Welke kwaliteitseisen gelden bij de besluitvorming van verplichte zorg?

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Voor deze uitgangsvraag is geen systematische literatuurstudie uitgevoerd, gezien de aard van deze uitgangsvraag, de Nederlandse context en Wvggz. De werkgroep baseert zich op de wettekst in de Wvggz en jurisprudentie waarbij een aantal specifieke onderwerpen met betrekking tot besluitvorming omschreven worden.

1. Algemeen

Verplichte zorg wordt alleen ingezet als er (dreigend) ernstig nadeel bestaat dat veroorzaakt wordt door gedrag dat voortvloeit uit één of meerdere psychische stoornissen. Als meerdere vormen van verplichte zorg door de burgemeester of rechter zijn toegekend, worden deze niet per definitie allemaal toegepast. Alleen de vormen van verplichte zorg waartegen de patiënt zich verzet en die op een bepaald moment bij de specifieke patiënt noodzakelijk zijn om het (dreigend) ernstig nadeel weg te nemen, worden ingezet.

Allereerst wordt ingegaan op de zorgvuldigheidseisen rondom het besluitvormingsproces van verplichte zorg, daarna op de schriftelijke vastlegging en de mondelinge en schriftelijke communicatie naar de patiënt.

2. Vertegenwoordiger en familie en naasten

Uitgangspunt is dat de vertegenwoordiger en de naasten worden betrokken bij deze beslissing middels een overleg, met als doel de verplichte zorg te voorkomen en om de zorgverantwoordelijke van informatie te voorzien.

In de Wvggz zijn vertegenwoordiger bij minderjarigen onder de 16: de gezagsdragende ouder(s)/voogd(en), bij een minderjarigen van 16 en 17: een door de minderjarige als zodanig gemachtigde of bij wilsonbekwaamheid de gezagsdragende ouder(s)/voogd(en).

Ook een meerderjarige wilsbekwame patiënt kan een vertegenwoordiger machtigen: de door de patiënt schriftelijk gemachtigde. 

Bij wilsonbekwaamheid zijn de vertegenwoordigers (in vaste hiërarchische volgorde):

1. de curator of mentor,

2. de schriftelijk gemachtigde, of indien deze ontbreekt,

3. de echtgenoot, de geregistreerde partner of andere levensgezel, of, indien deze ontbreekt of niet wenst op te treden,

4. een ouder, kind, broer, zus, grootouder of kleinkind van de patiënt, tenzij deze dat niet wenst of deze ontbreekt.

Als de patiënt niet wil dat de vertegenwoordiger geïnformeerd wordt over de besluitvorming verplichte zorg, gelden er verschillende regels en uitgangspunten. Een curator, mentor of andere vertegenwoordiger wordt altijd geïnformeerd voor zover dat voor de uitvoering van de taken noodzakelijk is. Als de noodzaak er niet is, wordt de vertegenwoordiger alleen volledig geïnformeerd als de patiënt wilsonbekwaam terzake is. Bij wilsbekwaamheid ter zake wordt de vertegenwoordiger en naaste alleen geïnformeerd over de verplichte zorg waartoe is besloten. De geneesheer-directeur geeft de patiënt, de vertegenwoordiger en de advocaat een afschrift van de beslissing en stelt hen schriftelijk in kennis van de klachtwaardigheid van de beslissing en de mogelijkheid van advies en bijstand door de patiëntenvertrouwenspersoon en de familievertrouwenspersoon.

Het is aan de zorgverantwoordelijke of het mogelijk is de wensen van de patiënt te volgen in het bepalen wie de vertegenwoordiger is of een andere vertegenwoordiger te kiezen bij een inadequate vertegenwoordiger. Dit geldt niet voor de vertegenwoordiger die door de rechter is aangesteld. In elk geval wordt de patiënt er wel over geïnformeerd dat de vertegenwoordiger wordt geïnformeerd en wat er besproken is. Informatie over de patiënt mag in alle gevallen worden gevraagd aan naasten door hen uit te nodigen belangrijke informatie te delen. Ook in dat geval is het van belang de patiënt hierover te informeren. Als er geen vertegenwoordiger is en het niet lukt de patiënt te laten vertegenwoordigen door een naaste, kan overwogen worden een vertegenwoordiger, een mentor of curator, aan te vragen. Hierbij dient te worden afgewogen of dit meerwaarde heeft voor de patiënt, omdat curatele of mentoraat geen einddatum heeft en in beginsel over meer beslissingen gaat dan alleen de verplichte zorg. De zorgverantwoordelijke bekijkt of het proportioneel is een vertegenwoordiger aan te vragen. De duur van de wilsonbekwaamheid kan hierin worden meegenomen. De mening van de patiënt dient hierin ook te worden meegenomen.

