Anamnese en verwijscriteria
Uitgangsvraag
Welke factoren moeten worden besproken tijdens de anamnese, en welke onderzoeken moeten minimaal worden gedaan om vast te kunnen stellen of een patiënt met (of bij een vermoeden op) visuele beperkingen na niet-aangeboren hersenletsel (NAH) baat zou kunnen hebben bij een verwijzing voor (neuro)visuele revalidatie?
Aanbeveling
1. Vraag actief naar visuele klachten bij alle patiënten met (een vermoeden van) NAH, ook als de patiënt deze niet spontaan meldt. De belangrijkste vragen richten zich op:
- Scherpte en kwaliteit van het zien (bijv. wazig zien, dubbelzien, moeite met scherpstellen, pijnlijke en vermoeide ogen);
- Problemen met lezen, mobiliteit en het verkeer;
- Lichtgevoeligheid, contrastzien en adaptatie aan licht endonker;
- Visueel-ruimtelijke problemen, hallucinaties en grijpfouten.
Voorbeelden van vragen staan vermeld in de overwegingen onder “Aanbevolen onderdelen in de anamnese”.
2. Voer het volgende visueel functieonderzoek uit bij vermoeden van visuele klachten door NAH (bij voorkeur samen met een orthoptist):
- Visusmeting (met en zonder correctie, zo nodig cycloplegisch);
- Fundoscopie en spleetlamponderzoek;
- Cover-test en alternerende cover-test (veraf en nabij);
- Volgbewegingen, saccades, convergentie en fusie;
- Accommodatie (op indicatie dynamische skiascopie);
- Gezichtsveldonderzoek (statische perimetrie, zo nodig alternatief);
- Overweeg OCT retinale zenuwvezellaag bij vermoeden van (retrograde) atrofie.
3. Behandel refractieafwijkingen adequaat en start zo nodig orthoptische behandeling voor oogstand- of motiliteitsstoornissen.
4. Overweeg aanvullende diagnostiek of verwijzing naar een neuroloog indien er visuele klachten zijn zonder bekende neurologische voorgeschiedenis.
5. Verwijs naar een centrum voor visuele revalidatie (zoals Visio of Bartiméus):
- bij beperkingen in de faciliteiten voor het neurovisuele onderzoek, zoals neuropsychologisch onderzoek gericht op de visuele perceptie
- indien er sprake is van visuele problemen die nader multidisciplinair onderzoek vragen (bijvoorbeeld visuele perceptiestoornissen).
6. Overweeg bij complexe of onbegrepen klachten verwijzing naar een tertiair verwijscentrum met expertise in neurovisuele problematiek, indien de klachten onvoldoende binnen de eigen instelling kunnen worden behandeld
Overwegingen
Balans tussen gewenste en ongewenste effecten
De cerebrale cortex is voor zeker 30% betrokken bij visuele taken (Bertholdt-Lindstedt, 2017). Verschillende aandoeningen kunnen daarom leiden tot visuele beperkingen ten gevolge van niet-aangeboren hersenletsel (NAH). Enkele veelvoorkomende vormen van NAH zijn onder andere (maar niet beperkt tot) cerebro-vasculair accident (CVA), tumoren, trauma, ziekte van Parkinson en multipele sclerose.
Visuele dysfunctie wordt in deze patiëntengroep beschreven bij 50-70% en leidt tot problemen met visus, gezichtsveld en oculomotoriek (Berthold-Lindstedt 2021). Visuele klachten ten gevolge van NAH worden niet altijd herkend. Bovendien melden mensen met hersenletsel hun visuele problemen vaak niet, tenzij ze er rechtstreeks naar gevraagd worden (Berthold-Lindstedt; 2017, Berhold-Lindstedt, 2021; Hepworth, 2021). Daarnaast hebben deze klachten een negatieve invloed op het dagelijks leven, de kwaliteit van leven en op de algemene revalidatie. Het herkennen van visuele dysfunctie bij NAH is daarom belangrijk.
Algemene literatuur over patiënten met NAH
In het onderzoek van Berthold-Lindstedt (2017) werden 170 patiënten met gemengde oorzaken voor NAH gevraagd een vragenlijst in te vullen over visuele klachten. De meeste patiënten hadden NAH ten gevolge van een beroerte (45%) of trauma (22%), en in kleinere percentages subarachnoidale bloeding, infecties, tumor of anoxie. De meest gerapporteerde klachten waren diplopie (61%), problemen met lezen (50%), problemen met mobiliteit als gevolg van zicht (11-31%), fotofobie (35%) en/of wazig zien (35%).
In een ander onderzoek werd bij visueel functieonderzoek onder 73 patiënten met NAH een verlaagde visus gevonden (19/73; 26%) (Berthold-Lindstedt, 2021). De meest voorkomende verklaring hiervoor was een ongecorrigeerde refractieafwijking. Gezichtsvelduitval kwam voor bij 15/73 (21%) van de geïncludeerde patiënten. In een subset van 22 patiënten werd bij vijf patiënten een verminderde accommodatie (22%) vastgesteld. Gestoorde oculomotoriek uitte zich voornamelijk in verminderd fusievermogen (60/73; 83%), verminderde convergentie of divergentie (35/73; 49%) en verminderde convergentie (18/73; 25%).
Typische klachten passend bij bovengenoemde bevindingen zijn:
- Verlaagde visus en/of visuele perceptieproblematiek: wazig zien veraf, problemen met lezen;
- Gezichtsvelduitval en/of visuele perceptieproblematiek: moeite met het houden van visueel overzicht en bijvoorbeeld oriëntatie tijdens het wandelen;
- Gestoorde oculomotoriek (onder andere convergentie en fusie): intermitterende diplopie, wazig zien bij nabij kijken, hoofdpijn, vertraagd wazig zien bij wisselen tussen dichtbij en veraf kijken;
- Verminderde accommodatie: wazig zien of moeite hebben bij nabij kijken, asthenope klachten zoals hoofdpijn in de loop van de dag of vermoeide ogen, wazig zien bij beweging en het schakelen tussen veraf en nabij kijken.
- De visuele problematiek komt bovenop de algemene gevolgen van NAH zoals gestoorde en vertraagde informatieverwerking.
Etiologie-specifieke opmerkingen
Naast onderzoek naar visuele klachten bij NAH in het algemeen, is er ook veel onderzoek gedaan naar visuele klachten en functiestoornissen bij verschillende vormen van NAH. Een overzicht hiervan staat in de volgende alinea’s beschreven.
