Wat is de waarde van een residu-arm of (grof)vezelbeperkt dieet voor secundaire preventie van strengileus?

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Er is literatuuronderzoek verricht naar het effect van een residu-arm of vezelbeperkt dieet vergeleken met een normaal dieet bij volwassen patiënten met een (terugkerende) strengileus. Er werden geen studies gevonden die aan de PICO voldoen. Het wetenschappelijk bewijs voor de effectiviteit van een dergelijk dieet ter preventie van een recidief strengileus ontbreekt derhalve.

Er is beperkt indirect bewijs beschikbaar uit studies in bredere populaties met een darmobstructie.

Uit literatuuronderzoek concludeerde Ware (2025) dat sterk bewijs ontbreekt voor de rol van dieetaanpassingen bij de behandeling en preventie van een obstructie door maligniteit. Echter, slechts zeven publicaties werden geïncludeerd, bestaande uit haalbaarheidsstudies en ‘short communications’.

Allan (2024) beschreef in een studie waarin 30 patiënten met een inoperabele stenoserende darmtumor een zelfsturend vierstappen dieet volgden, bestaande uit helder vloeibaar, dun vloeibaar, (zacht)gemalen en vezelarme voeding, dat een afname van symptomen en ziekenhuisopnames, en verbetering van kwaliteit van leven werd gezien (Allan, 2024). Bovendien vonden 25 van de 30 patiënten het dieet makkelijk uitvoerbaar.

In een observationele cohortstudie (pilot studie) van Fahim (2020) met 61 patiënten met een darmobstructie of -stenose (ongeacht etiologie), werd het gebruik van een obstructieprotocol met preoperatieve dieetaanpassingen onderzocht. Er werd op basis van de symptomen en radiologische beeldvorming onderscheid gemaakt tussen verschillende fasen van obstructie, elk met een bijbehorend dieetadvies: een residu-arm dieet, volledige drink- of sondevoeding en totale parenterale voeding in combinatie met helder vloeibaar oraal. Binnen het residu-arme dieet werden grove/onverteerbare voedingsvezels, schillen, vellen, pitten en zaden geëlimineerd. Patiënten die orale of enterale voeding konden verdragen werden poliklinisch gemonitord en/of begeleid door een diëtist, physician assistant of chirurg. Ook leefstijl- en beweegadviezen maakten deel uit van het protocol. Het gebruik van dit protocol werd geassocieerd met minder spoedoperaties, postoperatieve morbiditeit en mortaliteit (Fahim, 2020).

Al met al lijken dieetaanpassingen bij een darmobstructie of -stenose van meerwaarde voor het verminderen van symptomen, de verbetering van de kwaliteit van leven, en de afname van opnames en/of spoedoperaties. Om die reden kan het dieet worden overwogen ter overbrugging tot een operatie.

Klinische praktijk

In de huidige klinische praktijk wordt een residu-arm dieet niet standaard geadviseerd aan patiënten met (kans op) een terugkerende strengileus, vanwege het ontbreken van bewijs, de beperkende aard van het dieet en daarmee ook de mogelijke impact op de kwaliteit van leven. Het dieet kan mogelijk invloed hebben op het sociale domein, de zelfstandigheid en de tevredenheid van de patiënt.  Bovendien kan dieetbegeleiding nodig of gewenst zijn ter voorkoming van mogelijke deficiënties of ondervoeding, vooral wanneer het dieet een langere tijd wordt gevolgd. Daarentegen zijn er ziektebeelden, zoals inflammatoire darmziekten en stenoserende darmtumoren, waarbij een (grof)vezelbeperkt dieet of andere dieetaanpassingen soms (tijdelijk) deel uitmaken van de behandeling (Gold, 2025; Ten Have, 2022).

Patiënten met een dreigende strengileus kunnen mogelijk baat hebben bij het volgen van een residu-arm dieet ter overbrugging tot een operatie. Bij patiënten met stenoserende darmtumoren wordt in de praktijk een (grof)vezelbeperkt dieet vaker geadviseerd (Ten Have, 2022), ondanks dat (sterk) wetenschappelijk bewijs voor de effectiviteit ervan ontbreekt.