3. Beslissing verlenen verplichte zorg

Bij het besluiten tot toepassen van verplichte zorg dient de zorgverantwoordelijke zich op de hoogte te stellen van de actuele gezondheidstoestand van de patiënt. De zorgverantwoordelijke dient voorafgaand aan de beslissing overleg te hebben met de patiënt en uitleg te geven over diens overwegingen en de patiënt de gelegenheid geven diens mening over de behandeling te geven. Bij deze beoordeling wordt vastgesteld wat de wensen van de patiënt zijn en waarom die zich verzet tegen verplichte zorg. Het is van belang te bekijken of de wensen van de patiënt gevolgd kunnen worden en of er alternatieven zijn om verplichte zorg te voorkomen en die passend zijn bij de gezondheidstoestand van de patiënt en het (dreigende) ernstige nadeel. Het uitgangspunt is om de zorg te bieden die het beste past bij de behoefte en de individuele omstandigheden van de patiënt. Bij het overleg met de patiënt worden (indien aanwezig) ook de eigen regie-instrumenten betrokken, zoals een crisiskaart, signaleringsplan, zorgkaart, eigen plan van aanpak en/of een andere schriftelijke wilsuiting. Indien de zorgverantwoordelijke, de voor de patiënt veelal ingrijpende beslissing, neemt op basis van een digitale of hybride beoordeling of telefonische afstemming met een medebehandelaar, dient de zorgverantwoordelijke zich bewust te zijn van de verantwoordelijkheid van deze beslissing. Bij twijfel wordt geadviseerd de patiënt face to face te spreken.

Bij de beoordeling wordt vastgesteld of er sprake is van (dreigend) ernstig nadeel, dat veroorzaakt is door gedrag dat voortkomt uit de psychische stoornis dat niet anders dan door het inzetten van verplichte zorg kan worden afgewend. In het dossier moet beschreven worden welke psychiatrische symptomen er zijn en op welke manier deze het ernstig nadeel veroorzaken. Er dient sprake te zijn van een causaal verband tussen het gedrag voortkomend uit de psychische stoornis en het ernstige nadeel. Het is van belang te bekijken tegen welke vormen van verplichte zorg de patiënt zich verzet en tegen welke vormen er geen verzet is en die dus niet als verplichte zorg worden toegepast.

Als de zorgverantwoordelijke een psychiater is, kan deze zelf beslissen tot verplichte zorg. Als de zorgverantwoordelijke een GZ- of klinisch (neuro)psycholoog, specialist ouderengeneeskunde, klinisch geriater, verslavingsarts of verpleegkundig specialist GGZ is, dan dient overeenstemming te worden bereikt met de geneesheer-directeur. De verslavingsarts kan alleen zorgverantwoordelijke zijn bij patiënten met een stoornis in middelengebruik en een klinisch geriater en specialist ouderengeneeskunde alleen bij ouderen. Andere disciplines dan bovengenoemd kunnen geen zorgverantwoordelijke zijn. Buiten kantoortijden kan de patiënt door de arts gesproken worden en kan de psychiater als waarnemend zorgverantwoordelijke na telefonisch overleg besluiten tot verplichte zorg en zich op die manier op de hoogte laten stellen van de actuele gezondheidstoestand.

4. Proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit en veiligheid

Verplichte zorg moet voldoen aan de criteria proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit, en veiligheid. Deze criteria zijn in de Wvggz vastgelegd en zouden ervoor moeten zorgen dat verplichte zorg alleen als ultimum remedium wordt toegepast. Er bestaat geen meetinstrument om deze criteria te beschrijven of te kwantificeren.