Cerebro-vasculair accident (CVA)
Een multicenter prospectieve studie in het Verenigd Koninkrijk includeerde 915 patiënten met cerebrovasculair accident (Rowe, 2017). 56% van de respondenten had één visuele klacht, 28% had twee of meer klachten. De meest genoemde klacht was verlies van het gezichtsveld (46%), gevolgd door wazig zicht (31%), leesproblemen (20%) en diplopie (17%). Diplopie was typisch voor oogstand- en/of motiliteitsstoornissen, terwijl wazig zicht en leesproblemen niet-specifieke symptomen waren van verschillende oculaire diagnoses.
Van de patiënten in deze studie, had 92% afwijkingen in het oogheelkundig onderzoek <4 weken na het event. Hiervan had het grootste deel van de patiënten (68%) oogmotoriekstoornissen verworven (het vaakst een saccadische dysmetrie), 52% had gezichtsvelduitval (vaakst homonieme hemianopsie), en 24% had een verminderde gezichtsscherpte <0.5 en 13.5% <0.3.
In mindere mate kwamen een verworven strabismus (16%, vaakst exotropie), een niet-uitdovende nystagmus (12%), of unilaterale ptosis (14%) voor.
Ander onderzoek toonde aan dat in de acute fase na een CVA, 45-67% van de patiënten gezichtsvelduitval heeft en in de chronische fase 8-25% (Peel, 2013). Visuele agnosieën komen aanmerkelijk minder vaak voor, met een geschatte prevalentie van 1-3% voor alle CVA’s (Zihl & Kennard, 2003) tot 8.5% voor geïsoleerde infarcten in het stroomgebied van de arteri cerebri posterior (Cals, 2002). Echter, 63% van de patiënten die een CVA hebben doorgemaakt blijken wel één of meerdere ‘mid-range’ perceptiestoornissen te hebben, (Lammers, 2022) waarbij visuele vaardigheden als de waarneming van beweging, vorm, kleur en textuur minder accuraat kunnen zijn.
Trauma
Retrospectieve studies beschrijven visuele klachten na hoofdtrauma bij 65-79% van de mensen. De prevalentie van de functiestoornissen varieert echter enorm, o.a. door verschillen in methodiek en door de vele verschillende traumamechanismen wisselend in ernst. Een meta-analyse van 22 artikelen over traumatisch hersenletsel, identificeerde de drie meest voorkomende functiestoornissen: accommodatieve dysfunctie (43%); convergentie-insufficiëntie (36%), verlies van gezichtsveld (18% (Merezhinskaya, 2019). Visusdaling kwam niet voor bij mild traumatisch hersenletsel maar wel bij 3% van de patiënten met matig tot ernstig hersenletsel.
Subjectieve klachten kunnen zijn fotofobie (hinderlijk bij onder andere autorijden), beperkt stereozien (hinderlijk bijvoorbeeld traplopen), gezichtsvelduitval afhankelijk van de locatie van het trauma, accommodatieproblemen (waardoor focussen op verschillende afstanden lastig kan zijn) en beperkte oogmotiliteit (waardoor er een slechte fixatie en volgbewegingen zijn, zodat lezen bijvoorbeeld lastig kan zijn) (Armstrong, 2018).
Ziekte van Parkinson
Een systematische review naar visuele functie bij de ziekte van Parkinson leverde uit 139 artikelen de volgende meest voorkomende (zelfgerapporteerde) klachten van Parkinsonpatiënten. Visuele klachten kwamen voor in sterk wisselende percentages, maar bij tenminste een kwart van de mensen met de ziekte van Parkinson (prevalentie: 26% tot 98%). Visuele klachten betroffen vooral wazig zicht, tranende ogen, aan licht gerelateerde klachten zoals verminderd zicht in het donker en verminderde licht-donker adaptatie en vermoeide ogen. In mindere mate werd een veranderd kleurenzien en gezichtsvelddefecten benoemd (van der Lijn, 2022)
Alzheimer en posterieure corticale atrofie
Mensen met dementiële ziektebeelden zoals ziekte van Alzheimer hebben ook regelmatig last van visuele symptomen. Voorbeelden hiervan zijn stoornissen in het visueel geheugen, visueel-ruimtelijke stoornissen en visuele agnosie (Tzekov & Mullan, 2014; Kusne et al., 2017). In sommige gevallen zijn de eerste symptomen van dementiële ziektebeelden visueel van aard, nog voor andere cognitieve klachten gemeld worden. Dit is vaak het geval bij Posterieure Corticale Atrofie (PCA), een vorm van neurodegeneratie die zich -aanvankelijk- beperkt tot de achterste, posterieure, gebieden van de hersenen (en daarbij stoornissen in vooral de visuele informatieverwerking veroorzaakt, maar ook andere daar gelokaliseerde cognitieve functies) en zich vervolgens uitbreidt naar meer naar voren gelegen delen van de hersenen (Crutch, 2017). Met name visueel-ruimtelijke functies zijn bij PCA sterker aangedaan dan bij de ziekte van Alzheimer (North, 2021). Daarbij is opvallend dat de geheugen- en taalfuncties aanvankelijk geheel of althans relatief gespaard blijven. In meer dan 80% van de gevallen betreft het een atypische presentatie van de ziekte van Alzheimer (de visuele variant van de ziekte van Alzheimer), maar er zijn ook andere hersenziekten als oorzaak voor dit syndroom beschreven (zoals Lewy body dementie, corticobasale degeneratie en de ziekte van Creutzfeldt-Jakob). Dit zijn voor de oogarts lastige diagnoses om te stellen en bij klinische verdenking op een dementie (en geen richtinggevende andere oogheelkundige afwijkingen) kan een verwijzing naar een neuroloog overwogen worden.
Multipele sclerose (MS)
Mensen met MS ervaren meer visuele klachten en ervaren deze klachten ook frequenter dan mensen zonder MS (van der Feen, 2022a). Ook bij mensen met MS staan aspecifieke neurovisuele stoornissen vaak op de voorgrond, met sneller verblind zijn door fel licht (24%), wazig zien (19%), moeite met scherpstellen (15%) en een grotere lichtbehoefte hebben (15%) als meest gerapporteerde klachten. Deze klachten hangen niet een-op-een samen met uitval van specifieke visuele, visuoperceptuele of cognitieve functies (van der Feen et al., 2022b) en kunnen optreden op ieder moment gedurende het ziekteproces, bij ieder type MS en ongeacht of mensen een ontsteking van de oogzenuw hebben doorgemaakt (van der Feen, 2022a).
