Oefentherapie
Uitgangsvraag
Wat is de rol van oefentherapie bij de behandeling van patiënten met fasciopathie plantaris?
Aanbeveling
Adviseer patiënten met fasciopathie plantaris ofwel dagelijkse rekoefeningen of opbouwende krachtoefeningen (om de dag) als onderdeel van de conservatieve behandeling voor tenminste 12 weken.
Maak de keuze voor rekoefeningen of krachtoefeningen door de voorkeuren, doelen, verwachte therapietrouw en dagelijkse activiteiten van de patiënt gezamenlijk in kaart te brengen.
Bespreek met de patiënt de mogelijkheden om de motivatie voor het uit blijven voeren van de oefeningen hoog te houden. Dit kan door de patiënt een dagboek te laten bijhouden, gebruik te maken van ondersteunende e-health applicaties of door begeleiding van een zorgverlener.
Bespreek dat de patiënt vermindering in pijn en verbetering in functie kan verwachten binnen 12 weken, maar dat het grootste deel van de patiënten in deze periode nog niet volledig klachtenvrij is en tijdens de oefeningen ook pijn kan en mag ervaren.
Overwegingen
Balans tussen gewenste en ongewenste effecten
Het doel van deze uitgangsvraag was om te achterhalen wat de rol is van oefentherapie in de vorm van kracht- of rekoefeningen in de behandeling van patiënten met fasciopathie plantaris.
Rekoefeningen
Middels de systematische search zijn in totaal twee RCTs gevonden welke voldeden aan de PICO, Radford (2007) en Hyland (2006). Deze studies rapporteren de effectiviteit van rekoefeningen in vergelijking met een placebo (sham ultrasound of geen behandeling) bij patiënten met fasciopathie plantaris m.b.t. de cruciale uitkomstmaten pijn en functie.
Hoewel er op basis van de twee geïncludeerde studies een klinisch relevant verschil voor pijn werd gevonden voor rekoefeningen, is de bewijskracht voor beide cruciale uitkomstmaten (pijn en functie) zeer laag. Voor beide studies was daarnaast de follow-up periode erg kort; 1 of 2 weken. In beide studies werden geen effecten gerapporteerd voor bijwerkingen. Wel omschreef Radford (2007) dat pijn toenam in een substantieel deel (10 =22%) van de patiënten die rekoefeningen kreeg voorgeschreven en geen van de patiënten in de placebogroep. Deze effecten leken mild en van voorbijgaande aard. Er is op basis van deze beschrijving geen uitspraken te doen m.b.t. de zorg voor bijwerkingen door het aanbieden van oefentherapie. Op basis van de huidige literatuur kunnen geen harde conclusies geformuleerd worden, hier ligt een duidelijke kennislacune.
Omdat de GRADE score zeer laag is en er binnen de PICO maar één controlegroep is opgesteld, baseert de werkgroep haar advies op expert opinie, ondersteund door
geaggregeerde evidentie waarin ook andere vergelijkingsgroepen zijn meegenomen.
In een review van Siriphorn (2020) werden zowel rekoefeningen voor de kuit als specifieke rekoefeningen voor de plantaire fascie onderzocht bij patiënten met fasciopathie plantaris. De auteurs concludeerden dat op basis van zeer lage tot matige bewijskracht dat rekoefeningen effectief zijn wanneer vergeleken met geen behandeling, placebo of shockwave therapie. Bovendien bleek op basis van matig bewijs dat specifieke rekoefeningen voor de fascie een groter effect hebben op pijnreductie dan rekoefeningen voor de kuitspieren. Toch raadt de werkgroep rekoefeningen van de kuitspier wel ook aan, omdat de lengte van het gastrocnemius complex wordt beoordeeld bij indicatiestelling van een chirurgische ingreep, omdat rekken van de kuit de trekbelasting van de fascia op het hielbeen zou kunnen reduceren (zie ook module Chirurgische interventies).
In de studie van Koc (2023), gepubliceerd in de JOSPT, presenteren de auteurs een herziening van een klinische richtlijn. In deze richtlijn wordt aanbevolen om rekoefeningen voor de kuitspieren en de plantaire fascie op te nemen als een belangrijk onderdeel van de klinische behandeling bij fasciopathie plantaris. De bevindingen van Morrissey (2021) ondersteunen dit advies eveneens. In hun mixed-method studie, die bestaat uit systematische reviews, expertinterviews en patiënten enquêtes, wordt het rekken van de plantaire fascie beschouwd als een kernonderdeel van de behandeling voor alle patiënten met fasciopathie plantaris.
Uitvoering en Dosering van Rekoefeningen
Voor de uitvoering van rekoefeningen voor de plantaire fascie adviseert de werkgroep het protocol van DiGiovanni (2006) te volgen. Dit houdt in dat de patiënt de plantaire fascie drie keer per dag 10 keer gedurende 10 seconden op rek brengt. Dit kan zittend worden uitgevoerd door de voet op het andere been te plaatsen en de tenen naar extensie te brengen, totdat er spanning in de fascie voelbaar is. Met de andere hand kan de patiënt de fascie palperen om de spanning te controleren.
Voor de uitvoering van rekoefeningen voor de kuitmusculatuur adviseert de groep het protocol van Radford (2007) te volgen. De oefening wordt staand uitgevoerd met de voet op een wig waarbij de enkel in dorsaalflexie komt te staan totdat er een stretch wordt gevoeld. Dagelijks dient minimaal 5 minuten te worden gerekt, dit mag in kortere sessies van bijvoorbeeld 1 minuut, zolang de 5 minuten per dag maar worden behaald.
Deze oefeningen zijn eenvoudig te instrueren en kunnen thuis worden uitgevoerd zonder supervisie van een fysiotherapeut. Idealiter worden video’s of folders met uitleg van de oefeningen meegegeven.
De werkgroep adviseert om de rekoefeningen van de plantaire fascia en kuitmusculatuur minstens 12 weken consequent uit te voeren voor een optimaal effect. Leg hierbij uit aan de patiënt dat het bijhouden van een dagboek of periodieke begeleiding door een fysiotherapeut nuttig kan zijn om de motivatie en therapietrouw te bevorderen. Onderzoek toont namelijk aan dat therapietrouw bij musculoskeletale revalidatie een probleem is, waarbij tot wel 65% van de patiënten hun oefenprogramma voor thuis niet of slechts gedeeltelijk volgt (Bassett, 2003). Dit terwijl patiënten die zich houden aan de voorgeschreven oefentherapie significant betere resultaten behalen (Jack, 2010).
Krachtoefeningen
Balans tussen gewenste en ongewenste effecten
In de systematische search zijn geen RCT’s geïdentificeerd die uitsluitend het effect van krachtoefeningen versus placebo onderzochten bij patiënten met fasciopathie plantaris. Hierdoor ontbreekt directe GRADE-bewijskracht binnen de PICO. Toch rapporteert de RCT van Rathleff (2014), waarin progressieve krachtoefeningen werden vergeleken met rekoefeningen van de fascia plantaris werd onderzocht bij patiënten met chronische fasciopathie plantaris, vergelijkbare uitkomsten voor pijn en functie. Dit suggereert dat krachtoefeningen een haalbaar en mogelijk even effectief alternatief vormen.
Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat het toevoegen van krachtoefeningen gepaard gaat met ongewenste effecten of bijwerkingen. In de praktijk worden krachtoefeningen bovendien goed verdragen door patiënten. Gezien de afwezigheid van negatieve rapportages én het potentiële voordeel voor spier-peesadaptatie en belastingstolerantie, acht de werkgroep het verantwoord om deze interventie aan te bevelen. Bovendien sluit krachttraining goed aan bij principes van progressieve mechanische belasting, die binnen peesrevalidatie in het algemeen als effectief worden beschouwd.