Bij proportionaliteit wordt beoordeeld of de verplichte zorg in redelijke verhouding is met het af te wenden ernstige nadeel. En ook of er nadelen zijn van de verplichte zorg en hoe deze zich verhouden tot de voordelen.

Bij subsidiariteit wordt beoordeeld of andere behandelingen of maatregelen die minder ingrijpend zijn ook kunnen worden toegepast. Denk hierbij aan medicatie, de inzet van naasten of een ervaringsdeskundige, het inzetten van het signaleringsplan en ambulante of minder ingrijpende vormen van verplichte zorg. Specifiek bij subsidiariteit is het van belang de patiënt zoveel mogelijk te betrekken en te bekijken of diens ideeën over het voorkomen van ernstig nadeel geschikt worden geacht. Voor ambulante verplichte zorg geldt specifiek nog dat moet worden afgewogen of dit minder ingrijpend is dan een alternatief, vanwege de mogelijke inbreuk op de privacy van de patiënt. Denk hierbij aan het toepassen van verplichte zorg bij de patiënt thuis.

Bij de effectiviteit beoordeelt de zorgverantwoordelijke of de verwachting is dat de verplichte zorg effectief is, dat wil zeggen: redelijkerwijs zal leiden tot het doel, namelijk:

1. een crisissituatie af te wenden,
2. ernstig nadeel af te wenden,
3. de geestelijke gezondheid van patiënt te stabiliseren,
4. de geestelijke gezondheid van patiënt dusdanig te herstellen dat die zijn autonomie zoveel mogelijk herwint, of
5. het stabiliseren of herstellen van de fysieke gezondheid van patiënt in het geval diens gedrag als gevolg van zijn psychische stoornis leidt tot ernstig nadeel daarvoor.

Bij veiligheid wordt beoordeeld of de verplichte zorg op een veilige manier kan worden uitgevoerd. Als dit niet het geval is, wordt gezocht naar alternatieven die wel veilig of veiliger zijn. Denk hierbij aan bijwerkingen van medicatie, veiligheid voor patiënt zelf, voor medepatiënten of personeel binnen de accommodatie. In sommige gevallen kan een opnameplek bij een forensische instelling veiliger zijn. Zeker in een ambulante setting geldt dat verplichte zorg niet altijd veilig kan worden uitgevoerd voor de patiënt zelf, de hulpverlener of de naasten en dat in sommige gevallen de politie om assistentie bij de uitvoering van de Wvggz kan worden gevraagd.

5. Wilsbekwaamheid

Bij de beoordeling wordt ook de wilsbekwaamheid getoetst. Wilsbekwaam verzet dient gehonoreerd te worden tenzij er sprake is van acuut levensgevaar voor patiënt zelf (bijvoorbeeld ernstige suïcidaliteit) of ernstig (levens- of ander) gevaar voor derden. Bij deze beoordeling gaat het altijd over de mate van wilsbekwaamheid op een bepaald moment en ter zake een bepaalde beslissing. Bij de beoordeling van wilsbekwaamheid wordt bekeken of de patiënt in staat is tot een redelijke waardering van diens belangen ter zake de verplichte zorg. De patiënt dient de informatie te begrijpen, de informatie te kunnen waarderen, er adequaat over te kunnen redeneren en een weloverwogen keuze te kunnen maken (UV1.1). Als dit niet het geval is, is de patiënt op dat moment wilsonbekwaam ter zake diens verplichte zorg. Er wordt een aantekening in het dossier gemaakt.

6. Vormen van verplichte zorg

In de Wvggz zijn verschillende vormen van verplichte zorg opgenomen:

• Het toedienen van vocht, voeding. Denk hierbij aan het geven van sondevoeding of een infuus met fysiologisch zout bij ondervoeding of uitdroging.
• Het toedienen van medicijnen. Denk hierbij aan medicatie voor de psychische stoornis zoals ingrijpmedicatie (bijvoorbeeld oraal, intranasaal of intramusculair) of depotmedicatie.
• Medische controles of andere medische handelingen ter behandeling van de psychische stoornis, dan wel vanwege die stoornis als ter behandeling van een somatische aandoening. Denk hierbij aan medische controles die nodig zijn vanwege medicatie, middelengebruik of bij aanvullend onderzoek in het algemeen ziekenhuis.
• Een therapeutische behandeling ter behandeling van een psychische stoornis, dan wel vanwege die stoornis ter behandeling van een somatische aandoening. Denk hierbij aan ECT of aan verplichte medische handelingen rondom een zwangerschap ter voorkoming van ernstig nadeel bij de patiënt of het ongeboren kind (ongeacht de duur van de zwangerschap) (Schreuders, 2025). Ook kan verplichte anticonceptie worden ingezet, maar dan alleen als het expliciet in de beschikking is opgenomen en alleen bij een aanzienlijk risico op levensgevaar, ernstig lichamelijk letsel of ernstige psychische schade van de patiënt zelf als gevolg van de zwangerschap of de bevalling, en niet vanwege mogelijk ernstig nadeel voor het nog niet verwekte kind (Barkhof, 2024).
• De behandeling van een lichamelijke aandoening vanwege de psychische stoornis. Denk hierbij aan een verplichte behandeling in het algemeen ziekenhuis waarbij de verplichte zorg mede gericht is op herstel van de psychische stoornis. Als de weigering van de behandeling wordt veroorzaakt door de psychische stoornis, wordt de verplichte zorg volgens de criteria van de Wvggz uitgevoerd en niet op basis van de Wgbo, omdat de rechtsbescherming van de patiënt beter gewaarborgd is in de Wvggz (de zorg wordt vooraf getoetst door de rechter en de patiënt kan laagdrempelig een klacht indienen).
• Beperking in de bewegingsvrijheid. Bijvoorbeeld het inperken van vrijheden bij een opname waarbij de patiënt de afdeling niet zelfstandig mag verlaten.
• Insluiting, zoals insluiting in de eigen kamer van de patiënt op de afdeling (als de patiënt de eigen kamer niet mag verlaten, maar deze kamer kan niet op slot geldt dit als insluiting) of een extra beveiligde kamer.
• Uitoefenen van toezicht. Denk hierbij aan cameratoezicht in een extra beveiligde kamer of in de slaapkamer van de patiënt vanwege suïcidaal gedrag.
• Onderzoek aan kleding of lichaam. De patiënt kan worden onderzocht aan het lichaam of aan de gedragen kleding. De patiënt mag niet in lichaamsholtes worden onderzocht zonder diens toestemming. Dit betekent dat een patiënt ook niet hoeft te bukken om zijn lichaamsholtes te laten bekijken (visiteren).
• Onderzoek van de woning of verblijfplaats van de patiënt, denk aan gedragsbeinvloedende middelen, zoals alcohol of drugs, of gevaarlijke voorwerpen. 
• Controle op de aanwezigheid van gedragsbeïnvloedende middelen. Denk ook hierbij testen op alcohol of drugs.
• Beperking in de vrijheid om het leven in te richten. De patiënt moet iets verplicht doen of juist laten. Bijvoorbeeld: telefoon, pinpas, internet of bepaalde sociale media niet mogen gebruiken, innemen van rookwaar, douchen of het nakomen van ambulante afspraken.
• Beperking van bezoek. Denk hierbij aan bezoek dat middelen meeneemt of zich agressief gedraagt of zorgt voor overprikkeling van de patiënt. 
• Opname in een accommodatie. De patiënt kan verplicht opgenomen worden in een GGZ-instelling, zijnde een Wvggz-accommodatie.
• Het ontnemen van vrijheid van de patiënt door die over te brengen naar een plaats die geschikt is voor tijdelijk verblijf (geldt alleen in het geval van zorg voorafgaand aan een crisismaatregel).

Alle vormen van verplichte zorg die klinisch kunnen worden toegepast, mogen ook ambulant worden toegepast, mits dit praktisch uitvoerbaar is en veilig kan worden gedaan. Uitzondering hierop vormt vanzelfsprekend het beperken van bezoek en de opname in de accommodatie: deze vormen worden alleen toegepast in een GGZ-instelling. Dit geldt ook voor het ontnemen van vrijheid van de patiënt door die over te brengen naar een plaats die geschikt is voor tijdelijk verblijf. Voor ambulante verplichte zorg geldt dat er extra zorgvuldigheidseisen zijn, zoals vastgelegd in artikel 2.2 van het Besluit verplichte ggz.

