Farmacotherapie

Publicatiedatum: 09-07-2026

Beoordeeld op geldigheid: 09-07-2026

Uitgangsvraag

Wat is de effectiviteit van farmacotherapeutische behandeling bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis?

Aanbeveling

Start geen psychofarmaca, in het bijzonder antidepressiva en anxiolytica, als eerste behandelstap voor een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis.

Behandel psychiatrische stoornissen of functioneel somatische syndromen die comorbide zijn aan een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis volgens de daarvoor geldende richtlijnen.

Weeg voor- en nadelen van het gebruik van psychofarmaca samen met de patiënt. Betrek hierin de beperkte wetenschappelijke onderbouwing voor het gebruik van antidepressiva, en de afwezigheid daarvan voor anxiolytica, antipsychotica en anti-epileptica, in de behandeling van een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis.

Bespreek het off-label gebruik van psychofarmaca wanneer hiervoor wordt gekozen. Definieer, kwantificeer en monitor het doelsymptoom waarvoor het middel wordt voorgeschreven.

Voer bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis regelmatig een medicatiereview uit en bouw geneesmiddelen zonder duidelijk effect geleidelijk af.

Overwegingen

Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van het bewijs

Er is een literatuuronderzoek verricht naar de effectiviteit van farmacotherapeutische behandeling bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis. Er werden geen studies gevonden in patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis volgens DSM-5 criteria. Er werd wel één systematische review geïncludeerd – met daarin vier relevante studies – waarbij de effectiviteit van farmacotherapeutische behandeling werd onderzocht bij patiënten met een ongedifferentieerde somatoforme stoornis of pijnstoornis volgens DSM-IV classificatie criteria. Alle studies onderzochten de effectiviteit van antidepressiva, onderling vergeleken of met placebo. Er werden geen studies gevonden naar de effectiviteit van benzodiazepinen of anxiolytica. De bewijskracht van de literatuur werd – voor alle uitkomstmaten – beoordeeld als zeer laag vanwege:

Risico op bias: vanwege ontbrekende informatie over de allocatie/randomisatie methoden, ontbrekende informatie over de blindering of überhaupt geen blindering, hoge uitvalpercentages en (mogelijke) reporting bias.
Indirectheid van het bewijs: drie van de vier studies onderzochten twee verschillende farmacotherapeutische behandelingen en maakten geen vergelijking met niet behandelen/placebo.
Imprecisie: veroorzaakt door brede betrouwbaarheidsintervallen en lage participant aantallen.

Op basis van het literatuuronderzoek kunnen er geen sterke conclusies worden getrokken over de effectiviteit van farmacotherapeutische behandeling voor patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis. De zoekvraag blijft onbeantwoord. In één gerandomiseerde studie -die niet in de literatuursamenvatting werd geïncludeerd omdat Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) de controleconditie was- werd bij 62 vrouwen met een somatisch-symptoomstoornis gevonden dat psychologische behandeling met EMDR na 6 weken superieur was in vergelijking met duloxetine (eerste week 30 mg, daarna 60 mg) wat betreft vermindering van somatisatie-, angst- en depressieklachten, en verbetering van de mentale en fysieke kwaliteit van leven (Demirci, 2017). Hoewel deze studie niet was geblindeerd en de behandelduur relatief kort was voor het evalueren van farmacotherapie, ondersteunt zij de voorkeur voor een psychologische behandeling boven een behandeling met psychofarmaca.

In de praktijk bestaat een grote variatie in het gebruik van psychofarmaca voor deze doelgroep. Het ontbreken van kwalitatief goede studies, variaties in de organisatie van zorg voor mensen met een somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis en de mate waarin patiënten psychofarmaca accepteren dragen bij aan deze heterogeniteit.

In het literatuuronderzoek zijn enkel studies gevonden waarin antidepressiva zijn geëvalueerd, te weten serotonine heropname remmers (escitalopram, citalopram, fluoxetine, sertraline), serotonine-noradrenaline heropname remmers (venlafaxine), noradrenaline heropname remmers (reboxetine), en tetracyclische antidepressiva (mirtazapine). Uitgezonderd reboxetine, zijn deze middelen allemaal in Nederland geregistreerd voor depressieve episoden en uitgezonderd fluoxetine en mirtazapine, ook voor één of meerdere angststoornissen.

Antidepressiva zijn veelvuldig onderzocht bij functioneel somatische syndromen. Kleinstäuber (2014) vond slechts bewijs van lage kwaliteit voor een effect van nieuwere generatie antidepressiva ten opzichte van placebo bij volwassenen met een DSM-IV classificatie ongedifferentieerde somatoforme stoornis of pijnstoornis. Daarnaast was er beperkt bewijs dat verschillende klassen van antidepressiva niet in werkzaamheid verschilden. Een meta-analyse naar verschillende behandelmodaliteiten voor fibromyalgie vond 12 gerandomiseerde en gecontroleerde studies met in totaal 7424 patiënten naar de effectiviteit van antidepressiva op pijn. Antidepressiva leidden tot een significante vermindering van pijn met een medium effect-grootte (SMD -0.5, 95%CI -0.7 to -0.4) (Mascarenhas, 2021). In een RCT met 125 evalueerbare patiënten met “multiorgan bodily distress syndrome”, waar de meeste functionele somatische syndromen onder kunnen vallen, blijkt het tricyclisch antidepressivum imipramine het algemeen functioneren sterker te verbeteren dan placebo met een number needed to treat van 3.6 (Agger, 2017). Daarnaast bleek imipramine significant beter op de meeste secundaire uitkomstmaten, waaronder het fysiek functioneren, algemene gezondheid, pijn, vitaliteit, somatisatie, ziekteangst, maar opmerkelijk genoeg niet op mentale gezondheid, depressie en angst.

Overweeg antidepressiva alleen bij patiënten met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis als er daarnaast een functioneel syndroom bestaat waarbij behandeling met antidepressiva een klein tot matig bewezen effect heeft, zoals bij fibromyalgie, prikkelbaredarmsyndroom of aanhoudende pijn. In dat geval gelden de betreffende richtlijnen voor die aandoening.

Voor de specifieke bijwerkingen en complicaties verwijzen wij naar de multidisciplinaire richtlijn Depressie en multidisciplinaire richtlijn Angst- en Dwangstoornissen. Vaak wordt verondersteld dat mensen met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis gevoeliger zijn voor bijwerkingen van psychofarmaca. Ten eerste omdat deze mensen mogelijk gevoeliger zijn voor het ervaren van lichamelijke sensaties en een lagere drempel hebben om deze sensaties te ervaren. Ten tweede omdat deze mensen mogelijk gevoeliger zijn voor het nocebo effect, waardoor negatieve verwachtingen het optreden van bijwerkingen kunnen versterken. De gerapporteerde prevalenties van de verschillende bijwerkingen (zie tabel 4) zijn echter niet wezenlijk verschillend van gerapporteerde bijwerkingen bij mensen die deze middelen voor een depressie of angststoornis krijgen voorgeschreven. Ook bestaat het gevaar dat artsen in de praktijk de rapportage van bijwerkingen interpreteren als somatisatie, wat de arts-patiëntrelatie en behandeling negatief kan beïnvloeden.

Een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis gaat vaak gepaard met angst- en depressieklachten. Wanneer deze interfereren met het functioneren of kwaliteit van leven kan een antidepressivum worden overwogen. Wanneer dergelijke symptomen voldoen aan de criteria van een depressieve episode of een angststoornis dienen deze behandeld te worden conform de desbetreffende multidisciplinaire richtlijnen (richtlijn Depressie; richtlijn Angst- en Dwangstoornissen). Het is belangrijk dat in afwezigheid van een depressie of angststoornis, het gebruik van antidepressiva off-label is bij een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis en als zodanig met patiënten moet worden besproken. Ook wordt geadviseerd om naast het effect op de angst- en depressieklachten, tevens het effect op de primaire klacht te monitoren, omdat angst- en depressie de beleving van de primaire klacht kunnen beïnvloeden.