Een overzichtsartikel uit 2016 definieert de volgende meest voorkomende visuele klachten en functiestoornissen bij MS (Costello, 2016)
Afferent visueel systeem
- Wazig zien, gezichtsvelduitval en verminderd kleurenzien door neuritis optica of aantasting RNFL zonder neuritis optica
- Wazig zien door uveitis intermedia, posterior (met retinale periflebitis), of macula-oedeem microcystisch oedeem, al dan niet geassocieerd met uveitis of met het gebruik van fingolimod
- Wazig zien bij het verhogen van de lichaamstemperatuur zoals bij sporten of warm douchen (fenomeen van Uhthoff)
- Verminderde bewegingsperceptie
- Fotofobie (lichtovergevoeligheid), glare (uitstralende lichten), visual fading en fotopsieen (lichtflikkeringen)
- Gezichtsvelduitval door demyeliniserende laesies of afwijkingen RNFL
Efferent visueel systeem (40-76% van patiënten)
- Diplopie, door internucleaire oftalmoplegie, of hersenzenuwuitval
- Oscillopsie, door verworven nystagmus of saccadische intrusies
- Beperkte oogbewegingen, door supranucleaire bewegingsstoornissen als blikparese of skew deviation
- Moeite met het volgen van bewegende objecten of wazig zien als patiënt zelf beweegt, door gestoorde (te langzame) gladde volgbewegingen
Hersentumoren
De klinische presentatie is grotendeels afhankelijk van de lokalisatie van de tumor, groeisnelheid, aan/afwezigheid van een hydrocefalus. Veel voorkomende klachten zijn wazig zien, dyschromatopsie, diplopie of oscillopsie. De meest voorkomende symptomen zijn verminderde gezichtsscherpte, verlies van gezichtsveld, relatief afferent pupildefect (RAPD), oftalmoplegie, nystagmus, oedeem van de oogzenuw, ptosis of opticusatrofie (Dermakarian, 2020).
Aanbevolen onderdelen in de anamnese
Visuele klachten ten gevolge van NAH worden niet altijd herkend. In het onderzoek van Berthold-Lindstedt (2021) ontkende ongeveer de helft van de patiënten dat zij visuele klachten hadden, maar werd middels de vragenlijst wel bevestigend geantwoord op de daaropvolgende vragen die zich richtten op functiestoornissen, leesvermogen, en vragen naar de activiteit. Patiënten associëren hun klachten dus niet altijd met een visuele oorzaak en daarom is het belangrijk te vragen naar visuele klachten bij mensen met NAH (Berthold-Lindstedt, 2021).
Hoewel de voorgaande gespecificeerde subgroepen verschillende pathofysiologie hebben, is er een substantiële overlap tussen de visuele klachten die zij ervaren. Omdat patiënten de visuele klachten niet altijd herkennen, vergroot het gebruik van een vragenlijst mogelijk de kans dat visuele klachten bij niet aangeboren hersenletsel worden geïdentificeerd. In de literatuur verschenen verschillende vragenlijsten voor het evalueren van visuele klachten na verworven hersenletsel die gebruikt kunnen worden in de anamnese (Berthold-Lindstedt, 2021; Kerkhoff, 1990; Rowe, 2018; Tarbert, 2014).
Een voorbeeld van de vragenlijst die kan worden afgenomen is de Screening Visuele Klachten – versie Niet-aangeboren hersenletsel. Deze lijst is ontwikkeld voor gebruik in tweedelijns revalidatie instellingen voor het screenen op visuele klachten bij mensen met niet-aangeboren hersenletsel en wordt beantwoord met nee/zelden, soms, of vaak/altijd (Dol, 2024). Voor een indruk waarnaar gevraagd wordt, en voor de volledigheid, vermelden we de vragen hieronder. De dikgedrukte vragen worden hierbij het meest belangrijk geacht.
- Ervaart u in het dagelijks leven problemen met het zien?
- Heeft u het idee dat u minder scherp bent gaan zien?
- Heeft u moeite met lezen?
- Heeft u last van dubbelzien of dubbelbeelden?
- Heeft u moeite met scherpstellen of duurt het langer voordat u een scherp beeld heeft?
- Wordt u, meer dan voorheen, verblind door fel licht?
- Ervaart u kleuren anders dan voorheen?
- Heeft u moeite met zien of waarnemen in het verkeer? (bijv. bij het lopen, fietsen, openbaar vervoer of autorijden)
- Heeft u moeite met het zoeken en vinden van dingen?
- Heeft u moeite met het zien bij verminderd contrast? (bijv. wanneer letters niet zijn afgedrukt op een witte, maar op een grijze achtergrond)
- Heeft u, meer dan voorheen, moeite met het wennen aan licht of donker?
- Heeft u het idee dat u voorwerpen of gezichten anders waarneemt? (bijv. vervormd of met nabeelden)
- Heeft u meer behoefte aan licht dan voorheen?
- Heeft u, meer dan voorheen, het idee dat alles donkerder lijkt?
- Loopt u wel eens tegen dingen aan?
- Heeft u wel eens moeite met de weg te vinden of u te oriënteren?
- Heeft u het idee dat u meer tijd nodig heeft om dingen te zien?
- Heeft u, meer dan voorheen, pijn aan uw ogen?
- Heeft u, meer dan voorheen, last van droge ogen?
- Ziet u weleens dingen die anderen niet zien? (bijv. flitsen, sterren, patronen, dieren, personen of voorwerpen)
- Heeft u moeite met dieptezien of afstanden inschatten?
- Heeft u het idee dat u delen mist in uw gezichtsveld?
- Heeft u moeite met het gericht pakken van dingen of grijpt u wel eens naast dingen (bijv. het pakken van een glas of deurklink)
Houd er rekening mee dat in een oudere populatie pre-existente oogheelkundige afwijkingen kunnen bestaan zoals cataract, glaucoom of maculadegeneratie en dat deze kunnen bijdragen aan visuele klachten die niet gerelateerd zijn aan het hersenletsel.
Aanbevolen visueel functieonderzoek
Bij patiënten met (een vermoeden van) visuele klachten ten gevolge van NAH, worden de volgende visuele functieonderzoeken aanbevolen al dan niet in samenwerking met een orthoptist:
- Pupilreacties
- Algemene indruk: aan/afwezigheid van een nystagmus, torticollis of ptosis
- Visus: monoculair en met refractie, zo nodig cycloplegisch
- Oogstand: covertest, alternerende covertest nabij en veraf
- Oculomotoriek: oogmotiliteit in alle blikrichtingen, saccades, gladde volgbewegingen
- Convergentie: moet aanwezig zijn tot 10 cm voor de neus
- Binoculair zien en fusie
- Accommodatie met dynamische skiascopie
- Spleetlamponderzoek en fundoscopie: vaststellen structurele oogheelkundige afwijkingen
- Gezichtsveldonderzoek met statische perimetrie, geen FDT. In de kliniek met Donders confrontatieve of andere gedragsmatige methode, en ook wanneer de formeel gangbare methoden voor het testen van het gezichtsveld, zoals de statische perimetrie met Humphrey Field Analyzer niet toegepast kunnen worden. Overweeg dynamische perimetrie met Goldmann of Octopus bij grote centrale defecten van meer dan 30gr, occipitale laesies, perifere gezichtsvelduitval die niet met een standaard 30gr gezichtsveld vast te leggen is en bij minder coöperatieve patiënten.