Er is sprake van verplichte zorg als de zorg ondanks verzet toch wordt verleend. Uitgangspunt van de wetgever is dat wilsbekwaam verzet moet worden gehonoreerd. Per toepassing van verplichte zorg moet daarom worden bezien of de patiënt wilsonbekwaam is. In geval van wilsbekwaamheid moet worden bezien of het honoreren van het verzet leidt tot acuut levensgevaar voor patient of op een aanzienlijk risico voor een ander op levensgevaar, ernstig lichamelijk letsel, ernstige psychische, materiële of financiële schade, om ernstig in zijn ontwikkeling te worden geschaad, ernstige verwaarlozing of ernstig maatschappelijk teloor te gaan. Als de patiënt wilsbekwaam is terzake de verplichte zorg kan dus alleen besloten worden tot verplichte zorg bij (1) acuut levensgevaar voor de patiënt zelf, (2) een aanzienlijk risico voor de ander of (3) de verstoring van de algemene veiligheid van personen of goederen.

7. Aanzegbrief verplichte zorg (artikel 8.9)

Als er besloten wordt tot verplichte zorg, dient de patiënt uitgelegd te krijgen waarom verplichte zorg wordt toegepast, welke vormen van verplichte zorg worden toegepast en of de patiënt al dan niet wilsonbekwaam ter zake wordt geacht. Dit dient gericht op de specifieke situatie van de patiënt beschreven te worden in voor de patiënt begrijpelijke bewoordingen. De patiënt dient van de geneesheer-directeur een brief te ontvangen, waarin staat beschreven waarom de verplichte zorg wordt toegepast. Uitgangspunt is om de brief voorafgaand aan de verplichte zorg te geven en de patiënt mondeling te informeren over de mogelijkheid van het indienen van een klacht met een eventueel schorsingsverzoek, en over de mogelijkheid van advies en bijstand door een patiëntenvertrouwenspersoon. Hierover wordt een notitie gemaakt in het patiëntendossier. Alleen als uitstel niet mogelijk is, kan eerst de verplichte zorg worden toegepast en dient de aanzegbrief zo spoedig mogelijk gegeven te worden.

Voor iedere vorm van verplichte zorg wordt beschreven waaruit de verplichte zorg bestaat en welk (dreigend) ernstig nadeel hiermee voorkomen wordt. In de brief moet ook worden opgenomen of de patiënt al dan niet wilsonbekwaam ter zake de verplichte zorg is en dit moet worden onderbouwd. Dit moet de zorgverantwoordelijke ook in het dossier aantekenen, na overleg met de vertegenwoordiger. Ook wordt er overlegd met patiënt zelf over de voorgenomen inzet en het voorkómen van de verplichte zorg.

Tijdens dit overleg dient de patiënt erop gewezen te worden dat die een klacht (met eventueel een schorsingsverzoek) kan indienen bij de klachtencommissie en op de mogelijkheid van advies en bijstand door de patiëntenvertrouwenspersoon. Een kopie van de brief wordt aan de geneesheer-directeur gestuurd, die deze doorstuurt naar de patiënt, diens vertegenwoordiger en diens advocaat. In de brief moet ook staan dat de naaste de mogelijkheid heeft van advies en bijstand van de familievertrouwenspersoon.

Als verplichte zorg is beëindigd en opnieuw wordt gestart, wordt geadviseerd voor de transparantie richting de patiënt het besluitvormingsproces opnieuw te doorlopen en wordt geadviseerd een nieuwe aanzegbrief aan de patiënt, de vertegenwoordiger en de advocaat uit te reiken. In de wet is hierover niets opgenomen. Als bij een verlenging van de zorgmachtiging sprake is van ononderbroken en ongewijzigde verplichte zorg, hoeft er geen nieuwe aanzegbrief gegeven te worden (ECLI:NL:HR:2023:1732).