De werkgroep acht het aannemelijk dat krachtoefeningen als op zichzelf staande interventie, of in combinatie met rekoefeningen, bij kunnen dragen aan functieverbetering en pijnreductie bij fasciopathie plantaris. Omdat de kosten en risico’s laag zijn, en de praktische uitvoerbaarheid hoog is, ziet de werkgroep meer voordelen dan nadelen. Bovendien hoeven krachtoefeningen minder frequent te worden uitgevoerd dan de rekoefeningen wat het een mogelijk beter alternatief kan zijn voor patiënten die moeite hebben met therapietrouw.
Uitvoering en dosering van progressieve krachtoefeningen volgens een vast protocol
De werkgroep adviseert het oefenprotocol te baseren op de studie van Rathleff (2014). Dit protocol maakt gebruik van een verhoogd platform (zoals een trapje) waarop de patiënt de grote teen in maximale dorsaalflexie plaatst door daar een opgerolde handdoek onder te plaatsen. Middels deze extensie van de teen wordt er een extra rekcomponent toegevoegd middels het Windlass mechanisme. Vervolgens voert de patiënt een gecontroleerde single-leg heel raise uit.
Patiënten wordt geadviseerd om de krachtoefeningen om de dag uit te voeren gedurende 3 maanden. Elke herhaling bestaat uit een langzame beweging: 3 seconden opwaarts (concentrisch), 2 seconden vasthouden bovenaan (isometrisch) en 3 seconden omlaag (excentrisch).
De werkgroep is van mening dat de oefentherapie progressief dient te zijn qua belasting. De training wordt daarom geleidelijk verzwaard:
- Week 1-2: 3 sets van 12 herhalingen (12RM).
- Week 3-4: 4 sets van 10 herhalingen (10RM), met extra gewicht in een rugzak.
- Week 5-12: 5 sets van 8 herhalingen (8RM), met toenemend gewicht.
Samen met de patient kan tot een optimale dosis besloten worden voor die individuele patiënt. Als het niet lukt om voldoende herhalingen uit te voeren op één been, mag gestart worden met beide benen, totdat de kracht toereikend is. Patiënten worden gestimuleerd het gewicht in de rugzak stapsgewijs te verhogen naarmate hun kracht toeneemt.
Idealiter worden de oefeningen uitgevoerd met aandacht voor techniek en een langzame excentrische fase. Dit kan thuis plaatsvinden, maar begeleiding door een fysiotherapeut kan in het begin nuttig zijn om juiste uitvoering te waarborgen. Visuele instructie via video of illustratie wordt aanbevolen. Nacontroles kunnen worden afgesproken in afstemming met de patiënt.
Kwaliteit van bewijs
Voor de cruciale uitkomstmaten pijn en functie geldt dat de overall kwaliteit van bewijs zeer laag is op basis van de GRADE. Dit door de beperkte hoeveelheid studies met daarin kleine patiënt-aantallen en mogelijke risk of bias voornamelijk m.b.t. blindering. Dit betekent dat we zeer onzeker zijn over het gevonden geschatte effect van de cruciale uitkomstmaten.
Er is afgewaardeerd vanwege:
- Risk of Bias: i.e. methodologische beperkingen m.b.t. toewijzing van oefentherapie dan wel placebo behandeling en blindering.
- Imprecisie: (2 levels) onnauwkeurigheid, omdat het betrouwbaarheidsinterval de grens van klinische relevantie overschrijdt en vanwege het niet bereiken van de optimale steekproefgrootte.
Voor de uitkomstmaten bijwerkingen, terugkeer naar sport of spel waren geen studies beschikbaar en is er dus geen bewijs.
Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)
De werkgroep is niet bekend met serieuze bijwerkingen bij kracht- of rekoefeningen bij fasciopathie patiënten. In de literatuur is de werkgroep dit ook niet tegengekomen. Om de patiënt te betrekken in het proces, dienen mogelijke voordelen van oefentherapie in de vorm van rekoefeningen met de patiënt te worden besproken:
- Pijnreductie.
- Bevorderen weefselherstel.
- Spierkracht verbeteren.
- Flexibiliteit verbeteren door spanning op de fascia te verminderen.
Daarnaast is het belangrijk om verwachtingen te bespreken. Het driemaal daags uitvoeren van rekoefeningen vraagt een tijdsinvestering van de patiënt, terwijl het een aantal maanden kan duren voordat de patiënt verbetering ervaart. Door met de patiënt te bespreken dat deze dagelijkse toewijding essentieel is voor mogelijk herstel, kan motivatie en therapietrouw mogelijk worden vergroot. Bespreek met de patiënt de mogelijkheden om de motivatie voor het uit blijven voeren van de oefeningen hoog te houden. Dit kan door de patiënt een dagboek te laten bijhouden, gebruik te maken van ondersteunende e-health applicaties of door begeleiding van een zorgverlener. Wanneer de oefeningen aan de patiënt worden meegegeven via een hand-out of digitaal, kunnen de patiënten de oefeningen nog een keertje rustig thuis terugkijken en hoeft de patiënt niet alle oefeningen te onthouden. Daarbij kan een video ervoor zorgen dat de oefeningen op de juiste manier worden uitgevoerd.
Bespreek tenslotte met de patiënt dat de patiënt vermindering in pijn en verbetering in functie kan verwachten binnen 12 weken, maar dat het grootste deel van de patiënten in deze periode nog niet volledig klachtenvrij is.
Kostenaspecten
De werkgroep heeft geen literatuur gevonden die de kosteneffectiviteit van oefentherapie in de vorm van rekoefeningen van de peesplaat en de kuitmusculatuur of krachtoefeningen bij fasciitis plantaris heeft onderzocht. De werkgroep verwacht echter dat de kosten van oefentherapie beperkt zijn, zeker als er wordt gekozen voor een eenmalig consult bij een fysiotherapeut waar oefeningen kunnen worden uitgelegd.
Gezondheidsgelijkheid
De interventie oefentherapie leidt tot een mogelijke toename van gezondheidsongelijkheid wanneer dit door een fysiotherapeut begeleid wordt. Fysiotherapie wordt namelijk niet vergoed vanuit de basisverzekering en dat betekent dat patiënten die oefentherapie met fysiotherapeutische begeleiding overwegen een extra eigen financiële bijdrage moeten leveren. Mensen met een lage sociaaleconomische positie kunnen mogelijk minder snel voor deze behandeling kiezen.
Desondanks zouden de kosten beperkt kunnen worden door te kiezen voor een 1-malig consult met educatie en uitleg van de oefeningen waarbij er een oefenprogramma voor thuis wordt opgesteld.
Een andere mogelijke oplossing is om online of thuisoefeningen aan te bieden, zodat patiënten zonder toegang tot een fysiotherapeut toch een vorm van begeleiding bij de oefentherapie kunnen krijgen.
Bespreek het kostenaspect met de patiënt en licht toe dat er voor fysiotherapie een mogelijke eigen bijdrage kan zijn.
Aanvaardbaarheid:
Ethische aanvaardbaarheid
Ethisch gezien wordt oefentherapie voor fasciopathie plantaris als aanvaardbaar beschouwd, aangezien het een niet-invasieve en relatief veilige interventie is. Patiënten en zorgverleners hebben doorgaans weinig bezwaren, aangezien oefentherapie een laag risicoprofiel heeft en goed aansluit bij de voorkeur voor zelfmanagement.
Duurzaamheid
Duurzaamheidsaspecten spelen ook mee: oefentherapie heeft minimale milieu-impact vergeleken met farmacotherapie of chirurgie.
