonden – Projectleider
Intellectuele belangen en reputatie: Tot 18-12-2025 Ja, als technisch geneeskundige ben ik benaderd door de NVPC om namens de verenging deel te nemen hierin. Heb ook gepubliceerd over 3D printing in de plastische chirurgie (bijv. 3D prints bij borstreconstructies en mallen t.b.v. Nederlands eerste bilaterale handtransplantatie). Internationaal hier ook over gesproken. Ik werk daarnaast samen met aantal 3D labs in Nederland.
Vanaf 18-12-2025: |
Geen restricties |
|
Vera Lagerburg |
Klinisch Fysicus in het Sint Antonius Ziekenhuis
Nevenwerkzaamheden: *Voorzitter stichting OKF (vanaf oktober 2025) |
Geen |
Geen restricties |
|
Klankbordgroep |
|||
|
Anastasia Egorova |
Cardioloog in het LUMC, 1 FTE
Nevenwerkzaamheden: |
Persoonlijke financiële belangen Inhoudelijk niet gerelateerd aan het huidig project. Niet inhoudelijk gerelateerd aan deze commissie. Persoonlijke relaties |
Geen restricties |
|
Angelique Fluitman |
DSMH, ziekenhuis NIJ Smellinghe
Nevenwerkzaamheden: Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
Baris Karakullukcu |
KNO arts, Antoni van Leeuwenhoek
Nevenwerkzaamheden: Acibadem International Medical Center |
Extern gefinancierd onderzoek:
Intellectuele belangen en reputatie: Medisch directeur van 3D lab in het AVL
|
Geen restricties |
|
Jannie Smit |
Tot 22-12-2025: bestuurslid VDSMH DSMH/DSRD Werkgever Radboudumc
Toegevoegd 22-12-2025:
Nevenwerkzaamheden: Tot 22-12-2025:
Toegevoegd 22-12-2025: Bestuurslid VDSMH (onbetaald) |
Geen |
Geen restricties |
|
Jojanneke Bruintjes |
AIOS neurochirurgie lid van NVvN kwaliteitscommissie
Nevenwerkzaamheden: AIOS neurochirurgie UMCG |
Geen |
Geen restricties |
|
Lars Brouwers |
Tot 18-12-2025: AIOS chirurgie, ETZ
Toegevoegd 18-12-2025: Traumachirurg RadboudUMC
Nevenwerkzaaheden: |
Geen |
Geen restricties |
|
Nicole Bakker |
Klinisch fysicus in Alrijne Zorggroep en Spaarne Gasthuis
Nevenwerkzaamheden: Commissie Kwaliteit van de Nederlandse Vereniging voor Klinische Fysica (NVKF) |
Geen |
Geen restricties |
|
Samantha Kloosterman |
Klinisch Fysisch medewerker - UMC Utrecht Betaald, werkzaamheden: Kwaliteitscontroles, 3D printen op de radiotherapie afdeling
Nevenwerkzaamheden: Geen |
Geen |
Geen restricties |
|
Sander Idema |
Neurochirurg Amsterdam UMC: Neurochirurgie algemeen.
Nevenwerkzaamheden: Geen |
Intellectuele belangen en reputatie: Ik houd me (niet commercieel) bezig met het ontwerpen van 3D geprinte mallen voor neurochirurgische indicaties |
Geen restricties |
|
Wilson Li |
Cardiothoracaal chirurg Radboudumc
Nevenwerkzaamheden: Secretaris NVT (Nederlandse Vereniging voor Thoraxchirurgie) |
Geen
|
Geen restricties |
Inbreng patiëntenperspectief
De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door in het literatuuronderzoek te zoeken naar patiëntenervaringen. Daarnaast is een enquête uitgezet onder patiënten met daarin vragen over patiëntervaringen via de patiëntenfederatie en is de patiëntenfederatie uitgenodigd voor een stakeholdersbijeenkomst tijdens de ontwikkelfase, zie “Bijlage Patiëntenperspectief over gebruik 3D-model prints in de klinische praktijk” en “Bijlage Notulen stakeholdersbijeenkomst”. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de overwegingen van de verschillende modules. De conceptleidraad is tevens voor commentaar voorgelegd aan de patiëntenfederatie en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de leidraad voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de leidraad per module op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte methodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze leidraad is hieronder weergegeven.