Hoewel soms voorgeschreven in de klinisch praktijk, is er nauwelijks bewijs voor effectiviteit van monoamine oxidase (MAO) remmers, bupropion, anti-epileptica of antipsychotica voor de behandeling van de somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis. Gezien de potentieel significant bijwerkingen wordt het gebruik van deze middelen afgeraden (O’Malley, 1999).

Het gebrek aan kwalitatief goede studies naar de farmacotherapeutische behandeling van somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis kan bij artsen tot onzekerheid leiden in de klinische besluitvorming en belemmert het ontwikkelen van protocollen. Als gevolg hiervan verschillen artsen sterk in hun keuze om wel of geen medicatie voor te schrijven, alsmede in hun voorkeur voor specifieke middelen, de dosering en gebruiksduur.

Waarden en voorkeuren van patiënten (en evt. hun verzorgers)

In het al dan niet voorschrijven van psychofarmaca voor een somatisch-symptoomstoornis, zullen arts en patiënt samen moeten afwegen in hoeverre het beperkte bewijs toegepast kan worden op de situatie van de patiënt. Het feit dat er geen kwalitatief hoogwaardig onderzoek is gedaan naar de effectiviteit van antidepressiva (en andere psychofarmaca) bij somatisch-symptoomstoornis is reden om terughoudend te zijn. Echter, afwezigheid van bewijs is niet een reden om nooit medicamenteus te behandelen. Besproken kan worden dat enkele recente case reports bemoedigende resultaten laten zien (Furutani, 2024) en voor een enkele patiënt reden zijn te kiezen voor een proefbehandeling.

Wanneer gekozen wordt voor een proefbehandeling, dient expliciet besproken te worden dat dit off-label is. Licht toe dat geen informatie beschikbaar is over de ideale dosering en dat in de praktijk soms goede effecten worden gezien op doseringen lager de geadviseerde dosering voor de aandoening waarvoor het middel staat geregistreerd. Daarnaast dienen bijwerkingen expliciet besproken te worden. Wanneer patiënten kenbaar maken dat het bespreken van bijwerkingen of lezen van een bijsluiter extra angst oproept, kan besloten worden hier beredeneerd vanaf te zien. Dit dient echter altijd een expliciete keus te zijn van de patiënt en mag nooit een veronderstelde keuze van de arts zijn. Het is raadzaam de patiënt informatie over bijwerkingen mee te geven op papier, zodat in geval van (vermoede) bijwerkingen, de patiënt altijd de beschikking heeft over deze informatie en een geïnformeerde beslissing te nemen om de arts te raadplegen bij vermoedde, onverwachte of ernstige bijwerkingen. Hiervoor is het ‘Geneesmiddeleninformatie voor de Patiënt (GIP)’ een geschikte database, waar veel ziekenhuismedewerkers toegang tot hebben (www.healthbase.nl). Gezien het zeer persoonlijk karakter van deze beslissing, is de positie van de arts vooral informerend. Wanneer sprake is van somatische of psychiatrische comorbiditeit, dient extra aandacht voor interactie met andere geneesmiddelen en onderliggend somatisch lijden te worden geschonken.

Essentieel is het doelsymptoom waarvoor het ingezet wordt expliciet vast te stellen, te kwantificeren, en te monitoren, om de indicatie en effectiviteit voor onderhoudsbehandeling zo objectief mogelijk te onderbouwen. Wanneer voor het betreffende symptoom geen gevalideerd meetinstrument beschikbaar is, kan gekozen worden voor een visual analogue scale (VAS) van 0 tot 10 of een frequentie maat (bijvoorbeeld hoe vaak per dag of week). Vanuit patiënt perspectief wordt de primaire lichamelijke klacht vaak als uitgangspunt genomen. Naasten daarentegen signaleren vaak een geleidelijke achteruitgang in het dagelijks functioneren en beschouwen het behoud hiervan als een belangrijk behandeldoel. In overleg met patiënt kan daarom afgestemd worden hoe intensief (bijvoorbeeld dagelijkse monitoring m.b.v. apps) of breed (andere parameters dan de primaire klacht) het effect gemonitord gaat worden. Herstelgerichte interventies gericht op verbondenheid, hoop, identiteit, zingeving en empowerment kunnen overwogen worden.

Hoewel er geen studies zijn verricht naar een potentiële relatie tussen overmatig psychofarmaca gebruik en een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis, wordt aangenomen dat een somatisch-symptoomstoornis geassocieerd is met een verhoogd risico op polyfarmacie (Schuh, 2024). Een belangrijk verklaring hiervoor ligt in de zogenaamde ‘prescriptie cascade’, waarbij een patiënt steeds een nieuw medicijn krijgt voorgeschreven om de bijwerkingen van een ander middel te onderdrukken in plaats van het primaire middel in dosering te verlagen of te stoppen (Adrien, 2025). Dit fenomeen speelt met name bij mensen die verschillende artsen bezoeken. In dergelijke gevallen is een systematische medicatiereview, waarin de indicatie van elk voorgeschreven middel kritisch wordt geëvalueerd, aangewezen. Bij persisterende lichamelijke of psychische klachten waarvoor een geneesmiddel is voorgeschreven en het effect van het middel niet (meer) duidelijk is, dient te worden overwogen de medicatie af te bouwen. Voor middelen met een verslavingspotentieel, zoals slaap- en kalmeringsmiddelen en opioïd(achtige) pijnstillers, wordt een geleidelijke dosisverlaging geadviseerd (zie GGZ-Standaard Drugs (niet-opioïden). Bij medicatie-geïnduceerde hoofdpijn door niet-verslavende middelen, zoals paracetamol, is daarentegen abrupt en volledig staken aangewezen (Zed, 1999). Zie voor specifieke adviezen de NHG-standaard 'Polyfarmacie bij ouderen' en de bijbehorende module ‘Minderen en stoppen van medicatie’ (2020).

Kosten (middelenbeslag)

Gezien het ontbreken van goede kwalitatieve studies dient vanuit maatschappelijk (kosten) perspectief zeer terughoudend te worden omgegaan met het voorschrijven van psychofarmaca voor de behandeling van mensen met een somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis.

Aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie

Binnen de ggz zijn artsen gewend aan het gebruik van psychofarmaca, ook off-label. Het gebrek aan wetenschappelijk bewijs maakt het aannemelijk dat veel zorgverleners in de ggz, en zeker in de eerste lijn, moeite zullen hebben met het voorschrijven van psychofarmaca in de behandeling van de somatisch-symptoomstoornis. Het off-label voorschrijven op grond van beperkte wetenschappelijke onderbouwing en case reports wordt bij voorkeur beperkt tot zorgverleners op gespecialiseerde poliklinieken en/of met aantoonbare ervaring in de diagnostiek en behandeling met mensen met somatisch-symptoomstoornissen en/of functioneel-neurologisch-symptoomstoornissen.

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Gezien de beperkte wetenschappelijke onderbouwing voor het gebruik van psychofarmaca dient zeer terughoudend te worden omgegaan met het voorschrijven van psychofarmaca. Beschikbare studies blijken van lage kwaliteit en laten geen overtuigend effect zien van antidepressiva op de lichamelijke klachten, het algemeen functioneren en het psychologische functioneren. Effecten op kwaliteit van leven en patiënttevredenheid zijn nooit onderzocht. Onderzoek naar de effecten van anxiolytica, antipsychotica en anti-epileptica voor somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis is nooit verricht. In de praktijk betekent dit dat psychofarmaca alleen gegeven dienen te worden ter behandeling van comorbide psychiatrische stoornissen, zoals angst of depressie.

Wanneer de somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis het functioneren of de kwaliteit van leven ernstig bedreigd, kan in uitzonderlijke gevallen gekozen worden voor het off-label voorschrijven van psychofarmaca. Verschillende case reports laten positieve effecten zien van zowel antidepressiva en atypische antipsychotica (Crapanzano, 2022; Pagan Cruz, 2023; Furutani, 2024).