Haalbaarheid
De interventie lijkt wel haalbaar. De werkgroep voorziet weinig logistieke belemmeringen, aangezien oefentherapie vaak al toegepast wordt in de standaardzorg. Wel acht de werkgroep het wenselijk dat er een goed onderhouden educatief platform wordt ontwikkeld waar duidelijke instructies voor de oefentherapie staan.
Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies
Twee geïncludeerde RCTs leiden tot een zeer lage GRADE bewijskracht voor effectiviteit van rekoefeningen op pijn en functie. Daarom heeft de werkgroep besloten haar aanbevelingen op expertopinie, waar mogelijk ondersteund door internationale richtlijnen en systematische reviews, sterk mee te laten wegen. Ondanks de lage bewijskracht worden rekoefeningen veel toegepast in de klinische praktijk, vanwege lage maatschappelijke kosten, minimaal risico op bijwerkingen en praktische toepasbaarheid. Daarnaast speelt het rekken van de kuit een rol bij de indicatiestelling voor chirurgie. De expertopinie dat rekoefeningen overwegend effectief kunnen zijn, wordt ook onderschreven door een systematische review (Morrissey, 2021) en een Amerikaanse richtlijn (Koc, 2023). Om deze redenen heeft de werkgroep een sterke aanbeveling voor rekoefeningen geformuleerd.
Voor krachtoefeningen zijn geen relevante studies gevonden en ontbreekt er internationaal consensus over effectiviteit. De werkgroep heeft echter klinisch goede ervaringen met krachtoefeningen bij deze doelgroep en kent het dezelfde praktische en financiële voordelen als rekoefeningen. Daarnaast heeft de RCT van Rathleff uit 2014 aangetoond dat rekken en krachtoefeningen vergelijkbare uitkomsten geven bij patiënten met een chronische fasciopathie plantaris. Dit heeft de werkgroep doen besluiten om ook een sterke aanbeveling te doen voor krachtoefeningen, zodat er samen met de patiënt op basis van diens voorkeuren, leefstijl en risicofactoren kan worden gekozen voor één van deze twee interventies.
Deze richtlijn is gericht op tweedelijnszorg en daarmee worden aanbevelingen gedaan over tweedelijnszorg.
Eindoordeel:
Sterke aanbeveling voor.
Onderbouwing
Achtergrond
Strength- or stretching as exercise therapy is used in the treatment of patients with plantar fasciopathy. However, there is large variation in both the place of exercise therapy in the treatment of plantar fasciopathy as well as in the type and preferences for exercise therapy among physiotherapists in daily practice. Furthermore, the effectiveness of exercise therapy is questioned as prescribed exercise therapy has a relatively large (40%) amount of non-response, which may be due to variation in exercise programs prescribed. Thus, more information is needed about the effectiveness of different forms of exercise therapy.
This guideline aimed to assess the role for the use of exercise therapy in plantar fasciopathy.
Conclusies / Summary of Findings
Summary of Findings (including GRADE)
|
Outcome |
Study results and measurements |
Absolute effect estimates* |
Certainty |
Conclusions |
|
|
Stretching related exercise
|
Placebo
|
||||
|
Pain (crucial)
|
Measured by VAS on a 0-10 scale or 0-100 scale. Lower better
Based on 2 studies including data from 112 patients |
Radford (2007), VAS 0-100 scale, reported a mean difference of -11.40 (95% CI: -23.37 lower to 0.57 higher)
Hyland (2006), VAS 0-10 scale, reported a mean difference of -1.60(95% CI: -2.36 lower to -0.84 lower)
All results were in favor of the stretching related exercise group. |
VERY LOW
Due to risk of bias, due to indirectness, due to imprecision1 |
The evidence is very uncertain about the effect of stretching related exercises on pain when compared with placebo in patients with plantar fasciopathy.
Radford (2007), Hyland (2006)
|
|
|
Function (crucial)
|
Measured by FHSQ (0-100 scale) or PSFS scores (0-10 scale) – higher better
Based on 2 studies including data from 112 patients |
Difference: SMD 0.21 higher (CI 95% 0.16 lower - 0.58 higher)
All results were in favor of the stretching related exercise group. |
VERY LOW
Due to risk of bias, due to indirectness, due to serious imprecision2
|
The evidence is very uncertain about the effect of stretching related exercises on function when compared with placebo in patients with plantar fasciopathy.
Radford (2007), Hyland (2006) |
|
|
Adverse events (crucial) |
Radford |
Radford (2007) reported the occurrence of increased pain in 22% of patients in the exercise treatment group and none in the placebo group. |
No GRADE
|
No evidence was found regarding the effect of strength or stretching related exercises on adverse events when compared with placebo in patients with plantar fasciopathy. |
|
|
Return to sport/play (important) |
No studies |
-
|
No GRADE
|
No evidence was found regarding the effect of strength or stretching related exercises on return to sport/play when compared with placebo in patients with plantar fasciopathy. |
|
Reasons for downgrading certainty of evidence (levels of downgrading -1 or -2)
1. Risk of Bias: Potential roB, mainly due to lack of detailed information on allocation, blinding (-1 level)
Indirectness: downgraded due to indirectness caused by short follow-up. Follow-up is 1-2 weeks instead of at least 8 weeks (-1 level)
Imprecision: serious imprecision: due to overlap of the 95% CI with the minimal clinically important difference, i.e. not showing clear and/ or meaningful clinical benefits or harms (-1 level)
2. Risk of Bias: Potential roB, mainly due to lack of detailed information on allocation, blinding (-1 level)
Indirectness: downgraded due to indirectness caused by short follow-up. Follow-up is 1-2 weeks instead of at least 8 weeks (-1 level)
Imprecision: serious imprecision: due to overlap of the 95% CI with the minimal clinically important difference, i.e. not showing clear and/ or meaningful clinical benefits or harms and small study sizes (-2 levels)
Samenvatting literatuur
Description of studies
A total of 2 RCTs were included in the analysis of the literature. Radford (2007) Hyland (2006) Both studies assessed outcomes on pain and function for a stretching related exercise therapy vs placebo. Important study characteristics and results of the individual studies are summarized in table 2. The assessment of the risk of bias is summarized in the risk of bias table (under the tab ‘Evidence tabellen’).
Radford (2007) performed an RCT comparing calf muscle stretching and sham ultrasound as placebo in plantar fasciopathy. A total of 92 patients (46 per arm) of 18 years or older with plantar heel pain (localized pain at plantar heel which was worst when first standing or walking and that improved after first standing but worsened with increasing activity) having symptoms for ³ 4 weeks, were included. Exclusion criteria were a history of any inflammatory, osseous, metabolic or neurological abnormalities or if they had received a corticosteroid injection within the past three months. Patients were recruited through local community newspaper advertisements (Campbelltown, Sydney Australia). Relevant outcome measures included pain (VAS score) and function (Foot Health Status Questionnaire (FHSQ); which measures function as interference with daily activities, foot condition, footwear and pain) at baseline and 2 weeks follow up.
Hyland (2006) performed an RCT comparing plantar fascia stretching and calcaneal taping, sham taping or no treatment in plantar fasciopathy. A total of 40 patients (10 per arm) with plantar heel pain (pain located at the heel or plantar surface of midfoot that occurred with first steps upon waking and presence of an everted calcaneus ³2°) were included. Patients were excluded in case of previous surgery or treatment for plantar fasciopathy in the previous 6 months (including pain or anti-inflammatory medication), history of ankle or foot fracture, congenital deformity of the foot or ankle, spasticity throughout the lower extremity, use of assistive device for ambulation, having bilateral plantar heel pain or when they refused to participate in the study. Patients were recruited via fliers placed in local gymnasiums and physician offices (Manhattan, New Your, USA). Relevant outcome measures included pain (VAS score) and function (Patient Specific Functional Scale (PSFS); which measures ability to perform activities) at baseline and 1 week follow up. The calcaneal taping and sham taping groups were excluded and only the ‘no treatment’ group was included in the literature analysis.