Als de patiënt een klacht indient, kan de klachtencommissie besluiten de verplichte zorg te schorsen. Bij toepassing van verplichte zorg dient de klachtencommissie binnen drie dagen een beslissing op het schorsingsverzoek te nemen, waarna een schriftelijke en gemotiveerde beslissing binnen 14 dagen na ontvangst van de klacht volgt. Als de klachtencommissie besluit de verplichte zorg te schorsen, mag deze niet worden toegepast tot de definitieve uitspraak op de klacht.

8. Brief tijdelijke verplichte zorg in noodsituaties (artikel 8.11 en 8.12)

Als een patiënt wel een (voortgezette) crisismaatregel of een zorgmachtiging heeft en er een vorm van verplichte zorg moet worden toegepast die niet in de (voortgezette) crisismaatregel of zorgmachtiging is opgenomen, kan deze vorm van verplichte zorg maximaal drie dagen als noodmaatregel worden toegepast. Als deze periode in het weekend of op een algemeen erkende feestdag eindigt, wordt het opgerekt naar de eerstvolgende werkdag. Deze verplichte zorg wordt in de ‘brief tijdelijke verplichte zorg in noodsituaties’ aangezegd. In deze brief gelden dezelfde verplichtingen als in de aanzegbrief verplichte zorg (artikel 8.9), behalve dat in de noodprocedure ook geldt dat het moment van beoordelen wordt genoemd. De geneesheer-directeur en de zorgverantwoordelijke beoordelen dan de proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit en veiligheid van de tijdelijke verplichte zorg. Als de verplichte zorg langer dan drie dagen duurt, dient een uitbreiding van de zorgmachtiging te worden aangevraagd bij de Officier van Justitie, binnen 72 uur na het starten van de verplichte zorg (zie UV3). Er worden dan een aangepast zorgplan, een aanvullende medische verklaring en nieuwe bevindingen door de geneesheer-directeur geschreven. Er zal dan ook een nieuwe zitting plaatsvinden, tenzij de Officier van Justitie besluit om geen verzoekschrift in te dienen. De verplichte zorg kan doorgaan totdat de Officier van Justitie besluit om geen verzoekschrift in te dienen of de rechter anders heeft besloten in de zitting.

Als de zitting bij een crisismaatregel nog niet heeft plaatsgevonden, geldt dat de beslissing tot tijdelijke verplichte zorg in een noodsituatie input geeft voor de zitting voortzetting crisismaatregel. De rechter kan tijdens deze zitting de verplichte zorgvormen aanpassen als de rechter tot het besluit komt een voortzetting crisismaatregel af te geven.

Indien sprake is van een voortgezette crisismaatregel, geldt dezelfde procedure voor de aanpassing als bij een zorgmachtiging, met uitzondering van de eis dat er bij een verzoek tot voortzetting van de crisismaatregel geen zorgplan hoeft te worden aangeleverd. De verplichte zorg kan doorgaan totdat de Officier van Justitie besluit om geen verzoekschrift in te dienen of de rechter anders heeft besloten in de zitting.

Waarden en voorkeuren van patiënten en naasten

Verplichte zorg moet echt een ultimum remedium zijn. Het is van belang om samen met de patiënt en diens naasten zo lang mogelijk te zoeken naar hulp en ondersteuning op vrijwillige basis, ook als er een zorgmachtiging of (voortgezette) crisismaatregel is.

Patiënten en hun naasten moeten goed geïnformeerd zijn over het feit dat er pas verplichte zorg kan worden toegepast, als de zorgverantwoordelijke een besluit daartoe heeft genomen. De zorgverantwoordelijke moet zich daar altijd bewust van zijn en regelmatig toetsen of patiënt en diens naaste hiervan op de hoogte zijn. Veel mensen gaan er namelijk (ten onrechte) van uit dat verplichte zorg al toegepast kan worden zodra de rechter een zorgmachtiging heeft afgegeven of de burgemeester een crisismaatregel heeft afgegeven.

In dat licht is het ook belangrijk om de patiënt goed te informeren over de voor- en nadelen van het vrijwillig accepteren van zorg. Vervolgens is het van belang om samen te bepalen dat sprake is van vrijwilligheid of van verzet en om deze uitkomst vast te leggen in het dossier. Hierbij is het belangrijk om de patiënt te informeren over de mogelijkheid om de patiëntenvertrouwenspersoon in te schakelen en deze om advies en bijstand te vragen.