- Een OCT kan gebruikt worden om verdunning van de retinale zenuwvezel- en ganglioncellaag vast te stellen bij vermoeden op (al dan niet retrograde) atrofie van de visuele banen.
Wanneer er op basis van de anamnese en het functieonderzoek een verdenking is op NAH dient een neuroloog betrokken te worden. Primaire behandeling van de oogheelkundige klachten kan soms alvast worden gestart, waaronder behandeling van refractieafwijkingen met een briladvies of orthoptische behandeling. Indien klachten binnen het ziekenhuis niet voldoende kunnen worden behandeld, of wanneer er niet voldoende expertise aanwezig is ten aanzien van het vervolgonderzoek, is verwijzing naar een tertiair verwijscentrum voor bijvoorbeeld elektrofysiologisch onderzoek (zoals een VEP) geïndiceerd. Daarnaast is verwijzing naar een expertisecentrum voor visuele revalidatie geïndiceerd bij klachten en/of functionele beperkingen die interfereren met de gewenste participatie in het dagelijks leven.
Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)
Voor patiënten is het belangrijk dat zij door worden verwezen voor revalidatie, indien dat nodig is. Omdat patiënten hun visuele klachten niet altijd herkennen, kan een vragenlijst worden gebruikt om de visuele klachten te identificeren.
Kostenaspecten
Een uitgebreide anamnese en onderzoek nemen logischerwijs meer kosten met zich mee, ten opzichte van geen aanvullend onderzoek. Echter is het belangrijk dat een patiënt adequaat wordt doorverwezen. Wanneer dit aanvullende onderzoek leidt tot een adequate verwijzing, weegt dit mogelijk op tegen de extra gemaakte kosten. Bovendien kan adequate anamnese en onderzoek onnodige verwijzing voor revalidatie besparen.
Gelijkheid ((health) equity/equitable)
De beschreven anamnese en het onderzoek door de oogarts en/of neuroloog is toegankelijk voor alle patiënten.
Aanvaardbaarheid:
Ethische aanvaardbaarheid
De anamnese en diagnostiek lijkt aanvaardbaar voor de betrokkenen. Er zijn geen ethische bezwaren.
Duurzaamheid
Duurzaamheidsaspecten spelen geen rol.
Haalbaarheid
Oogartsen dienen zicht bewust te zijn van de visuele klachten die kunnen optreden ten gevolge van NAH. In de praktijk worden sommige patiënten met visuele klachten die niet direct zichtbaar of te verklaren zijn, zonder behandeling naar huis gestuurd. Deze patiënten hebben mogelijk baat bij verder onderzoek en/of verwijzing naar een neuroloog, een tertiair (universitair) centrum of een expertisecentrum voor visuele revalidatie, zodat zij adequate behandeling en begeleiding kunnen ondergaan.
Omdat visuele klachten ten gevolge van NAH niet altijd herkend worden, is het belangrijk om het bewustzijn hierover te vergroten. Hoewel de beschreven vragenlijst oorspronkelijk niet voor oogartsen is ontwikkeld, kan deze helpen om visuele klachten ten gevolge van NAH te herkennen. Bij een vermoeden op NAH dient de neuroloog te worden betrokken voor het uitsluiten van neurologische aandoeningen (zoals bij hersentumoren of MS en als de leeftijd dit rechtvaardigt ook voor het inschatten van het risico op neurodegeneratieve aandoeningen als Parkinson, Alzheimer en posterieure corticale atrofie). Ook dient het visueel functie onderzoek te worden uitgevoerd, dit kan door de oogarts of orthoptist worden gedaan. Goede samenwerking tussen de oogarts en neuroloog is daarom belangrijk. Wanneer aanvullend onderzoek, behandeling of begeleiding noodzakelijk is, en de expertise of faciliteiten hiervoor niet aanwezig zijn in het ziekenhuis of de medisch specialistische revalidatie-instelling, dient een patiënt doorverwezen te worden naar een tertiair centrum of revalidatiecentrum voor multidisciplinaire neurovisuele revalidatie.
Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies
Visuele klachten ten gevolge van NAH worden niet altijd herkend. Het is belangrijk om als oogarts alert te zijn op de visuele klachten die kunnen wijzen op NAH, zeker wanneer er geen directe oorzaak voor oogheelkundige klachten worden gevonden. Wanneer er een verdenking is op NAH, dient de neuroloog te worden betrokken. De oogarts kan oogheelkunde klachten gedeeltelijk behandelen, daarnaast dient verwijzing naar een tertiair centrum te worden overwogen.
Eindoordeel:
Sterke aanbeveling voor het uitvragen van visuele klachten bij de anamnese bij patiënten met een voorgeschiedenis met NAH.
Onderbouwing
Achtergrond
Visual complaints after acquired brain injury are often not (properly) recognized. Both in a rehabilitation center and in the hospital, the problem exists that the patient does not report and/or the doctor does not specifically ask about visual complaints after acquired brain injury. How can you, as an ophthalmologist, recognize visual complaints in acquired brain injury patients?
Conclusies / Summary of Findings
Since no systematic literature analysis was performed, there were no studies included in the analysis of the literature. No GRADE conclusions were formulated.
Samenvatting literatuur
Not applicable.
Zoeken en selecteren
To answer this clinical question, an exploratory literature search with search terms for acquired brain injury (brain disease such as multiple sclerosis or Parkinson, trauma, concussion, tumor, cerebrovascular accident (CVA) and visual impairment) was performed. As the defined patient group is very broad, this search yielded over 10.000 papers. We therefore chose to combine relevant papers identified with this search with expert opinion to answer the clinical question. The recommendations are substantiated by (non-systematic) literature and expert-opinion.
Referenties
- Armstrong RA. Visual problems associated with traumatic brain injury. Clin Exp Optom. 2018 Nov;101(6):716-726. doi: 10.1111/cxo.12670. Epub 2018 Feb 28. PMID: 29488253.
- D.C. vE. Organization of visual areas in macaque and human cerebral cortex. In: Chalupa LMaW, J.S., ed. The Visual Neurosciences. MIT Press; 2004:507-521.