Onderbouwing

The management of somatic symptom disorders and functional neurological symptom disorder requires a holistic, multidisciplinary approach. Although psychopharmacotherapy is not considered first-line treatment for these conditions, it may help to relieve accompanying symptoms. In clinical practice, psychopharmacotherapy is often considered when symptoms of somatic symptom disorder or functional neurological symptom disorder significantly impact daily functioning and quality of life or when accompanied by comorbid symptoms of anxiety or depression (e.g. Ionescu, 2021). However, no pharmacological agents are currently licensed or formally registered for the treatment of somatic symptom disorder or functional neurological symptom disorder in the Netherlands. Nonetheless, off-label prescription is common practice (Di Franco, 2010).

Antidepressants are commonly prescribed due to their efficacy in managing comorbid mood and anxiety disorders (De Luca, 2025; Dal Pasquale, 2022). However, there is limited evidence regarding their direct impact on the core symptoms of somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder. Additionally, psychopharmacotherapy for somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder is frequently guided by empirical evidence or extrapolated from treatments for related psychiatric or neurological disorders, rather than robust clinical trials specific to somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder.

Limited scientific evidence, however, is not the sole issue in psychopharmacology of somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder. First, psychopharmacotherapy is often implemented and studied in isolation rather than embedded in a coordinated, multidisciplinary approach (e.g. Dharmsaktu, 2012). This siloed implementation reduces the potential benefits of comprehensive care. Furthermore, differences in training and experience of clinicians may further contribute to disparities in prescribing practices across healthcare settings. Secondly, patients with somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder may be skeptical about the use of psychotropic drugs, particularly when they perceive their symptoms as physical rather than psychological, which may compromise compliance. Treatment compliance may be further compromised by side effects and patient concerns about stigma and dependency (e.g. Shi, 2023; Halim, 2025; Unni, 2024; Prajapati, 2021). Nonetheless, while patients are often reluctant to use psychotropic drugs, an online survey among 1,048 patients with a functional neurological disorder from 16 countries showed that 46% had tried legal psychoactive substances and 15% even illicit substances (mostly cannabis) (Butler, 2023). In clinical practice, a subgroup of patients with a somatic symptom disorder or functional neurological symptom disorder might even benefit from discontinuation strategies. Thirdly, costs associated with polypharmacy and prolonged symptom management place a burden on healthcare systems. The need for efficient and effective pharmacological strategies and high prevalence rates of somatic symptom disorder has not attracted the pharmaceutical industry to invest in novel therapeutic options.

This chapter aims to provide evidence-based recommendations for the use of pharmacotherapy in somatic symptom disorder and functional neurological symptom disorder. The chapter will outline the current state of evidence, practical considerations for implementation, and strategies to enhance patient acceptance and adherence.

Physical complaints

Very low GRADE

The evidence is very uncertain about the effect of pharmacological treatment (mirtazapine, fluoxetine and escitalopram) on physical complaints when compared with other pharmacological treatment (venlafaxine and sertraline) or placebo in patients with (undifferentiated) (multi)somatoform disorder according to DSM-IV.

Source: Kleinstäuber, 2014*.

*Including: Han, 2008a; Han, 2008b; Muller, 2008.

Functioning (including work participation)

Very low GRADE

The evidence is very uncertain about the effect of escitalopram on functioning when compared with placebo in patients with multisomatoform disorder according to DSM-IV.

Source: Kleinstäuber, 2014*.

*Including: Muller, 2008.

Psychological complaints (anxiety, stress, mood)

Very low GRADE

The evidence is very uncertain about the effect of pharmacological treatment (citalopram, mirtazapine, fluoxetine and escitalopram) on psychological complaints when compared with other pharmacological treatment (reboxetine, venlafaxine, sertraline) or placebo in patients with pain disorder according to DSM-IV-TR and (undifferentiated) (multi)somatoform disorder according to DSM-IV.

Source: Kleinstäuber, 2014*.

*Including: Aragona, 2005; Han, 2008a; Han, 2008b; Muller, 2008.

Quality of life

no GRADE

No evidence was found regarding the effect of pharmacological treatment on quality of life when compared with placebo in patients with a diagnosis of somatic symptom disorder (DSM-5), functional neurological symptom disorder (DSM-5), somatization disorder (DSM-IV) or conversion disorder (DSM-IV).

Source: -

Patient satisfaction

no GRADE

No evidence was found regarding the effect of pharmacological treatment on patient satisfaction when compared with placebo in patients with a diagnosis of somatic symptom disorder (DSM-5), functional neurological symptom disorder (DSM-5), somatization disorder (DSM-IV) or conversion disorder (DSM-IV).

Source: -

Adverse events

Very low GRADE

The evidence is very uncertain about the effect of pharmacological treatment (citalopram, mirtazapine, fluoxetine and escitalopram) on adverse events when compared with other pharmacological treatment (reboxetine, venlafaxine, sertraline) or placebo in patients with pain disorder according to DSM-IV-TR and (undifferentiated) (multi)somatoform disorder according to DSM-IV.

Source: Kleinstäuber, 2014*.

*Including: Aragona, 2005; Han, 2008a; Han, 2008b; Muller, 2008.

Summary of literature

Description of studies

Kleinstäuber (2014) performed a systematic review to assess the effects of pharmacological interventions for somatoform disorders in adults. The authors searched the Cochrane Depression, Anxiety and Neurosis Review Group’s Specialised Register (CCDANCTR) until 17 January 2014, which includes relevant randomized controlled trials (RCTs) from the electronic databases The Cochrane Library, Medline, Embase, and PsycINFO. Studies were included if they investigated pharmacological interventions versus placebo, treatment as usual, another medication, or a combination of different medications for somatoform disorders in adults (18-65 years). Participants had to have a primary diagnosis of a somatoform disorder according to DSM-III, DSM-IV-TR, ICD-9, ICD-10, or CCMD-III diagnostic criteria, or they had to fulfill the DSM-5 criteria for somatic symptom disorder. Studies were excluded if (1) participants had a co-morbid psychosis or dementia, and (2) if they examined the efficacy of pharmacotherapy in a group of participants diagnosed with only one specific functional syndrome (i.e., fibromyalgia, IBS, chronic fatigue syndrome). The Cochrane Risk of Bias Tool was used to assess the risk of bias and quality of each individual study. A total of 26 RCTs were included in the systematic review. Four RCTs were conform our PICO and were extracted and analyzed in this literature analysis (Aragona, 2005; Han, 2008a; Han, 2008b; Muller, 2008). These RCTs compared different types of antidepressants with each other (Aragona, 2005; Han, 2008a; Han, 2008b) or with placebo (Muller, 2008). Study characteristics are shown in Table 1. A total of 220 participants were included in these four studies, with sample sizes ranging from 29 to 95. Mean age ranged from 38 to 56 years, and treatment duration varied from 56 to 84 days.

Table 1: Characteristics of included studies

Study

Patients

Intervention

Comparison

Outcomes of interest reported

Follow-up

Type

Characteristics

Type

Characteristics

Kleinstäuber, 2014

Aragona, 2005

RCT, Italy

Adult patients with pain disorder according to DSM-IV-TR criteria

Citalopram

Mean dose: 40 mg/day, max dose: 40 mg/day, 1 tablet twice daily

n = 15

Mean age (SD): 56 (14) years

Male (%): 27

Reboxetine

Mean dose: 8 mg/day, max dose: 8 mg/day, 1 tablet twice daily

n = 14

Mean age (SD): 51 (18) years

Male (%): 29

Psychological complaints

Adverse events

Treatment duration: 56 days

Han, 2008a

RCT, Korea

Adult patients with undifferentiated somatoform disorder based on DSM-IV criteria

Mirtazapine

Mean dose: 31.7 mg/day, max dose: 60 mg/day

n = 28

Mean age (SD): 46 (13) years

Male (%): 40

Venlafaxine

Mean dose: 105.5 mg/day, max dose: 225 mg/day

n = 17

Mean age (SD): 45 (12) years

Male (%): 38

Physical complaints

Psychological complaints

Adverse events

Treatment duration: 84 days

Han, 2008b

RCT, Korea

Adult patients with undifferentiated somatoform disorder based on DSM-IV criteria