In de procedure rond de besluitvorming tot verplichte zorg heeft het voor patiënten de voorkeur dat de zorgverantwoordelijke de patiënt zelf face to face spreekt. Dit houdt de besluitvorming voor de patiënt transparant en draagt bij aan het vertrouwen van de patiënt in de zorgverlening.

Verplichte zorg kan zowel op korte als op lange termijn nadelige gevolgen hebben voor patiënten, zoals trauma, hospitalisering, negatieve spiraal van dwang, verzet, nog meer dwang, nog meer verzet; verlies van eigenwaarde. Het is belangrijk om de mogelijke nadelen goed in kaart te brengen en ze af te wegen tegen de mogelijke positieve gevolgen, ze te bespreken met de patiënt en diens naasten en ze mee te nemen in de overweging m.b.t. het besluit om verplichte zorg in te zetten.

De patiënt of zijn vertegenwoordiger moet in de gelegenheid gesteld worden om over het besluit tot verplichte zorg een klacht en een schorsingsverzoek in te dienen bij de klachtencommissie en de bijstand van de patiëntenvertrouwenspersoon in te roepen. Dit betekent dat de verplichte zorg niet uitgevoerd kan worden voordat de klachtencommissie uitspraak heeft gedaan. De klachtencommissie zal bij een uitspraak op een schorsingsverzoek het oordeel van de geneesheer-directeur en de zorgverantwoordelijke in hoeverre het verantwoord is om te wachten, wel moeten meewegen.

Kostenaspecten

Met de invoering van de Wvggz is het aantal procedures toegenomen, waardoor geneesheren-directeur en zorgverantwoordelijken meer tijd kwijt zijn aan procedurele taken. De uitvoering van verplichte zorg levert daardoor meer kosten op ten opzichte van de Wet BOPZ.

Gezondheidsgelijkheid

Er zijn verschillen tussen arrondissementen en rechters in het toekennen van verplichte zorg. Denk hierbij aan het toekennen van de duur van de zorgmachtiging, het al dan niet toekennen van de verschillende vormen van verplichte zorg, het toekennen van een zorgmachtiging als stok achter de deur of over het toekennen van een zorgmachtiging bij een stoornis in middelengebruik. Hierdoor is er rechtsongelijkheid tussen patiënten (Barkhof, 2024). Deze richtlijn beoogt de rechts- en gezondheidsgelijkheid te laten toenemen.

Aanvaardbaarheid

Ethische aanvaardbaarheid

De procedure met betrekking tot uitvoering van verplichte zorg is dermate ingewikkeld dat het voor patiënten vaak niet duidelijk is welke vormen van verplichte zorg worden toegepast en wat hun rechten zijn. De verschillende brieven die worden verstuurd aan de patiënt bij de uitvoering van verplichte zorg zijn niet altijd goed te begrijpen. Ook is het voor patiënten een heftige interventie die impact kan hebben op hun psychisch functioneren.

Soms conflicteren verschillende belangen bij het besluiten tot verplichte zorg, denk aan het accepteren van een bepaalde mate van ernstig nadeel op basis van de wensen van de patiënt enerzijds en veiligheid van de maatschappij anderzijds. Doordat er in de maatschappij (inclusief de politiek en de media) verschillende meningen zijn over autonomie in de behandeling van patiënten met psychiatrische problemen, het inzetten van verplichte zorg en de acceptatie van het risico op ernstig nadeel is het voor de zorgverantwoordelijke soms erg lastig een weloverwogen keuze te maken die recht doet aan verschillende principes.

Duurzaamheid

Niet van toepassing.

Haalbaarheid

Gezien de beperkte beschikbaarheid van zorgverantwoordelijken en opnameplekken is het niet altijd mogelijk verplichte zorg uit te voeren op het moment dat dit noodzakelijk wordt geacht.

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen

De onderstaande aanbevelingen zijn gebaseerd op bestaande wetteksten en op praktijkervaringen met de Wvggz, zoals weergegeven in de twee wetsevaluaties, het verdiepingsonderzoek, beschikbare literatuur, jurisprudentie, expert opinie en op ervaringen van patiënten en naasten. 

Eindoordeel: Sterke aanbeveling voor