- Berthold-Lindstedt M, Johansson J, Ygge J, Borg K. How to assess visual function in acquired brain injury-Asking is not enough. Brain Behav. Feb 2021;11(2):e01958. doi:10.1002/brb3.1958
- Berthold-Lindstedt M, Ygge J, Borg K. Visual dysfunction is underestimated in patients with acquired brain injury. J Rehabil Med. Apr 6 2017;49(4):327-332. doi:10.2340/16501977-2218
- Rowe FJ, Group VISw. Vision In Stroke cohort: Profile overview of visual impairment. Brain Behav. Nov 2017;7(11):e00771. doi:10.1002/brb3.771
- Cals N, Devuyst G, Afsar N, Karapanayiotides T, Bogousslavsky J (2002) Pure superficial posterior cerebral artery territory infarction in The Lausanne Stroke Registry. J Neurol 249: 855–861. Costello F. Vision Disturbances in Multiple Sclerosis. Semin Neurol. Apr 2016;36(2):185-95. doi:10.1055/s-0036-1579692
- Crutch, S.J., et al. (2017). Consensus classification of posterior cortical atrophy. Alzheimer’s & Dementia, 13, 870-884. http://dx.doi.org/10.1016/j.jalz.2017.01.014
- Dermarkarian CR, Kini AT, Al Othman BA, Lee AG. Neuro-Ophthalmic Manifestations of Intracranial Malignancies. J Neuroophthalmol. Sep 2020;40(3):e31-e48. doi:10.1097/WNO.0000000000000950
- Dol VL, Fuermaier ABM, Will EME, van Sorge AJ, Heutink J. The Screening Visual Complaints questionnaire-acquired brain injury: Development and evaluation of psychometric properties in a community sample. PLoS One. 2024;19(12):e0314999.
- van der Feen, F.E., de Haan, G.A., van der Lijn, I., Heersema, D.J., Meilof, J.F., Heutink, J. (2022a). Recognizing visual complaints in people with multiple sclerosis: revalence,
- nature and associations with key characteristics of MS. Multiple Sclerosis and Related Disorders, 57, 103429. DOI: 10.1016/j.msard.2021.103429
- van der Feen, F.E., de Haan, G.A., van der Lijn, I., Stellingwerf, C., Vrijling, A.C.L., Heersema, D.J., Meilof, J.F., Heutink, J. (2022b). The complex relation between visual complaints and decline in visual, visuoperceptual and cognitive functions in people with multiple sclerosis. Neuropsychological Rehabilitation. DOI:10.1080/09602011.2023.2179075
- Kerkhoff G, Schaub J, Zihl J. [Anamnesis of brain-originated vision disorders]. Nervenarzt. Dec 1990;61(12):711-8. Die Anamnese zerebral bedingter Sehstorungen.
- Kusne, Y., Wolf, A.B., Townley, K., Conway, M., Peyman, G.A. (2017). Visual system manifestations of Alzheimer’s disease. Acta Ophthalmologica, 95, e668–e676
- Lammers NA, Van den Berg NS, Lugtmeijer S, Smits AR, Pinto Y, et al. (2022) Mid-range visual deficits after stroke: Prevalence and co-occurrence. PLOS ONE 17(4): e0262886. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0262886
- van der Lijn I, de Haan GA, Huizinga F, et al. Self-Reported Visual Complaints in People with Parkinson's Disease: A Systematic Review. J Parkinsons Dis. 2022;12(3):785-806. doi:10.3233/JPD-202324
- Merezhinskaya N, Mallia RK, Park D, Bryden DW, Mathur K, Barker FM, 2nd. Visual Deficits and Dysfunctions Associated with Traumatic Brain Injury: A Systematic Review and Meta-analysis. Optom Vis Sci. Aug 2019;96(8):542-555. doi:10.1097/OPX.0000000000001407
- North, C., Desai, R., Saunders, R., Suárez-González, A., Bamiou, D., Costafreda, S.G., de Haan, G.A., Halls, G., Heutink, J., O'Nions, E., Utoomprurkporn, N., John, A., Stott, J. (2021). Neuropsychological deficits in posterior cortical atrophy and typical Alzheimer's disease: a meta-analytic review. Cortex 143, 223–236. doi: 10.1016/j.cortex.2021.07.011
- Peel S, Akerman N, Dodridge C, Howard C, Shipman T, Sperring U, Macdiarmid S, Freeman C. A prospective profile of visual field loss following stroke: prevalence, type, rehabilitation, and outcome. Biomed Res Int. 2013;2013:719096. Doi: 10.1155/2013/719096
- Rowe FJ, Hepworth LR, Hanna KL, Howard C. Visual Impairment Screening Assessment (VISA) tool: pilot validation. BMJ Open. Mar 6 2018;8(3):e020562. doi:10.1136/bmjopen-2017-020562
- Szatmary G, Biousse V, Newman NJ. Can Swedish interactive thresholding algorithm fast perimetry be used as an alternative to goldmann perimetry in neuro-ophthalmic practice? Arch Ophthalmol. Sep 2002;120(9):1162-73. doi:10.1001/archopht.120.9.1162
- Tarbert CM, Livingstone IA, Weir AJ. Assessment of visual impairment in stroke survivors. Annu Int Conf IEEE Eng Med Biol Soc. 2014;2014:2185-8. doi:10.1109/EMBC.2014.6944051
- Tzekov, R. & Mullan, M. (2014). Vision function abnormalities in Alzheimer disease. Survey of Ophthalmology, 59, 414-433.
- Zihl, J., & Kennard, C. (2003). Disorders of higher visual function. In T. Brandt (Ed.), Neurological disorders:Course and treatment (pp. 255–261). Amsterdam: Academic Press.
Verantwoording
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 18-12-2025
Beoordeeld op geldigheid : 18-12-2025
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2022 een multidisciplinaire cluster ingesteld. Het cluster Oog bestaat uit meerdere richtlijnen, zie hier voor de actuele clusterindeling. De stuurgroep bewaakt het proces van modulair onderhoud binnen het cluster. De expertisegroepleden brengen hun expertise in, indien nodig. De volgende personen uit het cluster zijn betrokken geweest bij de herziening van deze module:
Clusterstuurgroep
- Mevr. dr. M.C. (Marjolijn) Bartels, Voorzitter Cluster Oog, Oogarts, NOG, Deventer Ziekenhuis
- Mevr. dr. N.C. (Nicole) Naus, Oogarts, NOG, Erasmus MC
- Mevr. dr. A.J. (Arlette) van Sorge, Oogarts, NOG, Koninklijke Visio,
- Dhr. drs. L.J. (Leo) Noordzij, Oogarts, NOG, Oog op Zuid Oogkliniek
- Mevr. dr. Ir M. (Marleen) van Aartrijk, Klinisch Fysicus NVKF, Koninklijke Visio
- Mevr. C. (Caroline) Osterholt-Bel, Adviseur oogzorg Oogvereniging
Clusterexpertisegroep
- Mevr. dr. A.L.W. (Annabel) Groot, Oogarts, NOG, RadboudUMC
- Mevr. drs. C. (Nynke) Stellingwerf, Oogarts, NOG, Koninklijke Visio
- Dhr. Prof. dr. J.H.C. (Joost) Heutink, Bijzonder Hoogleraar Visuele Stoornissen bij niet-geboren hersenletsel NIP, Rijksuniversiteit Groningen
- Dhr. W.D.C. (Wietse) Gaykema MSc, Revalidatie-artsVRA, Revalidatiecentrum Roessingh
Met ondersteuning van
- Mw. dr. A.C.J. (Astrid) Balemans, senior adviseur, Kennisinstituut van Medisch Specialisten.