Table 2. Characteristics of included studies
|
RCT (author, year, country) |
Intervention |
Participants (number, age, sex, duration of symptoms) Results |
Control |
Participants (number, age, sex, duration of symptoms) |
Outcome measures |
Follow-up |
Risk of bias (per outcome measure)* |
Remarks |
|
Radford (2007) Australia
|
Calf stretching in standing on a wooden stretching wedge, at least 5 min a day for 14 days with sham ultrasound
|
N at baseline: 46
Age (mean ± sd) 50.7 ± 11.8
Sex: 32.6% male
Duration of symptoms: (median; range) 13; 4 to 61 months |
Placebo (sham ultrasound)
|
N at baseline: 46
Age (mean ± sd) 50.1 ± 11.0
Sex: 45.7% male
Duration of symptoms: (median; range) 13; 3 to 121 months |
Pain (VAS); scale 0–100
Function (FHSQ); scale 0-100
|
Baseline, 2 weeks |
Some concerns (all outcome measures)
|
10 participants in the stretching group experienced advers events (mostly mild to moderate and short-lived)
|
|
Hyland (2006) USA
|
Passive calf and plantar fascia stretching, 30 s for 3 times. 2 sessions in 4 days
|
N at baseline:10
Age (mean ± sd) 34.1 ± 5.9
Sex: 80% male
Duration of symptoms: not reported |
Placebo (no treatment)
|
N at baseline: 10
Age (mean ± sd) 37.6 ± 10.1
Sex: 30% male
Duration of symptoms: not reported |
Pain (VAS); scale 0-10
Function (PSFS): scale 0-10
|
Baseline, 1 week |
Some concerns (all outcome measures)
|
Additional arms (calcaneal taping & sham taping) not included
|
*For further details, see risk of bias table in the appendix
Results
1. Pain (crucial)
Both studies reported on pain using the VAS (Visual Analogue Score). Higher scores indicated more pain. The studies Radford (2007) and Hyland (2006) included a total of 56 patients in the stretching related exercise group and 56 patients in the placebo (sham ultrasound or no treatment) group. As Radford (2007) assessed pain on a 100-point VAS, these results were divided by 10 to pool the results. Results are summarized and pooled in figure 1 and are presented in a Summary of Findings table, including the level of evidence, using GRADE. This is a clinically relevant difference in favor of stretching related exercise.
Figure 1. pooled effect difference in pain between stretching related exercise and placebo
2. Function (crucial)
Both studies used different scales to report on function: the FHSQ (Foot Health Status Questionnaire on foot function) and the PSFS (Patient specific functional scale). Higher scores indicated better function. The studies Radford (2007) and Hyland (2006) included a total of 56 patients in the stretching related exercise group and 56 patients in the placebo (sham ultrasound or no treatment) group. Due to the limited number of studies and use of different measurement scales, data were not pooled. Results are summarized and pooled using a standardized mean difference (SMD) in figure 2 and are presented in a Summary of Findings table, including the level of evidence, using GRADE.
Figure 2. pooled effect difference in function between stretching related exercise and placebo
3. Adverse events (crucial)
Radford (2007) described the occurrence of adverse events in 22% (10 patients) in the stretching group. This was defined as an increase in pain but were recorded as mostly mild to moderate and mostly short lived. One participant discontinued treatment (stretching) due to severe pain after which the adverse events resolved. With no adverse events in the control group. Hyland (2006) didn’t report any adverse events.
4. Return to sport/return to play (important)
No studies reported on the effect of strength or stretching related exercises on return to sport or return to play.
Zoeken en selecteren
A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):
What is the effectiveness of strength and stretching related exercise therapy compared to placebo/ wait and see in patients with plantar fasciopathy?
Table 1. PICO
| Patients | Patients with plantar fasciopathy |
| Intervention | Strength related exercise therapy and stretching related exercise therapy |
| Control |
Placebo, wait and see |
| Outcomes |
Pain (crucial), function (crucial), adverse events (crucial), return to sport (important), return to play (important) |
| Other selection criteria | Study design: systematic reviews, meta-analyses and randomized controlled trials |
Relevant outcome measures
The guideline panel considered function, pain and adverse events as a crucial outcome measure for decision making; and return to sport / play as an important outcome measure for decision making.
A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies. The guideline panel was interested in a preferred follow-up period of at least 3 months.
The guideline panel defined 10% as a minimal clinically important difference for both continuous as well as dichotomous outcome measures. This includes a 10% difference on the outcome measurement on both a continuous scale or a Relative Risk (RR ≤ 0 .90 and ³ 1.1).
Search and select (Methods)
The databases Medline (via OVID) and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms until 28 March2024. The detailed search strategy is listed under the tab ‘Literature search strategy’. The systematic literature search resulted in 265 hits. Studies were selected based on the following criteria:
- Randomized controlled trials (RCTs), systematic reviews and/or meta-analyses.
- Studies according to the PICO.
- Studies including a minimum of 20 patients (10 patients per study arm).
- Full text English language publication.
Initially 26 studies were selected based on title and abstract screening. After reading the full text, 24 studies were excluded (see the exclusion table under the tab ‘Bijlagen bij module 4’), and 2 RCTs were included.
Referenties
- Bassett S. The assessment of patient adherence to physiotherapy rehabilitation. N Z J Physiother. 2003;31:60-66.
- Digiovanni BF, Nawoczenski DA, Malay DP, Graci PA, Williams TT, Wilding GE, Baumhauer JF. Plantar fascia-specific stretching exercise improves outcomes in patients with chronic plantar fasciitis. A prospective clinical trial with two-year follow-up. J Bone Joint Surg Am. 2006 Aug;88(8):1775-81. doi: 10.2106/JBJS.E.01281. PMID: 16882901.
- Hyland MR, Webber-Gaffney A, Cohen L, Lichtman PT. Randomized controlled trial of calcaneal taping, sham taping, and plantar fascia stretching for the short-term management of plantar heel pain. J Orthop Sports Phys Ther. 2006 Jun;36(6):364-71. doi: 10.2519/jospt.2006.2078. PMID: 16776486.
- Jack K, McLean SM, Moffett JK, Gardiner E. Barriers to treatment adherence in physiotherapy outpatient clinics: a systematic review. Man Ther. 2010 Jun;15(3):220-8. doi: 10.1016/j.math.2009.12.004. Epub 2010 Feb 16. PMID: 20163979; PMCID: PMC2923776.
- Koc TA Jr, Bise CG, Neville C, Carreira D, Martin RL, McDonough CM. Heel Pain - Plantar Fasciitis: Revision 2023. J Orthop Sports Phys Ther. 2023 Dec;53(12):CPG1-CPG39. doi: 10.2519/jospt.2023.0303. PMID: 38037331.
- Morrissey D, Cotchett M, Said J'Bari A, Prior T, Griffiths IB, Rathleff MS, Gulle H, Vicenzino B, Barton CJ. Management of plantar heel pain: a best practice guide informed by a systematic review, expert clinical reasoning and patient values. Br J Sports Med. 2021 Oct;55(19):1106-1118. doi: 10.1136/bjsports-2019-101970. Epub 2021 Mar 30. PMID: 33785535; PMCID: PMC8458083.