In de praktijk is de ervaring dat dieetadvisering (tijdelijk) kan bijdragen aan het voorkomen van een ileus door voeding bij een stenoserende tumor, omdat binnen het dieet grove onverteerbare voedselresten zoveel mogelijk worden vermeden en in sommige gevallen zelfs vloeibare voeding wordt geadviseerd (Ten Have, 2022), waardoor darmpassage minder wordt benadeeld en patiënten verlichting van de symptomen kunnen ervaren. In dergelijke gevallen wordt het dieet vaak tijdelijk geadviseerd en gestopt wanneer darmpassage verbetert door behandeling van de obstruerende tumor of wanneer een ontlastende stoma wordt aangelegd. Binnen deze groep kunnen deficiënties voorkomen, maar het residu-arme of (grof)vezelbeperkte dieet wordt niet als bepalend ingeschat, omdat meerdere factoren kunnen meespelen die voldoende voedingsinname kunnen bemoeilijken (Muscaritoli, 2021). Anderzijds spelen vezels een belangrijke rol bij de darmpassage (Wuyts, 2025), waardoor bij een residu-arm/vezelbeperkt dieet mogelijk obstipatie als complicatie kan ontstaan. Dieetaanpassingen kunnen ook van meerwaarde zijn bij inoperabele obstruerende darmmaligniteit.

Kwaliteit van bewijs

Niet van toepassing.

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)

Het is van belang dat patiënten goed worden geïnformeerd en dat zij worden meegenomen in de keuze voor een residu-arm dieet.

Het volgen van een residu-arm dieet vraagt soms aanzienlijke aanpassing in het dagelijks leven en wordt door veel patiënten als belastend ervaren, vooral wanneer het dieet langdurig gevolgd wordt. De beperkingen in voedselkeuze kunnen een negatieve invloed hebben op de kwaliteit van leven. Zo kunnen patiënten onzeker worden over welke voedingsmiddelen veilig beschouwd kunnen worden. Daarnaast heeft het volgen van een residu-arm dieet ook invloed op de directe omgeving, bijvoorbeeld wanneer de partner boodschappen doet of kookt en dit anders aangepakt moet worden. Soms kan dit er in de praktijk toe leiden dat het eetpatroon van het hele gezin verandert en zo extra belastend kan zijn. Het kan nodig zijn om sociale activiteiten, zoals uit eten gaan, voor te bereiden. Dit kan ertoe leiden dat patiënten hierin terughoudender worden en/of er minder plezier aan beleven. Samenvattend vergt het volgen van een residu-arm dieet tijd, energie en aanpassing.

Kostenaspecten

Het volgen van een residu-arm dieet hoeft op zichzelf niet tot hogere kosten te leiden. In sommige gevallen kunnen extra hulpmiddelen, zoals keukenmachines of blenders voor het fijnmalen van voedsel, nodig zijn. Deze zijn echter niet altijd noodzakelijk en de aanschaf hangt af van de individuele situatie. Er kunnen kosten verbonden zijn aan een relatief intensievere begeleiding. Patiënten hebben soms frequenter contact met een diëtist om het dieet aan te passen aan de klachten. Ook kan betrokkenheid van een verpleegkundig specialist nodig zijn, bijvoorbeeld wanneer er wordt toegewerkt naar een operatief traject. De frequentie en aard van de begeleiding verschilt per ziekenhuis.

Hoewel het residu-arm dieet in sommige gevallen tot extra zorgkosten kan leiden, is dit geen reden om het dieet niet aan te bevelen bij een specifieke patiëntengroep die er mogelijk baat bij kan hebben. Onduidelijk is of er hogere kosten kunnen ontstaan door ziekenhuisopnames wanneer het residu-arme dieet niet wordt geadviseerd aan patiënten die in de voorgeschiedenis bekend zijn met recidieven van een strengileus. Hierover ontbreekt bewijs.

Gelijkheid ((health) equity/equitable)

Het volgen van een residu-arm dieet kan voor sommige patiënten en naasten extra uitdagingen met zich meebrengen, wat kan leiden tot ongelijkheid in de toegankelijkheid en uitvoerbaarheid van dit dieet. Dit kan met name het geval zijn voor mensen met beperkte cognitieve- en gezondheidsvaardigheden, beperkte financiële middelen en een beperkt sociaal netwerk. Patiënten zijn mogelijk vaker aangewezen op zorgverleners, zoals de diëtist of verpleegkundig specialist, wat kan leiden tot meer ziekenhuisconsulten. Dit kan extra reistijd en reiskosten met zich meebrengen, wat voor sommige patiënten een drempel vormt.

Bij patiënten met cognitieve beperkingen, zoals dementie, kan het volgen van het dieet extra lastig en mogelijk niet haalbaar zijn, bijvoorbeeld doordat het dieet vergeten kan worden. Dit heeft invloed op de effectiviteit. Ook voor mensen zonder cognitieve problemen vraagt het dieet aanpassingsvermogen en flexibiliteit, bijvoorbeeld doordat aanpassingen in vertrouwde eetgewoonten of soms nieuwe kookvaardigheden nodig zijn. Dit kan ongelijkheid in de uitvoering versterken, zoals bij andere diëten die aanpassing vragen.