Fluoxetine

Mean dose: 36.1 mg/day, max dose: 60 mg/day

n = 50

Mean age (SD): 38 (13) years

Male (%): 43

Sertraline

Mean dose: 167.7 mg/day, max dose: 350 mg/day

n = 45

Mean age (SD): 38 (10) years

Male (%): 41

Physical complaints

Psychological complaints

Adverse events

Treatment duration: 84 days

Muller, 2008

RCT, South Africa

Patients with undifferentiated somatoform disorder according to DSM-IV or ICD-10

Escitalopram

Mean dose: 14.4 mg/day, max dose: 20 mg/day

n = 25

Mean age (SD): 38 (10) years

Male (%): 12

Placebo

n = 26

Mean age (SD): 42 (9) years

Male (%): 8

Physical complaints

Functioning

Psychological complaints

Adverse events

Treatment duration: 84 days

Results

1. Physical complaints

Three studies reported on the outcome measure physical complaints, assessed by using the Patient Health Questionnaire (PHQ-15). The PHQ-15 is a self-administered questionnaire comprising 15 somatic symptoms, each scored from 0 (‘not bothered at all’) to 2 (‘bothered a lot’). All studies reported on PHQ-15 scores at week 12. Results are displayed in Table 2. The two studies comparing two antidepressants (Han, 2008a; Han, 2008b) did not find any clinically relevant difference between both conditions, whereas the reported mean difference of 6.90 (95%CI -7.45 to -6.35) in favor of escitalopram compared to placebo (Muller, 2008) was considered clinically relevant.

Table 2: Reported results on physical complaints by Han (2008a), Han (2008b), and Muller (2008).

Study	Intervention		Control		Mean difference (95%CI)
Study	PHQ-15	N	PHQ-15	N	Mean difference (95%CI)
Han, 2008a	16.0	39	16.8	38	Not estimable*
Han, 2008b	7.4	28	8.2	17	Not estimable*
Muller, 2008	5.6 (1.0)	25	12.5 (1.0)	26	6.90 (-7.45 to -6.35)
Results are presented as mean (SD). Abbreviations: CI = confidence interval; PHQ-15 = Patient Health Questionnaire; NA = not applicable. * Not possible to calculate mean difference due to missing dispersion measures.

2. Functioning (including work participation)

One study reported on the outcome measure functioning defined as disability assessed by using the Sheehan Disability Scale (SDS) (Muller, 2008). The SDS is a 3-item self-rated tool that assesses functional impairment in work/school, social life, and family life. A Likert scale from 0 (not at all) to 10 (extremely) is used to score all items. Total scores range from 0 to 30. At week 12, mean SDS (SD) scores of 6.9 (1.6) were reported for the escitalopram group (n=25) and 13.4 (1.5) for the placebo group (n=26). Mean difference was 6.5 (95%CI -7.35 to -5.65) in favor of escitalopram treatment. This difference is considered clinically relevant.

3. Psychological complaints (anxiety, stress, mood)

All studies reported on the outcome measure psychological complaints:

Aragona (2005) reported on depressive symptoms, assessed by using the Italian version of the Zung Self-Rating Depression Scale. The Zung Self-rating depression scale is a 20-item measure, with each item rated on a 4-point scale (total range: 20-80). Higher scores indicate a higher incidence of depressive symptoms. At final visit (week 8), the authors reported a mean (SD) score of 42.9 (12.8) in the citalopram group (n=15) and 38.9 (10.7) in the reboxetine group (n=14). Mean difference was 4.0 (95%CI -4.57 to 12.57) in favor of reboxetine. This difference is considered not clinically relevant.

Han (2008a) and Han (2008b) reported on psychological complaints assessed by using the General health questionnaire (GHQ-12). The GHQ-12 is a self-rated questionnaire that consists of 12 statements to which respondents indicate agreement on a 4-point scale (0 = ‘not at all’, 3 = ‘more than usual’). Total score ranges from 0 to 36, with higher scores indicating poorer mental health.

At week 12, Han (2008a) reported a mean GHQ-12 score of 11.4 for the mirtazapine group (n=39) and 12.2 for the venlafaxine group (n=38).
At week 12, Han (2008b) reported a mean GHQ-12 score of 12.1 for the fluoxetine group (n=28) and 12.7 for the sertraline group (n=17).

Mean differences could not be calculated due to missing dispersion measures.

Muller (2008) reported on psychological complaints using the Hamilton anxiety scale (HAM), both the psychic anxiety subscale and the somatic anxiety subscale, and the Montgomery Asberg Depression Rating Scale (MADRS).

The psychic anxiety HAM subscale consists of 7 items, each scored on a scale of 0 (not present) to 4 (severe) with a total score range of 0 to 28. Higher scores indicate more severe psychic anxiety. At week 12, the authors reported a mean (SD) score of 3.0 (0.9) for the escitalopram group (n=25) and 9.4 (0.8) for the placebo group (n=26). Mean difference was 6.40 (95%CI -6.87 to -5.93) in favor of escitalopram. This difference was considered clinically relevant.
The somatic anxiety HAM subscale also consists of 7 items, each scored on a scale of 0 (not present) to 4 (severe) with a total range of 0 to 28. Higher scores indicate more severe somatic anxiety. At week 12, the authors reported a mean (SD) score of 4.2 (0.9) for the escitalopram group (n=25) and 13.1 (0.9) for the placebo group (n=26). Mean difference was 8.90 (95%CI -9.39 to -8.41) in favor of escitalopram. This difference was considered clinically relevant.
The MADRS consists of 10 items, each scored between 0 (normal) and 6 (continuous or severe presence of symptoms) (range: 0-60). At week 12, the authors reported a mean (SD) score of 4.3 (1.1) for the escitalopram group (n=25) and 8.2 (1.1) for the placebo group (n=26). Mean difference was 3.90 (95%CI -4.50 to -3.30) in favor of escitalopram. This difference was considered clinically relevant.

4. Quality of life

None of the studies reported on the outcome measure quality of life.

5. Patient satisfaction

None of the studies reported on the outcome measure patient satisfaction.

6. Adverse events

All studies reported on the outcome measure adverse events, defined as the number of drop-outs due to adverse events and the most common reported adverse events.

Aragona (2005) reported two participants that dropped out due to adverse events in the citalopram group and four participants in the reboxetine group. 100% of people in both groups reported adverse events. Adverse events were physician-rated with the Dosage and Treatment Emergent Symptom Scale (DOTES).

Han (2008a) reported three participants that dropped out due to adverse events in the mirtazapine group and four participants in the venlafaxine group. No information about the total rate of participants with drug-related adverse events was provided. Adverse events were assessed using the Systematic Assessment for Treatment Emergent Events–General Inquiry. A treatment-emergent adverse event was defined as any adverse event reported after participants were given medications.

Han (2008b) reported no drop-outs due to adverse events in both groups. No information about the total rate of participants with drug-related adverse events was provided. The authors used the same tool and definitions as Han (2008a).

Muller (2008) reported one participant that dropped out due to adverse events in the escitalopram group and no participants in the placebo group. No information about the total rate of participants with drug-related adverse events was provided or if both treatment groups differed in the number of adverse effects. No information on the assessment of adverse events was provided.

The most common reported adverse events are displayed in Table 3.

Table 3: Results on the most common reported adverse events by the included studies.