- Radford JA, Landorf KB, Buchbinder R, Cook C. Effectiveness of calf muscle stretching for the short-term treatment of plantar heel pain: a randomised trial. BMC Musculoskelet Disord. 2007 Apr 19;8:36. doi: 10.1186/1471-2474-8-36. PMID: 17442119; PMCID: PMC1867816.
- Riel H, Griffiths I, Heide M, Morrissey D, Mørk M, Prior T, Rathleff MS. Reinterpreting the Clinical Practice Guidelines for Plantar Heel Pain Through an International Lens. J Orthop Sports Phys Ther. 2025 Jan;55(1):72-73. doi: 10.2519/jospt.2025.0202. PMID: 39741456.
- Siriphorn A, Eksakulkla S. Calf stretching and plantar fascia-specific stretching for plantar fasciitis: A systematic review and meta-analysis. J Bodyw Mov Ther. 2020 Oct;24(4):222-232. doi: 10.1016/j.jbmt.2020.06.013. Epub 2020 Jul 30. PMID: 33218515.
Evidence tabellen
Risk of Bias tables
Risk of bias table for intervention studies (randomized controlled trials; based on Cochrane risk of bias tool and suggestions by the CLARITY Group at Master University)
|
Study reference
(first author, publication year) |
Was the allocation sequence adequately generated?
|
Was the allocation adequately concealed?
|
Blinding: Was knowledge of the allocated interventions adequately prevented? |Were patients blinded? | Were healthcare providers blinded? | Were data collectors blinded? | Were outcome assessors blinded? | Were data analysts blinded? |
Was loss to follow-up (missing outcome data) infrequent?
|
Are reports of the study free of selective outcome reporting?
|
Was the study apparently free of other problems that could put it at a risk of bias?
|
Overall risk of bias If applicable/necessary, per outcome measure
LOW/Some concerns/ HIGH |
|
Radford (2007) |
Definitely yes
Reason: random allocation generated using computer programming
|
Definitely yes
Reason: allocation with sealed envelopes
|
Probably no
Reason: patients blinded but high rate identified their group status, researchers not blinded and data collectors an outcome assessor partly |
Probably yes
Reason: there were no patients lost to follow up, yet 1 patient discontinued treatment |
Definitely yes,
Reason: all relevant outcomes were reported
|
Probably no
Reason: 22% of patients in intervention group experienced adverse events |
Some concerns (all outcome measures)
Reason: no adequate blinding and adverse events in the intervention group |
|
Hyland (2006) |
Probably yes
Reason: patients randomly assigned using a random number table
|
Probably no
Reason: no information provided on allocation concealment
|
Definitely no
Reason: only patients in the calcaneal and sham taping group were blinded, no other description of blinding |
Probably yes
Reason: there was no report on loss to follow up, 1 patient dropped out, however no details presented |
Probably yes,
Reason: all relevant outcomes were reported but no detailed information provided in methodology |
Probably yes
Reason: seems no other risks of biases but detailed information is lacking
|
Some concerns (all outcome measures)
Reason: Unclear allocation concealment and no blinding procedure |
Table of excluded studies
|
Reference |
Reason for exclusion |
|
Siriphorn A, Eksakulkla S. Calf stretching and plantar fascia-specific stretching for plantar fasciitis: A systematic review and meta-analysis. J Bodyw Mov Ther. 2020 Oct;24(4):222-232. doi: 10.1016/j.jbmt.2020.06.013. Epub 2020 Jul 30. PMID: 33218515. |
Systematic review that included the same RCTs that were already included, additional RCTS assessed wrong comparison |
|
Sweeting D, Parish B, Hooper L, Chester R. The effectiveness of manual stretching in the treatment of plantar heel pain: a systematic review. J Foot Ankle Res. 2011 Jun 25;4:19. doi: 10.1186/1757-1146-4-19. PMID: 21703003; PMCID: PMC3150253. |
Systematic review that included the same RCTs that were already included, additional RCTS assessed wrong comparison |
|
Salvioli S, Guidi M, Marcotulli G. The effectiveness of conservative, non-pharmacological treatment, of plantar heel pain: A systematic review with meta-analysis. Foot (Edinb). 2017 Dec;33:57-67. doi: 10.1016/j.foot.2017.05.004. Epub 2017 Jun 15. PMID: 29126045. |
Systematic review that included the same RCTs that were already included, additional RCTS assessed wrong comparison |
|
Babatunde OO, Legha A, Littlewood C, Chesterton LS, Thomas MJ, Menz HB, van der Windt D, Roddy E. Comparative effectiveness of treatment options for plantar heel pain: a systematic review with network meta-analysis. Br J Sports Med. 2019 Feb;53(3):182-194. doi: 10.1136/bjsports-2017-098998. Epub 2018 Jun 28. PMID: 29954828. |
Wrong Intervention (different types/combinations) |
|
Rhim HC, Kwon J, Park J, Borg-Stein J, Tenforde AS. A Systematic Review of Systematic Reviews on the Epidemiology, Evaluation, and Treatment of Plantar Fasciitis. Life (Basel). 2021 Nov 24;11(12):1287. doi: 10.3390/life11121287. PMID: 34947818; PMCID: PMC8705263. |
Wrong design (assessment of risk factors) |
|
Landorf KB, Menz HB. Plantar heel pain and fasciitis. BMJ Clin Evid. 2008 Feb 5;2008:1111. PMID: 19450330; PMCID: PMC2907928. |
Wrong intervention ((different types/combinations) |
|
Landorf KB. Plantar heel pain and plantar fasciitis. BMJ Clin Evid. 2015 Nov 25;2015:1111. PMID: 26609884; PMCID: PMC4661045. |
Wrong intervention (different types/combinations) |
|
Morrissey D, Cotchett M, Said J'Bari A, Prior T, Griffiths IB, Rathleff MS, Gulle H, Vicenzino B, Barton CJ. Management of plantar heel pain: a best practice guide informed by a systematic review, expert clinical reasoning and patient values. Br J Sports Med. 2021 Oct;55(19):1106-1118. doi: 10.1136/bjsports-2019-101970. Epub 2021 Mar 30. PMID: 33785535; PMCID: PMC8458083. |
Wrong intervention (different types /combinations) |
|
Guimarães JS, Arcanjo FL, Leporace G, Metsavaht LF, Conceição CS, Moreno MVMG, Vieira TEM, Moraes CC, Gomes Neto M. Effects of therapeutic interventions on pain due to plantar fasciitis: A systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil. 2023 Jun;37(6):727-746. doi: 10.1177/02692155221143865. Epub 2022 Dec 26. PMID: 36571559. |
Wrong intervention (different types /combinations) |
|
Boob MA Jr, Phansopkar P, Somaiya KJ. Physiotherapeutic Interventions for Individuals Suffering From Plantar Fasciitis: A Systematic Review. Cureus. 2023 Jul 31;15(7):e42740. doi: 10.7759/cureus.42740. PMID: 37654968; PMCID: PMC10467524. |
Wrong intervention (different types /combinations) |