Aanvaardbaarheid:

Ethische aanvaardbaarheid

Er is geen bewijs voor het adviseren van een residu-arm dieet om een strengileus te voorkomen, terwijl het advies invloed heeft op de leefstijl en zo mogelijk ook op de ervaring van kwaliteit van leven van de patiënt. Het advies zou verwachtingen kunnen oproepen, terwijl het effect niet bewezen is. Patiënten kunnen mogelijk druk ervaren om hierin mee te gaan wanneer het dieet besproken of geadviseerd wordt, vooral wanneer andere goede preventieve maatregelen lijken te ontbreken. Tevens zou het dieet mogelijk kunnen bijdragen aan andere complicaties, zoals ondervoeding en/of obstipatie.

Duurzaamheid

Bij de interventie spelen de volgende duurzaamheidsaspecten een rol. Het residu-arm dieet kan in sommige gevallen leiden tot een minder duurzaam voedingspatroon, producten met een relatief lage milieu-impact – zoals bepaalde groenten en  fruit, peulvruchten, noten en zaden (Lynch, 2018; Nelson, 2016; Pots, 2022) – vaak (tijdelijk) beperkt of vermeden. Hierdoor verschuift de voeding regelamtig richting meer dierlijke producten.De keuze voor plantaardige alternatieven, zoals bijvoorbeeld tofu, is ook beperkter binnen het dieet, wat de duurzaamheid verder kan beïnvloeden. Hoewel deze aanpassing op individueel niveau slechts een beperkte ecologische impact heeft, draagt een residu-arm dieet bij een grotere groep patiënten mogelijk in bescheiden mate bij aan een minder duurzame voedselconsumptie.

Haalbaarheid

De interventie lijkt haalbaar. De praktische uitvoerbaarheid van het dieet bij de patiënt thuis hangt mede af van hoe de verantwoordelijkheden voor het koken en de boodschappen binnen het huishouden verdeeld zijn. Als een patiënt hier niet zelfstandig toe in staat is, kan het dieet lastiger uitvoerbaar zijn zonder hulp van naasten of professionele ondersteuning. Het kan helpen om patiënten te verwijzen naar leveranciers van geschikte kant-en-klare maaltijden, al is dat mogelijk niet voor iedereen financieel haalbaar. Wanneer patiënten opgenomen zijn is dit dieet haalbaar; residu-arme maaltijden zijn beschikbaar in ziekenhuizen.

Informatievoorziening

Wanneer het residu-arme dieet wordt geadviseerd is het voor het beoogde effect en de goede uitvoering van het dieet belangrijk dat de patiënt goed geïnformeerd wordt, bijvoorbeeld met behulp van schriftelijke informatie en/of een consult bij de diëtist. Een diëtist kan goede mondelinge uitleg geven en de patiënt zo nodig bijsturen, vooral wanneer verdere dieetaanpassingen nodig of gewenst blijken.

Rationale van aanbeveling-1: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Er is geen wetenschappelijk bewijs dat het toepassen van een residu-arm dieet bij volwassen patiënten met een (terugkerende) strengileus effectief is in het voorkomen van recidieven, het verbeteren van de voedingstoestand of het verlengen van het recidiefvrije interval. De interventie is over het algemeen wel uitvoerbaar en acceptabel voor patiënten, en brengt beperkte kosten met zich mee. In specifieke situaties, zoals wanneer een operatie gepland staat en er aanwijzingen zijn voor een dreigende ileus, kan het residu-arm dieet mogelijk bijdragen aan een betere overbrugging van de periode tot de ingreep.

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling tegen

Rationale van aanbeveling-2: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Er zijn geen studies gevonden die de uitgangsvraag ‘Wat is de waarde van een residu-arm of (grof)vezelbeperkt dieet voor secundaire preventie van strengileus?’ hebben onderzocht. Echter, er bestaan een beperkt aantal studies naar dieetaanpassingen bij een obstructie waaruit blijkt dat een residu-arm/(grof)vezelbeperkt dieet van meerwaarde kan zijn bij het verminderen van symptomen, de verbetering van de kwaliteit van leven en de afname van opnames. Om die reden kan dieetadvisering mogelijk wenselijk zijn wanneer een operatieve of conservatieve ingreep vanwege een beperkte levensverwachting, co-morbiditeit en de abdominale voorgeschiedenis niet meer zinvol of mogelijk wordt geacht bij een patiënt die bekend is met recidieven.

Eindoordeel:

Zwakke aanbeveling voor