Adverse events	Aragona, 2005		Han, 2008a		Han, 2008b		Muller, 2008
Adverse events	Citalopram	Reboxetine	Mirtazapine	Venlafaxine	Fluoxetine	Sertraline	Escitalopram	Placebo
Dry mouth	2 (11.7%)	9 (50.0%)	5 (10.0%)	6 (13.3%)	3 (10.7%)	2 (11.8%)	NR	NR
Somnolence	6 (35.3%)	4 (22.2%)	4 (8.0%)	1 (2.2%)	1 (3.6%)	3 (17.6%)	NR	NR
Insomnia	4 (23.5%)	6 (33.3%)	NR	2 (4.4%)	2 (7.1%)	NR	3 (12.0%)	NR
Tremor/anxiety	5 (29.4%)	4 (22.2%)	NR	NR	NR	NR	NR	NR
Tachycardia	2 (11.7%)	7 (38.8%)	NR	NR	NR	NR	NR	NR
Increased motor activity	5 (29.4%)	2 (11.1%)	NR	NR	NR	NR	NR	NR
Nausea	2 (11.7%)	3 (16.6%)	2 (4.0%)	4 (8.9%)	5 (17.9%)	3 (17.6%)	3 (12.0%)	5 (19.0%)
Vomiting	NR	NR	1 (2.0%)	2 (4.4%)	2 (7.1%)	1 (5.9%)	NR	NR
Blurred vision	2 (11.7%)	3 (16.6%)	NR	NR	NR	NR	NR	NR
Dizziness	1 (5.8%)	4 (22.2%)	3 (6.0%)	2 (4.4%)	1 (3.6%)	2 (11.8%)	NR	2 (8.0%)
Diarrhea	2 (11.7%)	1 (5.5%)	NR	NR	NR	NR	3 (12.0%)	6 (23.0%)
Sweating	NR	2 (11.1%)	2 (4.0%)	1 (2.2%)	1 (3.6%)	NR	NR	NR
Anorexia	NR	NR	1 (2.0%)	2 (4.4%)	3 (10.7%)	1 (5.9%)	NR	NR
Yawning	NR	NR	3 (6.0%)	NR	NR	NR	NR	NR
Headache	NR	NR	1 (2.0%)	1 (2.2%)	NR	NR	9 (36.0%)	11 (42.0%)
Constipation	NR	NR	NR	NR	1 (3.6%)	2 (11.8%)	NR	NR
Abdominal discomfort	NR	NR	NR	NR	NR	NR	NR	4 (15.0%)
Nasopharyngitis	NR	NR	NR	NR	NR	NR	4 (16.0%)	8 (31.0%)
Urinary tract infection	NR	NR	NR	NR	NR	NR	2 (8.0%)	NR
Staphylococcal skin infection	NR	NR	NR	NR	NR	NR	1 (4.0%)	2 (8.0%)
Results are presented as n (%). Abbreviations: NR = not reported.

Level of evidence of the literature

1. Physical complaints

The level of evidence regarding the outcome measure physical complaints was downgraded by three levels to very low because of study limitations due to missing information about methods of allocation, missing information about blinding procedure or no blinding at all, high drop-out rates, and (possible) reporting bias (risk of bias: -1), applicability because two studies had another comparator than placebo as prespecified in the PICO of this module (indirectness: -1), and because of the low number of included participants (imprecision: -1).

2. Functioning (including work participation)

The level of evidence regarding the outcome measure functioning was downgraded by three levels to very low because of study limitations due to missing information about methods of allocation and blinding procedure (risk of bias: -1), and because of results from only one study and the low number of included participants (imprecision: -2).

3. Psychological complaints (anxiety, stress, mood)

The level of evidence regarding the outcome measure psychological complaints was downgraded by three levels to very low because of study limitations due to missing information about methods of allocation, missing information about blinding procedure or no blinding at all, high drop-out rates, and (possible) reporting bias (risk of bias: -1), applicability because three studies had another comparator than placebo as prespecified in the PICO of this module (indirectness: -1), and because the confidence intervals overlap with both thresholds for clinical relevance (imprecision: -1).

4. Quality of life

None of the studies reported on the outcome measure quality of life and could therefore not be graded.

5. Patient satisfaction

None of the studies reported on the outcome measure patient satisfaction and could therefore not be graded.

6. Adverse events

The level of evidence regarding the outcome measure adverse events was downgraded by three levels to very low because of study limitations due to missing information about methods of allocation, missing information about blinding procedure or no blinding at all, high drop-out rates, and (possible) reporting bias (risk of bias: -1), applicability because three studies had another comparator than placebo as prespecified in the PICO of this module (indirectness: -1), and because of the low number of events and included participants (imprecision: -1).

A systematic review of the literature was performed to answer the following question:

What are the benefits and risks of pharmacological treatment for patients with somatic symptom disorder or functional neurological symptom disorder?

P:	Patients with a somatic symptom disorder (DSM-5 classification), functional neurological symptom disorder (DSM-5 classification), somatoform disorder (DSM-IV classification) or conversion disorder (DSM-IV classification)
I:	Pharmacological treatment (antidepressants, benzodiazepines, anxiolytics)
C:	Placebo
O:	Physical complaints, functioning (including work participation), psychological complaints (anxiety, stress, mood), quality of life, patient satisfaction, adverse events

Relevant outcome measures

The guideline development group considered physical complaints, psychological complaints, functioning, and quality of life as critical outcome measures for decision making, and patient satisfaction and adverse events as important outcome measures for decision making.

A priori, the working group did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.

The working group defined 25% (0.8 ≤ RR ≥ 1.25) or 0.5 SD as a minimal clinically (patient) important difference.

Search and select (Methods)

The databases Medline (via OVID), PsycINFO (via OVID), and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms from 2010 until 4 March 2024. The detailed search strategy is available upon request. The systematic literature search resulted in 722 hits. Studies were selected based on the following criteria:

Systematic reviews or randomized controlled trials (RCTs);
Full-text English language publication;
Studies according to the PICO.

Seven studies were initially selected based on title and abstract screening. After reading the full text, six studies were excluded (see the table with reasons for exclusion under the tab Methods) and one systematic review was included.

Results

One systematic review was included in the analysis of the literature. Important study characteristics and results are summarized in the evidence tables. The assessment of the risk of bias is summarized in the risk of bias tables.