|
Huffer D, Hing W, Newton R, Clair M. Strength training for plantar fasciitis and the intrinsic foot musculature: A systematic review. Phys Ther Sport. 2017 Mar;24:44-52. doi: 10.1016/j.ptsp.2016.08.008. Epub 2016 Aug 18. PMID: 27692740. |
Wrong intervention (different types /combinations) |
|
Cole C, Seto C, Gazewood J. Plantar fasciitis: evidence-based review of diagnosis and therapy. Am Fam Physician. 2005 Dec 1;72(11):2237-42. PMID: 16342847. |
Wrong design (narrative review) |
|
Assad S, Ahmad A, Kiani I, Ghani U, Wadhera V, Tom TN. Novel and Conservative Approaches Towards Effective Management of Plantar Fasciitis. Cureus. 2016 Dec 5;8(12):e913. doi: 10.7759/cureus.913. PMID: 28083457; PMCID: PMC5215813. |
Wrong design (narrative review)
|
|
Cutts S, Obi N, Pasapula C, Chan W. Plantar fasciitis. Ann R Coll Surg Engl. 2012 Nov;94(8):539-42. doi: 10.1308/003588412X13171221592456. PMID: 23131221; PMCID: PMC3954277. |
Wrong design (narrative review) |
|
Stuber K, Kristmanson K. Conservative therapy for plantar fasciitis: a narrative review of randomized controlled trials. J Can Chiropr Assoc. 2006 Jun;50(2):118-33. PMID: 17549177; PMCID: PMC1839987. |
Wrong design (narrative review) |
|
Crawford F, Thomson C. Interventions for treating plantar heel pain. Cochrane Database Syst Rev. 2003;(3):CD000416. doi: 10.1002/14651858.CD000416. Update in: Cochrane Database Syst Rev. 2010 Jan 20;(1):CD000416. doi: 10.1002/14651858.CD000416.pub2. PMID: 12917892 |
Study rejected |
|
Díaz López AM, Guzmán Carrasco P. Efectividad de distintas terapias físicas en el tratamiento conservador de la fascitis plantar: revisión sistemática [Effectiveness of different physical therapy in conservative treatment of plantar fasciitis: systematic review]. Rev Esp Salud Publica. 2014 Jan-Feb;88(1):157-78. Spanish. doi: 10.4321/S1135-57272014000100010. PMID: 24728397. |
Wrong language (Spanish) |
|
Lafuente Guijosa A, O'mullony Muñoz I, de La Fuente ME, Cura-Ituarte P. Fascitis plantar: revisión del tratamiento basado en la evidencia [Plantar fascitis: evidence-based review of treatment]. Reumatol Clin. 2007 Jul;3(4):159-65. Spanish. doi: 10.1016/S1699-258X(07)73614-8. Epub 2008 Nov 13. PMID: 21794421. |
Wrong language (Spanish) |
|
Kamonseki DH, Gonçalves GA, Yi LC, Júnior IL. Effect of stretching with and without muscle strengthening exercises for the foot and hip in patients with plantar fasciitis: A randomized controlled single-blind clinical trial. Man Ther. 2016 Jun;23:76-82. doi: 10.1016/j.math.2015.10.006. Epub 2015 Oct 30. PMID: 26654252. |
Wrong control group (no comparison group) |
|
Rompe JD, Furia J, Cacchio A, Schmitz C, Maffulli N. Radial shock wave treatment alone is less efficient than radial shock wave treatment combined with tissue-specific plantar fascia-stretching in patients with chronic plantar heel pain. Int J Surg. 2015 Dec;24(Pt B):135-42. doi: 10.1016/j.ijsu.2015.04.082. Epub 2015 May 1. PMID: 25940060. |
Wrong intervention (different types /combinations) |
|
Franettovich Smith MM, Collins NJ, Mellor R, Grimaldi A, Elliott J, Hoggarth M, Weber Ii KA, Vicenzino B. Foot exercise plus education versus wait and see for the treatment of plantar heel pain (FEET trial): a protocol for a feasibility study. J Foot Ankle Res. 2020 May 8;13(1):20. doi: 10.1186/s13047-020-00384-1. PMID: 32384905; PMCID: PMC7206811. |
Wrong study design (feasibility study) and wrong intervention (different types /combinations) |
|
Kaiser PB, Keyser C, Crawford AM, Bluman EM, Smith JT, Chiodo CP. A Prospective Randomized Controlled Trial Comparing Physical Therapy With Independent Home Stretching for Plantar Fasciitis. J Am Acad Orthop Surg. 2022 Jul 15;30(14):682-689. doi: 10.5435/JAAOS-D-21-00009. PMID: 35797682. |
Wrong control group (no placebo or wait and see) |
|
Yildiz S, Sumer E, Zengin HY, Bek N. Intensive physiotherapy versus home-based exercise and custom-made orthotic insoles in patients with plantar fasciitis: Pilot study. Foot (Edinb). 2022 May;51:101906. doi: 10.1016/j.foot.2022.101906. Epub 2022 Jan 7. PMID: 35255402. |
Wrong control group (no comparison group) |
|
Thong-On S, Bovonsunthonchai S, Vachalathiti R, Intiravoranont W, Suwannarat S, Smith R. Effects of Strengthening and Stretching Exercises on the Temporospatial Gait Parameters in Patients With Plantar Fasciitis: A Randomized Controlled Trial. Ann Rehabil Med. 2019 Dec;43(6):662-676. doi: 10.5535/arm.2019.43.6.662. Epub 2019 Dec 31. PMID: 31918529; PMCID: PMC6960082. |
Wrong control group (no comparison group) |
Verantwoording
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 17-02-2026
Beoordeeld op geldigheid : 17-02-2026
Algemene gegevens
De ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep samengesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met fasciopathie plantaris.
Werkgroep
- Dhr. prof. dr. Fred Hartgens (voorzitter), sportarts, namens de Vereniging voor Sportgeneeskunde (VSG)
- Dhr. dr. Bernard te Boekhorst, sportarts, namens de VSG
- Dhr. drs. Daan Gelsing, extended scope specialist, echografist en manueel therapeut, namens de Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie en het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (NVMT/KNGF)
- Dhr. drs. David Hanff, radioloog, namens de Nederlandse Vereniging voor Radiologie (NVvR)
- Dhr. dr. Eric Bakker, fysiotherapeut en klinisch epidemioloog, namens het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF)
- Mevr. drs. Eva Hoefnagels, orthopedisch chirurg, namens de Nederlandse Orthopaedische Vereniging (NOV)
- Mevr. drs. Inge Koetser, radioloog, namens de NVvR
- Mevr. drs. Kayleigh van Amelsfort, podotherapeut en gezondheidswetenschapper, namens de Nederlandse Vereniging voor Podotherapeuten (NVvP)
- Dhr. drs. Niek Vink, fysiotherapeut en fysiotherapiewetenschapper, namens de KNGF
- Dhr. dr. Robert-Jan de Vos, sportarts, namens de VSG
- Dhr. drs. Thomas Eggen, orthopedisch chirurg, namens de NOV
Klankbordgroep
- Dhr. dr. Dorus Fennis, neuroloog, namens de Nederlandse Vereniging voor Neurologie (NVN)
- Dhr. dr. Florus van der Giesen, physician assistant reumatologie, namens de Nederlandse Vereniging voor Reumatologie (NVR)
- Mevr. drs. Juliette Starmans, AIOS bedrijfsgeneeskunde en orthopedisch chirurg, namens de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)
- Mevr. drs. Lisette de Graauw, register podoloog, namens Stichting LOOP
Met ondersteuning van