- Mw. MSc. D.G. (Dian) Ossendrijver, adviseur, Kennisinstituut van Medisch Specialisten.
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van de clusterleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Clusterstuurgroepleden
Tabel 1 Gemelde (neven)functies en belangen stuurgroep
|
Naam |
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke financiële belangen |
Persoonlijke relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intellectuele belangen en reputatie |
Overige belangen |
Datum |
Restrictie |
|
Marjolijn Bartels (Voorzitter cluster t/m maart 2025) |
oogarts Deventer ziekenhuis |
Lid van Concilium, bestuurslid kwaliteit NOG en lid van cornea werkgroep (NOG). |
Geen |
Geen |
ja, 4. Deelname ZonMW- optimise. Lokale PI (vanaf jan 2025) |
meer persoonlijk belang van goed op de hoogte zijn van alles, hetgeen gebruikt wordt in de dagelijkse praktijk en als opleider, lid van Concilium, lid van commissie kwaliteit en voorzitter van cornea werkgroep. |
Geen |
18-4-2025 |
Geen trekker of 1ste meelezer vanwege intellectueel belang bij BICAT |
|
Nicole Naus – Postema (voorzitter vanaf april 2025) |
oogarts Erasmus MC Rotterdam |
Afdelingshoofd oogheelkunde Erasmus MC Voorzitter richtlijnencommissie NOG, Lid richtlijn PCC NVDV |
Geen |
Geen |
nee |
Geen |
Geen |
23-04-2025 |
Geen restricties |
|
Arlette Verpoorten - van Sorge |
Oogarts Koninklijke Visio |
ROP richtlijn Kennisinstituut, Voorzitter VRS (vereniging voor revalidatie bij slechtziendheid, onbetaald), betrokken bij NEDROP2 studie (onbetaald), guest editor bij CVI editie bij Frontiers of Neuroscience (onbetaald) |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
30-01-2022 |
Geen restricties
|
|
Leo Noordzij |
Oogarts bij Coöperatie Oogheelkunde op Zuid voor 3.5 dag in de week. |
Lid richtlijn werkgroep FMS/ NOG betreffende leeftijdsgebonden macula degeneratie (tm juli 2023). |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
20-04-2025 |
Geen restricties ('advieswerk' neergelegd per juni/augustus 2022)
|
|
Marleen van Aartrijk |
Klinisch Fysicus bij Koninklijke Visio (Revalidatie & Advies): betaald,
|
Geen |
Geen persoonlijk financieel belang. Indien een richtlijn verwijzing naar revalidatiezorg stimuleert kan dat impact hebben op mijn werkgever (en dan indirect op mijzelf) |
Geen |
Binnen de revalidatiezorg zijn er fondsen (oa Novum, ZonMW) die exptertiseprojecten ondersteunen. Aan een aantal van deze projecten draag ik bij, maar dat gaat om een zeer beperkt deel van mijn tijd (ben geen hoofdonderzoeker oid) |
Verduidelijking van rol revalidatiezorg in de zorgketen |
Geen |
22-04-2025 |
Geen restricties |
|
Caroline Osterholt- Bel |
Adviseur Oogzorg Oogvereniging |
TOA Ikazia |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
29-4-2025 |
Geen |
Betrokken clusterexpertisegroepleden
Tabel 2 Gemelde (neven)functies en belangen expertisegroep
|
Naam |
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke financiële belangen |
Persoonlijke relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intellectuele belangen en reputatie |
Overige belangen |
Datum |
Restrictie |
|
Annabel Groot |
Oogarts bij Radboudumc, aandachtsgebied neuro-oftalmologie en strabismus |
Bestuur Nederlandse neuro-oftalmologie werkgroep, bestuur Donders gezelschap voor strabologie |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
27-06-2025 |
Geen |
|
Nynke Stellingwerf |
Oogarts bij Koninklijke Visio 0,56 FTE en Eyescan Groningen 0,30 FTE |
geen |
Geen, ben wel werknemer Koninklijke Visio |
Geen |
Geen |
Werknemer Koninklijke Visio |
Geen |
8-06-2023 / 28-07-2025 |
Geen restricties |
|
Joost Heutink |
Bijzonder Hoogleraar Visuele Stoornissen bij niet-geboren hersenletsel |
Strategisch adviseur |
Nevenfunctie: |
Nee, behalve het gegeven dat enkele personen uit mijn directe omgeving niet-aangeboren hersenletsel hebben |
ZonMw: |
De bijzondere leerstoel Visuele Stoornissen ten gevolge van niet-aangeboren hersenletsel die ik bekleed heeft als doel: het ontwikkelen, verbeteren en onderbouwen van diagnostische methoden en (cognitieve) training voor mensen met visuele klachten ten gevolge van NAH. Daarnaast is het streven de aandacht voor en kennis over onbekende en onbegrepen visuele klachten ten gevolge van NAH te vergroten. Deze doelen zijn gerelateerd aan mijn input op de module visuele beperkingen bij NAH (cluster oog). Hoewel ik geen persoonlijke en/of financiële belangen heb bij de richtlijn en de inhoud daarvan, kan een (inhoudelijk duidelijke) module over visuele problematiek ten gevolge van NAH in de richtlijn worden opgevat als een succes voor de leerstoel en ook positief bijdragen aan mijn reputatie als expert/wetenschapper op dit terrein. |
geen |
19-01-2024 /22-07-2025 |
Geen restricties |
|
Wietse Gaykema |
Functie: revalidatiearts |
Geen |
Geen |
Geen |
ZonMw: Meedoen met next step (poliklinische revalidatie bij kinderen met NAH) Meedoen met resultaat (poliklinishe revalidatie bij kinderen met NAH) Rehability4ALL (klinische revalidatie bij kinderen met NAH)" |
Geen |
Geen |
05-09-2023 / 11-08-2025 |
Geen restricties;
Beschreven onderzoeken gaan over revalidatie, niet over anamnese |
Inbreng patiëntenperspectief
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerden de clusterleden conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
|
Module |
Uitkomst raming |
Toelichting |
|
Module kinderen met visuele beperkingen |
Geen financiële gevolgen |
Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlener of andere organisatie van zorgverlening betreft, het geen toename in het aantal in te zetten voltijdsequivalenten aan zorgverleners betreft en het geen wijziging in het opleidingsniveau van zorgverlenersbetreft. Er worden daarom geen financiële gevolgen verwacht. |
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.