Adrien O, Mohammad AK, Hugtenburg JG, McCarthy LM, Priester-Vink S, Visscher R, van den Bemt PMLA, Denig P, Karapinar-Carkıt F. Prescribing Cascades with Recommendations to Prevent or Reverse Them: A Systematic Review. Drugs Aging. 2023 Dec;40(12):1085-1100. doi: 10.1007/s40266-023-01072-y. Epub 2023 Oct 20. Erratum in: Drugs Aging. 2025 Jul;42(7):675-686. doi: 10.1007/s40266-025-01213-5. PMID: 37863868; PMCID: PMC10682291.
Aragona M, Bancheri L, Perinelli D, Tarsitani L, Pizzimenti A, Conte A, Inghilleri M. Randomized double-blind comparison of serotonergic (Citalopram) versus noradrenergic (Reboxetine) reuptake inhibitors in outpatients with somatoform, DSM-IV-TR pain disorder. Eur J Pain. 2005 Feb;9(1):33-8. doi: 10.1016/j.ejpain.2004.03.003. PMID: 15629872.
Butler M, Seynaeve M, Bradley-Westguard A, Bao J, Crawshaw A, Pick S, Edwards M, Nicholson T, Rucker J. Views on Using Psychoactive Substances to Self-Manage Functional Neurological Disorder: Online Patient Survey Results. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 2023 Winter;35(1):77-85. doi: 10.1176/appi.neuropsych.21080213. Epub 2022 May 17. PMID: 35578800.
Butler M, Seynaeve M, Nicholson TR, Pick S, Kanaan RA, Lees A, Young AH, Rucker J. Psychedelic treatment of functional neurological disorder: a systematic review. Ther Adv Psychopharmacol. 2020 May 11;10:2045125320912125. doi: 10.1177/2045125320912125. PMID: 32435447; PMCID: PMC7225815.
Crapanzano C, Amendola C, Politano A, Laurenzi PF, Casolaro I. Olanzapine for the Treatment of Somatic Symptom Disorder: Biobehavioral Processes and Clinical Implications. Psychosom Med. 2022 Apr 1;84(3):393-395. doi: 10.1097/PSY.0000000000001052. PMID: 35067656.
Dal Pasquale BG, Teive HAG, von der Heyde MD, Dal Pasquale LFA. Management of Functional Seizures and Functional Movement Disorder: A Cross-Sectional Comparative Study. Neuropsychiatr Dis Treat. 2022 Sep 21;18:2121-2131. doi: 10.2147/NDT.S383552. PMID: 36172265; PMCID: PMC9512033.
Demirci OO, Sagaltici E, Yıldırım A. Comparison of Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) and Duloxetine Treatment Outcomes in Women Patients with Somatic Symptom Disorder. Sleep and Hypnosis. 2017 Sep;19(3):70-77. doi: http://dx.doi.org/10.5350/Sleep.Hypn.2017.19.0146.
Dharmshaktu P, Tayal V, Kalra BS. Efficacy of antidepressants as analgesics: a review. J Clin Pharmacol. 2012 Jan;52(1):6-17. doi: 10.1177/0091270010394852. Epub 2011 Mar 17. PMID: 21415285.
De Luca B, Canozzi A, Mosconi C, Gastaldon C, Papola D, Metelli A, Tedeschi F, Amaddeo F, Purgato M, Solmi M, Barbui C, Vita G, Ostuzzi G. Efficacy and tolerability of antidepressants in individuals suffering from physical conditions and depressive disorders: network meta-analysis. Br J Psychiatry. 2025 Aug;227(2):553-566. doi: 10.1192/bjp.2025.18. PMID: 40183137; PMCID: PMC12355465.
Di Franco M, Iannuccelli C, Atzeni F, Cazzola M, Salaffi F, Valesini G, Sarzi-Puttini P. Pharmacological treatment of fibromyalgia. Clin Exp Rheumatol. 2010 Nov-Dec;28(6 Suppl 63):S110-6. Epub 2010 Dec 22. PMID: 21176430.
Furutani N, Nagoshi Y. Vortioxetine as an alternative treatment for somatic symptom disorder: case report. Front Psychiatry. 2024 Nov 7;15:1496072. doi: 10.3389/fpsyt.2024.1496072. PMID: 39575195; PMCID: PMC11578982.
Halim R, Kaur M, Syed Mokhtar SS, Chemi N, Sajatovic M, Tan YK, Siau CS, Ng CG. The Association Between Medication Adherence, Internalized Stigma and Social Support Among Outpatients with Major Depressive Disorder in a Malaysian Hospital: A Cross-Sectional Study. Psychol Res Behav Manag. 2025 Feb 4;18:209-223. doi: 10.2147/PRBM.S485333. PMID: 39931525; PMCID: PMC11807782.
Han C, Pae CU, Lee BH, Ko YH, Masand PS, Patkar AA, Joe SH, Jung IK. Venlafaxine versus mirtazapine in the treatment of undifferentiated somatoform disorder: a 12-week prospective, open-label, randomized, parallel-group trial. Clin Drug Investig. 2008b;28(4):251-61. doi: 10.2165/00044011-200828040-00006. PMID: 18345715.
Han C, Pae CU, Lee BH, Ko YH, Masand PS, Patkar AA, Jung IK. Fluoxetine versus sertraline in the treatment of patients with undifferentiated somatoform disorder: a randomized, open-label, 12-week, parallel-group trial. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2008a Feb 15;32(2):437-44. doi: 10.1016/j.pnpbp.2007.09.014. Epub 2007 Sep 26. PMID: 17950970.
Ionescu CG, Popa-Velea O, Mihăilescu AI, Talaşman AA, Bădărău IA. Somatic Symptoms and Sleep Disorders: A Literature Review of Their Relationship, Comorbidities and Treatment. Healthcare (Basel). 2021 Aug 30;9(9):1128. doi: 10.3390/healthcare9091128. PMID: 34574901; PMCID: PMC8465276.
Kleinstäuber M, Witthöft M, Steffanowski A, van Marwijk H, Hiller W, Lambert MJ. Pharmacological interventions for somatoform disorders in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2014 Nov 7;2014(11):CD010628. doi: 10.1002/14651858.CD010628.pub2. PMID: 25379990; PMCID: PMC11023023.
Mascarenhas RO, Souza MB, Oliveira MX, Lacerda AC, Mendonça VA, Henschke N, Oliveira VC. Association of Therapies With Reduced Pain and Improved Quality of Life in Patients With Fibromyalgia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Intern Med. 2021 Jan 1;181(1):104-112. doi: 10.1001/jamainternmed.2020.5651. PMID: 33104162; PMCID: PMC7589080.
Muller JE, Wentzel I, Koen L, Niehaus DJ, Seedat S, Stein DJ. Escitalopram in the treatment of multisomatoform disorder: a double-blind, placebo-controlled trial. Int Clin Psychopharmacol. 2008 Jan;23(1):43-8. doi: 10.1097/YIC.0b013e32825ea301. PMID: 18090507.
O'Malley PG, Jackson JL, Santoro J, Tomkins G, Balden E, Kroenke K. Antidepressant therapy for unexplained symptoms and symptom syndromes. J Fam Pract. 1999 Dec;48(12):980-90. PMID: 10628579
Oriuwa C, Mollica A, Feinstein A, Giacobbe P, Lipsman N, Perez DL, Burke MJ. Neuromodulation for the treatment of functional neurological disorder and somatic symptom disorder: a systematic review. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2022 Mar;93(3):280-290. doi: 10.1136/jnnp-2021-327025. Epub 2022 Feb 3. PMID: 35115389.
Pagan Cruz S, Guiribitey PM, Shupe G. The Role of Low-Dose Quetiapine in the Treatment of Somatic Symptom Disorder: A Case Report. Cureus. 2023 Dec 7;15(12):e50116. doi: 10.7759/cureus.50116. PMID: 38186501; PMCID: PMC10771128.
Prajapati AR, Dima A, Mosa G, Scott S, Song F, Wilson J, Bhattacharya D. Mapping modifiable determinants of medication adherence in bipolar disorder (BD) to the theoretical domains framework (TDF): a systematic review. Psychol Med. 2021 May;51(7):1082-1098. doi: 10.1017/S0033291721001446. Epub 2021 May 19. PMID: 34006337; PMCID: PMC8188530.
Schuh MJ, Garcia S. Somatization in Polypharmacy: Hiding in Plain Sight. Innov Pharm. 2024 May 31;15(2):10.24926/iip.v15i2.6168. doi: 10.24926/iip.v15i2.6168. PMID: 39166144; PMCID: PMC11333102.
Shi J, Chen Y, Jiang Y, Li Y, Wang W, Zhao H, Guo L, Liao Y, Zhang H, Gao C, McIntyre RS, Zhang WH, Han X, Lu C. Stigma and its associations with medication adherence in major depressive disorder. Psychiatry Res. 2024 Jan;331:115664. doi: 10.1016/j.psychres.2023.115664. Epub 2023 Dec 6. PMID: 38070363.
Unni EJ, Gupta S, Sternbach N. Reasons for non-adherence with antidepressants using the Medication Adherence Reasons Scale in five European countries and United States. J Affect Disord. 2024 Jan 1;344:446-450. doi: 10.1016/j.jad.2023.10.010. Epub 2023 Oct 11. PMID: 37832739.
Zed PJ, Loewen PS, Robinson G. Medication-induced headache: overview and systematic review of therapeutic approaches. Ann Pharmacother. 1999 Jan;33(1):61-72. doi: 10.1345/aph.18184. PMID: 9972386.
Zonneveld LN, Sprangers MA, Kooiman CG, van 't Spijker A, Busschbach JJ. Patients with unexplained physical symptoms have poorer quality of life and higher costs than other patient groups: a cross-sectional study on burden. BMC Health Serv Res. 2013 Dec 17;13:520. doi: 10.1186/1472-6963-13-520. PMID: 24344899; PMCID: PMC3878564.

Evidence table

Study reference

Study characteristics

Patient characteristics

Intervention (I)

Comparison / control (C)

Follow-up

Outcome measures and effect size

Comments

Kleinstäuber, 2014

PS., study characteristics and results are extracted from the SR (unless stated otherwise)

SR and meta-analysis of RCTs

Literature search up to 17 January 2014

A: Aragona, 2005

B: Han, 2008a

C: Han, 2008b

D: Muller, 2008

Study design: RCT

Setting and Country:

A: Italy, outpatient

B: Korea, outpatient

C: Korea, outpatient

D: South-Africa, outpatient

Source of funding and conflicts of interest:

A: No information provided

B: No funding

C: No funding

D: Three professors received funding from the Medical Council of South Africa.

Inclusion criteria SR:

RCTs

P: Adults with somatoform disorders;

I: Pharmacological interventions;

C: Placebo, TAU, another medication or a combination of different medications;

O: Severity/intensity MUPS, acceptability, anxiety, depression, dysfunctional cognitions, emotions or behaviors, adverse effects, treatment response, functional disability, quality of life.