- Mevr. drs. Beatrix Vogelaar, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- Mevr. drs. Isabelle Laseur, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Tabel Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep
|
Werkgroeplid |
Functie |
Nevenfuncties |
Gemelde belangen |
Ondernomen actie |
|
Fred Hartgens (voorzitter) |
Hoofd Afdeling Sportgeneeskunde en Hoogleraar Klinische Sportgeneeskunde in UMC Utrecht (0,8 fte) |
Op free lance basis praktiserend sportarts in Zuid-Limburg en sportarts-docent voor andere organisaties (in totaal 10-15 uur per maand) VSG vertegenwoordiger bij FMS Raad Wetenschap & Innovatie Lid van Werkgroep Herziening Kennisagenda VSG VSG vertegenwoordiger in SKMS Beweeg Alliantie |
UTC lmaging B.V: The effects of tendinopathy and reliability of hamstrings Ultrasiund Tissue Characterisation (UTC) echo types - geen projectleidersrol BioActor B.V. : The Effect of a Citrus and Pomegranate Complex on Physical Fitness and Mental Well-Being in Healthy Elde a Randomized Placebo controlled Trial - geen projectleidersrol
Allebei afgerond |
Geen restricties |
|
Bernard te Boekhorst |
SMA sportarts middennederland |
- |
- |
Geen restricties |
|
Daan Gelsing |
Echo On The Spot - eigenaar, MSK-echografist Rembrandt fysiotherapie - echografist en manueel therapeut Echo On The Spot - het uitvoeren van echografisch diagnostisch onderzoek in de eerstelijns zorg. Rembrandt fysiotherapie - fysiotherapeutische zorg. |
Geven van mini-klinieken en examinator aan de SOMT University |
|
Geen restricties |
|
Eric Bakker |
Epidemioloog(B) master EBPiHC, Amsterdam UMC locatie AMC, Amsterdam 0,3 FtE. Onderwijs en begeleidingen onderzoek van de studenten epidemiologie. Betaald
|
Eigenaar wetenschappelijk adviesbureau KOKD.nl. Betaald. Niet over onderwerpen in de richtlijn |
|
Geen restricties |
|
Eva Hoefnagels
|
Sint maartenskliniek orthopedisch chirurg betaald |
Voorzitter nederlandse voet en enkel vereniging (onbetaald) |
Promotie onderzoek fasciitis plantaris, onderzoek is afgerond en data al verwerkt, dit onderzoek heeft geen invloed op de data Bestuur Nederlandse voet en enkelvereniging. Uitkomst onderzoek heeft geen invloed op mijn functie daar. Promotieonderzoek lopend, geen financier. Publicaties sinds 2019: - PAPPI: Personalized analysis of plantar pressure images using statistical modelling and parametric mapping - The effect of lengthening the gastrocnemius muscle in chronic therapy resistant plantar fasciitis
Promotie onderzoek over operatieve behandeling bij chronische fasciitis plantaris. Is al begonnen in 2017 en data zijn al verzameld tot 2020. Voor de start van deze richtlijn. De data van mijn onderzoek is niet van invloed voor de richtlijn en de uitkomst van de richtlijn niet voor het onderzoek. Mijn onderzoeks data zijn niet gebruikt voor de richtlijn. |
Geen restricties |
|
Inge Koetser
|
Radioloog, Reade |
GAIA commissie
|
- |
Geen restricties |
|
Kayleigh van Amelsfort
|
Podotherapeut, Podotherapie Inka (betaald, 20 uur) |
Bestuurslid Wetenschap & Vakinhoud, Nederlandse Vereniging van Podotherapeuten (betaald, 10 uur) |
- |
Geen restricties |
|
Niek Vink |
Manager en docent Nationaal Trainingscentrum voor echografie (NT-e) |
Manager van het opleidingscentrum NT-e. Hier worden post-HBO opleidingen gegeven in echografie, shockwave therapie en percutane electrolyse (ook bij plantaire hielpijnklachten). Ik geef een dag in de week les binnen de opleidingen voor echografie. Het NT-e is onderdeel van Fyzzio International BV. Fyzzio verkoopt apparatuur voor bovenvermelde activiteiten. Ik ben bij het NT-e in loondienst, heb geen aandelen in het bedrijf en krijg ook geen bonussen. Ik heb geen financiële belangen bij een bepaalde uitkomst van de richtlijn. |
- |
Geen restricties |
|
Robert-Jan de Vos |
Sportarts en Universitair Hoofddocent, Erasmus MC Universitair Medisch Centrum Rotterdam (0.8 fte) |
Consulent SBV Excelsior Rotterdam (onbetaald). Associate editor British Journal of Sports Medicine (onbetaald). Voorzitter multidisciplinaire richtlijn achilles tendinopathie (onbetaald). Werkgroeplid multidisciplinaire richtlijn achillespeesruptuur (onbetaald). Werkgroeplid Kennisagenda VSG 2023 (onbetaald). Werkgroeplid SKMS richtlijnen commissie (betaald). |
In de afgelopen 5 jaar zijn er onderzoeksprojecten uitgevoerd onder mijn supervisie die zijn gefinancierd door ReumaNederland, Annafonds, ZonMw, GE Healthcare, de National Basketball Association (NBA), het Trustfonds en de Erasmus MC Foundation. Deze financiers hebben echter geen belangen bij de aanbevelingen die zullen worden gedaan in deze richtlijn. Ik heb een consultancy functie voor een project naar nieuwe injectie behandeling voor Achilles tendinopathie, gesponsord door Novartis (2021), dit raakt niet aan het onderwerp van de richtlijn. Tevens is deze injectie behandeling nog niet ontwikkeld voor de huidige klinische zorg en daardoor zal deze ook niet in de richtlijn kunnen worden behandeld. Daarnaast is de consultancy functie eenmalig geweest en niet meer actief, en inkomsten zijn voor de instelling waarin ik werk en niet voor persoonlijke doeleinden). Op dit moment is er geen commercieel gefinancieerd onderzoek dat loopt onder mijn leiding. Ik ben aan het oriënteren met Causeway Therapeutics of we een onderzoek gaan opstarten met een nieuwe injectable voor epicondylaire tendinopthie, maar ook daarvoor geldt dat het niet direct zal zijn gerelateerd aan fasciopathie plantaris. Het is niet mijn verwachting dat dit leidt tot belangenverstrengeling.
In de afgelopen 5 jaar zijn er onderzoeksprojecten uitgevoerd onder mijn supervisie die zijn gefinancierd door HORIZON MSCA, ReumaNederland, Annafonds, ZonMw, GE Healthcare, de National Basketball Association (NBA), het Trustfonds en de Erasmus MC Foundation. Deze financiers hebben echter geen belangen bij de aanbevelingen die worden gedaan in deze richtlijn. Ik heb een consultancy functie gehad voor een project naar nieuwe injectie behandeling voor Achilles tendinopathie (Novartis, 2021) en laterale epicondylaire tendinopathie (Causeway therapeutics. 2025). Dit raakt niet aan het onderwerp van de richtlijn. Tevens zijn deze injectie behandelingen nog niet ontwikkeld voor de huidige klinische zorg en daardoor worden deze behandelingen ook niet in de richtlijn behandeld. Daarnaast zijn deze consultancy functies eenmalig geweest en niet meer actief, en inkomsten zijn voor de instelling waarin ik werk en niet voor persoonlijke doeleinden).