Zoekverantwoording
Algemene informatie
|
Cluster/richtlijn: Cluster Oog - UV2 Visuele beperkingen NAH – Versie 3 |
|
|
Uitgangsvraag/modules: Welke factoren moeten worden besproken tijdens de anamnese, en welke onderzoeken moeten minimaal worden gedaan om vast te kunnen stellen of een patiënt met visuele beperkingen na NAH baat zou kunnen hebben bij in verwijzing voor revalidatie? |
|
|
Database(s): Embase.com, Ovid/Medline |
Datum: 29 oktober 2024 |
|
Periode: vanaf 2014 |
Talen: geen restrictie |
|
Literatuurspecialist: Esther van der Bijl |
|
|
BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Bij gebruikmaking van een volledig zoekblok zal naar de betreffende link op de website worden verwezen. |
|
|
Toelichting: Voor deze vraag is gezocht op de elementen niet aangeboren hersenletsel EN visuele klachten.
à De volgende sleutelartikelen worden gevonden met deze search:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34658251/ à De volgende sleutelartikelen vallen uit:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15031836/ Valt uit op datum
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32687723/ Geen SR
|
|
|
Te gebruiken voor richtlijntekst: In de databases Embase.com en Ovid/Medline is op 29 oktober 2024 systematisch gezocht naar systematische reviews over het vaststellen van visuele beperkingen bij niet aangeboren hersenletsel. De literatuurzoekactie leverde 1289 unieke treffers op. |
|
Zoekopbrengst 29 oktober 2024
|
|
EMBASE |
OVID/MEDLINE |
Ontdubbeld |
|
SR |
1101 |
734 |
1289* |
|
RCT |
1727 |
861 |
|
|
Observationeel |
6500 |
4401 |
|
*in Rayyan
Zoekstrategie Embase.com 29 oktober 2024
|
No. |
Query |
Results |
|
#1 |
'brain disease'/de OR 'brain edema'/exp OR 'brain infection'/exp OR 'brain sclerosis'/exp OR 'brain toxicity'/exp OR 'encephalomalacia'/exp OR 'hydrocephalus'/exp OR 'hypertension encephalopathy'/exp OR 'leukoencephalopathy'/exp OR 'metabolic encephalopathy'/exp OR 'necrotizing encephalopathy'/exp OR 'intracranial hypertension'/exp OR 'organic brain syndrome'/exp OR 'organic psychosyndrome'/exp OR 'pseudobulbar palsy'/exp OR 'sepsis associated encephalopathy'/exp OR 'penetrating head injury'/de OR 'thalamus disease'/exp OR 'head injury'/de OR 'brain injury'/exp OR 'meningitis'/exp OR 'encephalitis'/exp OR 'brain hypoxia'/exp OR 'traumatic coma'/exp OR 'concussion'/de OR 'brain concussion'/exp OR 'brain tumor'/exp OR 'cerebrovascular disease'/exp OR 'meningeal inflammation':ti,ab,kw OR 'meningitis':ti,ab,kw OR 'perimeningeal infections':ti,ab,kw OR 'brain inflammation':ti,ab,kw OR 'cerebritis':ti,ab,kw OR 'encephalitis':ti,ab,kw OR 'enkephalitis':ti,ab,kw OR 'brain commotion':ti,ab,kw OR 'brain concussion':ti,ab,kw OR 'brain contusion':ti,ab,kw OR 'cerebral concussion':ti,ab,kw OR 'commotio cerebri':ti,ab,kw OR (((brain OR cerebr* OR intracranial OR 'left hemisphere' OR 'right hemisphere' OR craniocerebr*) NEAR/3 (edema OR hernia OR infecti* OR scleros* OR toxic* OR injur* OR accident* OR anoxaemi* OR anoxemi* OR anoxi* OR hypoxi* OR asphyx* OR cancer* OR necros* OR neoplasm* OR carcinom* OR tumor* OR tumour* OR angiopath* OR 'vascular disease*' OR vasculopath* OR 'small vessel disease*' OR 'vascular disorder*' OR 'vascular disturbance*' OR 'vascular lesion*' OR 'vascular damage*' OR 'vascular syndrome*' OR cyst*)):ti,ab,kw) OR (((injur* OR posttrauma* OR trauma*) NEAR/3 coma):ti,ab,kw) OR encephalomalacia:ti,ab,kw OR (((dialysis OR hemorrhag* OR hypertension OR metabol* OR necroti* OR 'sepsis associate*') NEAR/3 encephalopath*):ti,ab,kw) OR ((organic NEAR/3 ('brain syndrome' OR psychosyndrome)):ti,ab,kw) OR 'pseudobulbar palsy':ti,ab,kw OR ((thalam* NEAR/2 disease*):ti,ab,kw) OR leukoencephalopath*:ti,ab,kw OR binswanger:ti,ab,kw OR 'multiple sclerosis':ti,ab,kw OR 'parkinson*':ti,ab,kw OR 'acquired brain disease*':ti,ab,kw |
2420127 |
|
#2 |
'visual impairment'/exp/mj OR 'visual disorder'/mj OR 'color vision defect'/exp/mj OR 'diplopia'/exp/mj OR 'scotoma'/exp/mj OR 'photophobia'/exp/mj OR 'depth perception'/exp/mj OR 'perception disorder'/mj OR 'eye movement disorder'/exp/mj OR (((vision OR visual* OR hallucinogen OR optic* OR sight OR 'eye movement' OR perceptual OR 'ocular motility') NEAR/3 (disorder* OR disturbance* OR abnormal* OR blurr* OR defect* OR double OR distort* OR oscillat* OR oscilloptic OR hallucination* OR illusion* OR impair* OR loss* OR handicap* OR snow OR disparit* OR disab* OR complaint*)):ti,ab,kw) OR (((color OR colour) NEAR/3 agnosia):ti,ab,kw) OR (((depth OR space OR spatial OR visio* OR visuospatial) NEAR/3 (discrimination OR perception* OR disparit* OR neglect*)):ti,ab,kw) OR 'scoterythrous vision':ti,ab,kw OR blindness:ti,ab,kw OR 'ambiopia':ti,ab,kw OR 'd?plopia':ti,ab,kw OR 'diplopy':ti,ab,kw OR 'polyopia':ti,ab,kw OR 'polyopsia':ti,ab,kw OR 'polyopy':ti,ab,kw OR 'metamorphops*':ti,ab,kw OR 'night myopia':ti,ab,kw OR 'nyct?lopia':ti,ab,kw OR 'photopsia':ti,ab,kw OR 'scotoma':ti,ab,kw OR 'fata morgana':ti,ab,kw OR hemianopsi*:ti,ab,kw OR amblyopia:ti,ab,kw OR 'aniseiconia':ti,ab,kw OR 'aniseikonia':ti,ab,kw OR 'charles bonnet*':ti,ab,kw OR 'achromatognosia':ti,ab,kw OR 'achromatopia':ti,ab,kw OR 'achromatopsia':ti,ab,kw OR dyschromasia:ti,ab,kw OR dyschromatopsia:ti,ab,kw OR 'hemeralopia':ti,ab,kw OR 'dismetrops*':ti,ab,kw OR 'nocturnal amblyopia':ti,ab,kw OR 'oscillopsi*':ti,ab,kw OR 'oscilloscopsia':ti,ab,kw OR 'palinops*':ti,ab,kw OR 'palinoptic*':ti,ab,kw OR 'visual perseveration*':ti,ab,kw OR stereoillusion:ti,ab,kw OR 'aeropsia':ti,ab,kw OR 'xanthopsia':ti,ab,kw OR 'visual attention':ti,ab,kw |