Exclusion criteria SR:

- Comorbid psychosis or dementia;

- Studies in participants diagnosed with only one specific functional syndrome.

26 studies included of which 4 were relevant according to the PICO of this module.

Important patient characteristics at baseline:

N, mean age

A: 35, 53.64 (15.79) years

B: 95, 45.20 (12.59) years

C: 45, 37.64 (11.90) years

D: 51, 39.64 (9.75) years

Sex (% female):

A: 72.4%

B: 61.1%

C: 57.8%

D: 57.5%

Groups comparable at baseline?

Yes

Describe intervention:

A: Citalopram

Mean dose: 40 mg/day, max dose: 40 mg/day, 1 tablet twice daily

B: Mirtazapine

Mean dose: 31.7 mg/day, max dose: 60 mg/day

C: Fluoxetine

Mean dose: 36.1 mg/day, max dose: 60 mg/day

D: Escitalopram

Mean dose: 14.4 mg/day, max dose: 20 mg/day

Describe control:

A: Reboxetine

Mean dose: 8 mg/day, max dose: 8 mg/day, 1 tablet twice daily

B: Venlafaxine

Mean dose: 105.5 mg/day, max dose: 225 mg/day

C: Sertraline

Mean dose: 167.7 mg/day, max dose: 350 mg/day

D: Placebo

Treatment duration:

A: 56 days

B: 84 days

C: 84 days

D: 84 days

For how many participants were no complete outcome data available?

(intervention/control)

Defined as all cause dropouts:

A: I: 6, C: 9

B: I: 11, C: 13

C: I: 8, C: 5

D: I: 1, C: 0

Physical complaints

Assessed by using PHQ-15 at week 12

B: I: 16.0

C: 16.8

MD: N/A

C: I: 7.4

C: 8.2

MD: N/A

D: I: 5.6 (1.0)

C: 12.5 (1.0)

MD: 6.90 (-7.45 to -6.35)

Functioning

Assessed by using the Sheehan Disability Scale at week 12

D: I: 6.9 (1.6)

C: 13.4 (1.5)

MD: 6.5 (-7.35 to -5.65)

Psychological complaints

Assessed by using the Zung Self-rating depression scale, GHQ-12 and Hamilton anxiety scale (psychic subscale)

A: I: 42.9 (12.8)

C: 38.9 (10.7)

MD: 4.0 (-4.57 to 12.57)

B: I: 11.4

C: 12.2

MD: N/A

C: I: 12.1

C: 12.7

MD: N/A

D: I: 3.0 (0.9)

C: 9.4 (0.8)

MD: 6.40 (6.87 to -5.93)

Adverse events

Defined as drop-outs due to adverse events

A: I: 2

C: 4

B: I: 3

C: 4

C: I: 0

C: 0

D: I: 1

C: 0

Risk of bias (high, some concerns or low):

Tool used by authors: Cochrane Risk of Bias Tool

A: High^a,b,c,d

B: High^a,c,d,e

C: High^a,d,e

D: High^a,b

^a Due to missing information about methods of allocation

^b Due to missing information about blinding procedure

^c Due to high drop-out rate

^d Due to (possible) reporting bias

^e Due to no blinding

Table of excluded studies

Reference	Reason for exclusion
Agger JL, Schröder A, Gormsen LK, Jensen JS, Jensen TS, Fink PK. Imipramine versus placebo for multiple functional somatic syndromes (STreSS-3): a double-blind, randomised study. Lancet Psychiatry. 2017 May;4(5):378-388. doi: 10.1016/S2215-0366(17)30126-8. Epub 2017 Apr 10. Erratum in: Lancet Psychiatry. 2017 Jul;4(7):516. doi: 10.1016/S2215-0366(17)30252-3. PMID: 28408193.	Wrong population (bodily distress syndrome)
Correction: Imipramine versus placebo for multiple functional somatic syndromes (STreSS-3): a double-blind, randomized study. Lancet Psychiatry. 2017 Jul;4(7):516. doi: 10.1016/S2215-0366(17)30252-3. Erratum for: Lancet Psychiatry. 2017 May;4(5):378-388. doi: 10.1016/S2215-0366(17)30126-8. PMID: 28652037.	Wrong publication type (correction to Agger, 2017)
Ionescu CG, Popa-Velea O, Mihăilescu AI, Talaşman AA, Bădărău IA. Somatic Symptoms and Sleep Disorders: A Literature Review of Their Relationship, Comorbidities and Treatment. Healthcare (Basel). 2021 Aug 30;9(9):1128. doi: 10.3390/healthcare9091128. PMID: 34574901; PMCID: PMC8465276.	Wrong publication type (non-systematic literature review)
Dharmshaktu P, Tayal V, Kalra BS. Efficacy of antidepressants as analgesics: a review. J Clin Pharmacol. 2012 Jan;52(1):6-17. doi: 10.1177/0091270010394852. Epub 2011 Mar 17. PMID: 21415285.	Wrong publication type (non-systematic literature review)
Ren WW, Zhou ZY, Xu MM, Long S, Tang GZ, Mao HJ, Chen SL. [Treatment of Persistent Somatoform Pain Disorder by Floating Needle Therapy and Duloxetine]. Zhongguo Zhong Xi Yi Jie He Za Zhi. 2016 Feb;36(2):166-71. Chinese. PMID: 27078991.	Foreign language (Chinese)
Parfenov VA, Kamchatnov PR, Khasanova DR, Bogdanov EI, Lokshtanova TM, Amelin AV, Maslova NN, Pizova NV, Belskaya GN, Barantsevich ER, Duchshanova GA, Kamenova SU, Kolokolov OV, Glazunov AB. The randomized clinical trial results of the anxiety treatment in patients with somatoform dysfunction and neurotic disorders. Sci Rep. 2021 Dec 20;11(1):24282. doi: 10.1038/s41598-021-03727-5. Retraction in: Sci Rep. 2022 Sep 14;12(1):15416. doi: 10.1038/s41598-022-19938-3. PMID: 34930979; PMCID: PMC8688518.	This article has been retracted by the authors

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum : 09-07-2026

Beoordeeld op geldigheid : 09-07-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:

Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie

Geautoriseerd door:

Federatie Vaktherapeutische Beroepen
Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie
MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid
Kenniscentrum NALK
Nederlands Instituut van Psychologen
Nederlandse Internisten Vereniging
Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie
Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie
Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie

Algemene gegevens

Er is een verklaring van geen bezwaar afgegeven door:

Ergotherapie Nederland
Nederlandse Vereniging voor Neurologie
Nederlands Huisartsen Genootschap

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor mensen met een somatisch-symptoomstoornis of functioneel-neurologisch-symptoomstoornis.

Werkgroep

dr. E. (Ella) Bekhuis, psychiater, namens de NVvP
D. (Door) Boxhoorn, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK (tot mei 2025)
K. (Karin) Bruynesteyn, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK (tot april 2024)
dr. E.M.J. (Elisabeth) Foncke, neuroloog, namens de NVN
S. (Sem) Foreman, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK
dr. J. (Jeannette) Gelauff, AIOS neurologie, namens de NVN (vanaf maart 2025)
dr. D.J.C. (Denise) Hanssen, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
dr. H. (Hanneke) Kalisvaart, psychomotorisch therapeut, namens Vaktherapie Nederland
drs. M. (Manouk) van de Klundert, patiëntvertegenwoordiger, namens het NALK
prof. dr. R.C. (Richard) Oude Voshaar, psychiater, namens de NVvP
prof. dr. J.G.M. (Judith) Rosmalen, hoogleraar, persoonlijke titel
dr. S. (Sonja) Rutten, psychiater, namens de NVvP
drs. C.A. (Lot) Spiertz, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP
dr. L.M. (Lineke) Tak (voorzitter), psychiater, namens de NVvP
dr. P.E. (Els) van Westrienen, docent-senior onderzoeker, namens het KNGF
prof. dr. A.P. (André) Wolff, anesthesioloog-pijnspecialist, namens de NVA
dr. L.N.L. (Lyonne) Zonneveld, klinisch psycholoog/psychotherapeut, namens het NIP