Op dit moment is er geen commercieel gefinancierd onderzoek dat loopt onder mijn leiding. HORIZON MSCA Postdoctoral Fellowship – Identifying Predictive factors for the Recovery of Achilles Tendinopathy (PReAcT trial) NWO / ReumaNederland – The State of the Cartilage (START project) ReumaNederland / Annafonds – High-Volume injectie Achilles tendinopathie (HAT trial) ZonMW – Preventie hardloopblessures (INSPIRE trial en SPRINT trial) GE Healthcare / NBA – Oefentherapie Patella tendinopathie (JUMPER trial) Trustfonds / Erasmus MC Foundation – Normwaarden echografie achillespezen (REVEAL trial) Causeway therapeutics – Consultancy voor trial nieuwe injectable laterale epicondylaire tendinopathie Novartis – Consultancy voor trial nieuwe injectable achilles tendinopathie |
Geen restricties |
|
Thomas Eggen |
Orthopedisch chirurg Canisius Wilhelmina Ziekenhuis |
Dagvoorzitter NOV en LVO congressen Orthopedisch consultant op KNMG carriere beurs Mede-oprichter BotCast orthopedische podcast (educatief/informatief). Mogelijke tegemoetkoming vanuit Orlymedia BV (sponsor kan farmaceut zijn). |
- |
Geen restricties |
|
David Hanff |
Voorzitter van de MSK sectie Nederlandse Vereniging voor Radiologie |
Nederlandse Vereniging voor Radiologie |
- |
Geen restricties |
|
Dorus Fennis (klankbordgroep) |
Geen werkgever maar vrijgevestigd meidsch specialist bij Cooperatie Medische Staf St Jansdal UA |
- |
- |
Geen restricties |
|
Juliëtte Starmans (klankbordgroep) |
AIOS bedrijfsgeneeskunde. Ik werk als ZZP’er en ben aldus aangesloten bij Immediator. Tijdens mijn opleiding ben ik werkzaam bij een klant, waar ik betaalde werkzaamheden verricht. |
Naast AIOS bedrijfsgeneeskunde ben ik werkzaam als orthopedisch chirurg. In deze hoedanigheid werk ik eveneens als ZZP’er in mijn éénmansbedrijf: Starmans orthopedische expertises. Via dit bedrijf verricht ik orthopedische expertises voor verzekeringen. Tevens ben ik via dit bedrijf als medisch adviseur werkzaam voor Medisch Advies Bureau. Alle werkzaamheden voor Starmans orthopedische expertises zijn betaalde werkzaamheden. |
- |
Geen restricties |
|
Florus van der Giesen (klankbordgroep) |
Physician assistant reumatologie |
- |
- |
Geen restricties |
|
Lisette de Graauw (klankbordgroep) |
Zorgverlener in zowel de eerste als tweede lijngezondheidszorg.
|
- |
Ik werk in de voetzorg, dus ja, als blijkt dat de uitkomsten van de richtlijn laten zien dat de door mijn beroepsgroep geleverde zorg werkt, dan heb ik (en mijn beroepsgroep) daar voordeel bij. |
Geen restricties |
Inbreng patiëntenperspectief
De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door de Patiëntenfederatie Nederland te betrekken in de klankbordgroep-fase. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de overwegingen (zie kop “Waarden en voorkeuren van patiënten”). De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan de Patiëntenfederatie Nederland en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
|
Module |
Uitkomst raming |
Toelichting |
|
Oefentherapie - Fasciopathie Plantaris |
Geen substantiële financiële gevolgen |
Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen breed toepasbaar zijn (5.000- 40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het overgrote deel (±90%) van de zorgaanbieders en zorgverleners al aan de norm voldoet. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht. |
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.
Zoekverantwoording
Algemene informatie
|
Cluster/richtlijn: Fasciopathie Plantaris - UV4 Oefentherapie |
|
|
Uitgangsvraag/modules: Wat is de rol van oefentherapie bij de behandeling van patiënten met fasciopathie plantaris? |
|
|
Database(s): Embase.com, Ovid/Medline |
Datum: 28-3-2024 |
|
Periode: vanaf 2000 |
Talen: geen restrictie |
|
Literatuurspecialist: Esther van der Bijl |
Rayyan review: https://rayyan.ai/reviews/980177 |
|
BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Bij gebruikmaking van een volledig zoekblok zal naar de betreffende link op de website worden verwezen. |
|
|
Toelichting: Voor deze vraag is gezocht op de elementen oefentherapie EN fasciopathie plantaris.
→ De sleutelartikelen worden gevonden met deze search. |
|
|
Te gebruiken voor richtlijntekst: In de databases Embase.com en Ovid/Medline is op 28 maart 2024 systematisch gezocht naar systematische reviews en RCTs over de rol van oefentherapie bij de behandeling van patiënten met fasciopathie plantaris. De literatuurzoekactie leverde 265 unieke treffers op. |
|
Zoekopbrengst
|
|
EMBASE |
OVID/MEDLINE |
Ontdubbeld |
|
SR |
86 |
60 |
97 |
|
RCT |
152 |
115 |
168 |
|
|
|
|
|
|
Totaal |
238 |
175 |
265* |
*in Rayyan
Zoekstrategie
Embase.com
|
No. |
Query |
Results |
|
#1 |
'plantar fasciitis'/exp OR 'plantar fasciopathy'/exp OR 'heel spur'/exp OR 'policeman heel'/exp OR (((calcane* OR heel* OR subcalcane*) NEAR/3 (spur* OR exostos* OR pain* OR policeman* OR jogger*)):ti,ab,kw) OR ((plant* NEAR/3 (fasciitis OR fasciopath* OR fascios* OR inflam*)):ti,ab,kw) OR (((baxter* OR plant* OR calcane* OR heel) NEAR/3 neuropath*):ti,ab,kw) OR calcaneodyn*:ti,ab,kw OR 'calcane* periostitis':ti,ab,kw |
6372 |
|
#2 |
'kinesiotherapy'/exp OR 'resistance training'/exp OR 'stretching exercise'/exp OR 'muscle stretching'/exp OR 'stretching'/exp OR 'strength'/exp OR 'muscle strength'/exp OR ((exercis* NEAR/3 (therap* OR program*)):ti,ab,kw) OR strength*:ti,ab,kw OR stretch*:ti,ab,kw OR kinesiotherap*:ti,ab,kw OR kinesitherap*:ti,ab,kw |
955569 |
|
#3 |
#1 AND #2 |
779 |
|
#4 |
#3 AND [2000-2024]/py NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) |
592 |
|
#5 |
'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab |
1014761 |
|
#6 |
'randomized controlled trial'/exp OR random*:ti,ab OR (((pragmatic OR practical) NEAR/1 'clinical trial*'):ti,ab) OR ((('non inferiority' OR noninferiority OR superiority OR equivalence) NEAR/3 trial*):ti,ab) OR rct:ti,ab,kw |
2178974 |
|
#7 |
#4 AND #5 – SR’s |
86 |
|
#8 |
#4 AND #6 NOT #7 – RCT’s |
152 |
|
#9 |
#7 OR #8 |
238 |
Ovid/Medline
|
# |
Searches |
Results |
|
1 |
exp Fasciitis, Plantar/ or exp Heel Spur/ or ((calcane* or heel* or subcalcane*) adj3 (spur* or exostos* or pain* or policeman* or jogger*)).ti,ab,kf. or (plant* adj3 (fasciitis or fasciopath* or fascios* or inflam*)).ti,ab,kf. or ((baxter* or plant* or calcane* or heel) adj3 neuropath*).ti,ab,kf. or calcaneodyn*.ti,ab,kf. or calcane* periostitis.ti,ab,kf. |
4416 |
|
2 |
exp Exercise Therapy/ or exp Resistance Training/ or exp Muscle Stretching Exercises/ or exp Muscle Strength/ or (exercis* adj3 (therap* or program*)).ti,ab,kf. or strength*.ti,ab,kf. or stretch*.ti,ab,kf. or kinesiotherap*.ti,ab,kf. or kinesitherap*.ti,ab,kf. |
744929 |
|
3 |
1 and 2 |
435 |
|
4 |
limit 3 to yr="2000 -Current" |
402 |
|
5 |
4 not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) |
388 |
|
6 |
meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf. |
735289 |
|
7 |
exp randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or random*.ti,ab. or rct?.ti,ab. or ((pragmatic or practical) adj "clinical trial*").ti,ab,kf. or ((non-inferiority or noninferiority or superiority or equivalence) adj3 trial*).ti,ab,kf. |
1700385 |
|
8 |
5 and 6 – SR’s |
60 |
|
9 |
(5 and 7) not 8 – RCT’s |
115 |
|
10 |
8 or 9 |
175 |