325123 |
|
#3 |
#1 AND #2 |
62354 |
|
#4 |
#3 AND [2014-2024]/py NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) |
18433 |
|
#5 |
'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab |
1073775 |
|
#6 |
'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti |
4133204 |
|
#7 |
'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) |
8469025 |
|
#8 |
'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab))) |
15498387 |
|
#9 |
#4 AND #5 - SR |
1101 |
|
#10 |
#4 AND #6 NOT #9 - RCT |
1727 |
|
#11 |
#4 AND (#7 OR #8) NOT (#9 OR #10) - Observationeel |
6500 |
Zoekstrategie Ovid/Medline 29 oktober 2024
|
# |
Searches |
Results |
|
1 |
Brain Diseases/ or Brain Edema/ or Encephalocele/ or Brain Abscess/ or Multiple Sclerosis/ or exp Brain Injuries/ or exp Heat Stroke/ or exp Intracranial Hypertension/ or Brain Diseases, Metabolic/ or Sepsis-Associated Encephalopathy/ or Encephalomalacia/ or Leukoencephalopathies/ or exp Pseudobulbar Palsy/ or exp Craniocerebral Trauma/ or exp Meningitis/ or exp Hypoxia, Brain/ or exp Brain Neoplasms/ or exp Cerebrovascular Disorders/ or meningeal inflammation.ti,ab,kf. or meningitis.ti,ab,kf. or perimeningeal infections.ti,ab,kf. or brain inflammation.ti,ab,kf. or cerebritis.ti,ab,kf. or encephalitis.ti,ab,kf. or enkephalitis.ti,ab,kf. or brain commotion.ti,ab,kf. or brain concussion.ti,ab,kf. or brain contusion.ti,ab,kf. or cerebral concussion.ti,ab,kf. or commotio cerebri.ti,ab,kf. or ((brain or cerebr* or intracranial or left hemisphere or right hemisphere or craniocerebr*) adj3 (edema or hernia or infecti* or scleros* or toxic* or injur* or accident* or anoxaemi* or anoxemi* or anoxi* or hypoxi* or asphyx* or cancer* or necros* or neoplasm* or carcinom* or tumor* or tumour* or angiopath* or vascular disease* or vasculopath* or small vessel disease* or vascular disorder* or vascular disturbance* or vascular lesion* or vascular damage* or vascular syndrome* or cyst*)).ti,ab,kf. or ((injur* or posttrauma* or trauma*) adj3 coma).ti,ab,kf. or encephalomalacia.ti,ab,kf. or heat stroke.ti,ab,kf. or ((dialysis or hemorrhag* or hypertension or metabol* or necroti* or sepsis associate*) adj3 encephalopath*).ti,ab,kf. or (organic adj3 (brain syndrome or psychosyndrome)).ti,ab,kf. or pseudobulbar palsy.ti,ab,kf. or (thalam* adj2 disease*).ti,ab,kf. or leukoencephalopath*.ti,ab,kf. or binswanger.ti,ab,kf. or multiple sclerosis.ti,ab,kf. or parkinson*.ti,ab,kf. |
1330679 |
|
2 |
exp Vision Disorders/ or exp Depth Perception/ or ((vision or visual* or hallucinogen or optic* or sight or eye movement or perceptual or ocular motility) adj3 (disorder* or disturbance* or abnormal* or blurr* or defect* or double or distort* or oscillat* or oscilloptic or hallucination* or illusion* or impair* or loss* or handicap* or snow or disparit* or disab* or complaint*)).ti,ab,kf. or ((color or colour) adj3 agnosia).ti,ab,kf. or ((depth or space or spatial or visio* or visuospatial) adj3 (discrimination or perception* or disparit* or neglect*)).ti,ab,kf. or Amblyopia.ti,ab,kf. or aniseiconia.ti,ab,kf. or aniseikonia.ti,ab,kf. or charles bonnet*.ti,ab,kf. or achromatognosia.ti,ab,kf. or achromatopia.ti,ab,kf. or achromatopsia.ti,ab,kf. or scoterythrous vision.ti,ab,kf. or blindness.ti,ab,kf. or dyschromasia.ti,ab,kf. or dyschromatopsia.ti,ab,kf. or hemeralopia.ti,ab,kf. or ambiopia.ti,ab,kf. or d?plopia.ti,ab,kf. or diplopy.ti,ab,kf. or polyopia.ti,ab,kf. or polyopsia.ti,ab,kf. or polyopy.ti,ab,kf. or dismetrops*.ti,ab,kf. or metamorphops*.ti,ab,kf. or night myopia.ti,ab,kf. or nocturnal amblyopia.ti,ab,kf. or nyct?lopia.ti,ab,kf. or oscillopsi*.ti,ab,kf. or oscilloscopsia.ti,ab,kf. or palinops*.ti,ab,kf. or palinoptic*.ti,ab,kf. or visual perseveration*.ti,ab,kf. or photopsia.ti,ab,kf. or scotoma.ti,ab,kf. or fata morgana.ti,ab,kf. or stereoillusion.ti,ab,kf. or aeropsia.ti,ab,kf. or xanthopsia.ti,ab,kf. or hemianopsi*.ti,ab,kf. |
228651 |
|
3 |
1 and 2 |
34898 |
|
4 |
limit 3 to yr="2014 -Current" |
13941 |
|
5 |
4 not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) |
13113 |
|
6 |
meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf. |
785602 |
|
7 |
exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw. |
2798213 |
|
8 |
Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies] |
4867859 |
|
9 |
Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.)) |
5822173 |
|
10 |
5 and 6 - SR |
734 |
|
11 |
(5 and 7) not 10 - RCT |
861 |
|
12 |
(5 and (8 or 9)) not (10 or 11) - Observationeel |
4401 |