Klankbordgroep

drs. M. (Marieke) van Beugen, revalidatiearts, namens de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA)
drs. B.F. (Bart) van Buchem, fysiotherapeut, namens het KNGF
drs. W.B. (Wouter) Doorn, klinisch geriater, namens de Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie (NVKG)
H.W.P.C. (Henk) van de Meerendonk, bedrijfsarts, namens de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)
dr. A.F. (Alex) Muller, internist-endocrinoloog, namens Nederlandse Internisten Vereniging (NIV)
dr. S.L. (Sonja) van Ockenburg, internist, namens de NIV
dr. T.C. (Tim) Olde Hartman, huisarts(-onderzoeker), namens het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)
drs. R.F.A. (René) Oosterwijk, revalidatiearts, namens de VRA
E.M. (Ilse) Otten, ergotherapeut, namens Ergotherapie Nederland (EN)
drs. F. (Felice) Tauer, vaktherapeut, namens de Vaktherapie Nederland
dr. K.H.N. (Kristel) Weerdesteijn, verzekeringsarts, namens de Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde (NVVG)
dr. M.S.H. (Margreet) Wortman, senior onderzoeker, namens de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck (VvOCM)

Met ondersteuning van

dr. M.L. (Marja) Molag, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
drs. L.C. (Laura) van Wijngaarden, junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.

Tabel 1. Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep

Werkgroeplid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
E. (Ella) Bekhuis	Psychiater, Dimence, Alkura	Geen	Geen	Geen restricties
D. (Door) Boxhoorn (tot mei 2025)	Ervaringsdeskundige, Dimence Alkura	Geen	Geen	Geen restricties
K. (Karin) Bruynesteyn (tot april 2024)	Lid patiëntenpanel NALK	Geen	Geen	Geen restricties
E.M.J. (Elisabeth) Foncke	Neuroloog, Acibadem International Medical Center, Amsterdam	Geen	Geen	Geen restricties
S. (Sem) Foreman	Lid patiëntenpanel NALK	* Investment manager, Graduate Entrepreneur Fund	Geen	Geen restricties
J. (Jeannette) Gelauff (vanaf maart 2025)	AIOS neurologie, Amsterdam UMC	* Voorzitter landelijke werkgroep FNS van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie. * Deelname werkgroep zorgstandaard FNS (Akwa GGZ).	Extern gefinancierd onderzoek: Zonmw; National Plan Hoofdzaken: BEGRIP studie naar educatie over FNS. ProjectLeidersrol, nee	Geen restricties
D.J.C. (Denise) Hanssen	* Klinisch psycholoog/psychotherapeut, UMC Groningen * Senior wetenschappelijk onderzoeker ouderenpsychiatrie, UMC Groningen	* Hoofddocent somatiek binnen de GZ-opleiding	Extern gefinancierd onderzoek: * ZonMW, Haalbaarheidsstudie Acceptance and Commitment Therapy bij kwetsbare ouderen EU, Horizon 2020 * Kennis vergroten over Functionele Stoornissen (labeling, multidisciplinaire samenwerking)	Geen restricties
H. (Hanneke) Kalisvaart	Psychomotorisch therapeut, vrijgevestigd	* Trainer/supervisor in sensorimotor psychotherapy. * Freelance senior onderzoeker (Tilburg University) * Gast-docent Master PMT Hogeschool Windesheim. * Deelname werkgroep zorgstandaard FNS (Akwa GGZ).	Extern gefinancierd onderzoek: * Stichting tot steun VCVGZ. Het effect van sensorimotor psychotherapie bij cliënten met persoonlijkheidsstoornissen.	Geen restricties
M. (Manouk) van de Klundert	Lid patiëntenpanel NALK	* Office manager NALK * Project manager/junior consultant Ftrprf	Geen	Geen restricties
R.C. (Richard) Oude Voshaar	* Psychiater, UMC Groningen * Hoogleraar ouderenpsychiatrie, Rijksuniversiteit Groningen	Geen	Geen	Geen restricties
J.G.M. (Judith) Rosmalen	Hoogleraar Psychosomatiek, UMC Groningen, Rijksuniversiteit Groningen	* Voorzitter Netwerk Aanhoudende Lichamelijke Klachten (NALK) tot okt 2024. * Vice-president European Association of Psychosomatic Medicine (EAPM) tot September 2025	Persoonlijke belangen: Ontwikkelaar van een eLearning op het gebied van ALK. Deelnemen aan de elearning is betaald voor sommige groepen; inkomsten gaan naar het UMCG en hiervan wordt de accreditatie betaald. Ontwikkelaar van Grip, een eHealth systeem dat zich richt op ALK. Momenteel is Grip niet beschikbaar buiten studiedoeleinden. Ik heb en had nooit persoonlijke financiële belangen bij Grip. Extern gefinancierd onderzoek: * ZonMw: ME/CFS Lines – A multidisciplinary consortium and biobank for unravelling ME/CFS aetiology in Lifelines, projectleider * EU: Decision support for prediction and management of Long Covid Syndrome, geen projectleider * NIMH: An Integrative Approach to the Etiology of Internalizing Disorders in the Lifelines Cohort, geen projectleider * ZonMw: Persistent symptoms after COVID-19: perspective from the population, the patient, and the care system, projectleider * SBOH Innovatiefonds Huisartsopleiding: Ontwikkeling, implementatie en evaluatie van onderwijsprogramma voor somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) in de huisartsopleiding, geen projectleider * NIMH: An Integrative Approach to the Etiology of Internal Sex and gender inequalities in COVID * Regionaal ALK netwerk Salland. Sex and gender inequalities in medical trajectories of patients with common somatic symptoms. Master Your symptoms: personalized e-health for Self-management of somatic symptom disorder (MYSelf), projectleider * EU: Encompassing Training in functional Disorders across Europe (ETUDE), projectleider * EU: Towards evidence-based tailored implementation strategies for eHealth (ImpleMentAll), geen projectleider	Geen restricties
S. (Sonja) Rutten	* Psychiater, Amsterdam UMC * Senior-onderzoeker, Amsterdam UMC	Geen	Extern gefinancierd onderzoek: ZonMW: Meer BEkendheid en GRIP voor mensen met FNS middels een online educatiemodule (BEGRIP)	Geen restricties
C.A. (Lot) Spiertz	Klinisch-psycholoog, behandelcoördinator en teamleider, Dimence, Deventer	* Gastdocent Psychology master, Universiteit Twente (t/m 2024). * Gastdocentschap Psychology master, Radboud Universiteit (t/m 2025).	Geen	Geen restricties
L.M. (Lineke) Tak	Psychiater, Dimence, Deventer	* Bestuurslid NALK, sinds okt 2024 voorzitter * Kernredactielid Tijdschrift voor Psychiatrie	* EU: Encompassing Training in functional Disorders across Europe (ETUDE), * Collaborative care networks for Functional Disorders	Geen restricties
P.E. (Els) van Westrienen	* Docent-senior onderzoeker, Fontys Hogeschool * Docent, Hogeschool Utrecht	Geen	* SIA RAAK publiek - PARASOL studie * SIA RAAK top-up - vervolg PARASOL studie * SIA RAAK MKB - van sensoren naar zorg * SIA RAAK publiek Evaluatie van een proactief interventie ter preventie van chroniciteit bij mensen met matige SOLK * SIA RAAK MKB Het toepassen van stressmetingen met wearables in de praktijk	Geen restricties
A.P. (André) Wolff	* Anesthesioloog-pijnspecialist, UMC Groningen * Hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen	* Medisch hoofd UCG pijncentrum	Extern gefinancierd onderzoek: * Philips, DANI studie, geen projectleider * KWR, Chordotomie studie, projectleider * Interreg, Chronische pijn in Noord-Nederland/Niedersachsen * QPS, verrichtingen voor derden, geen projectleider * Grunenthal, Prince studie, projectleider	Geen restricties
L.N.L. (Lyonne) Zonneveld	Klinisch-psycholoog, Amsterdam UMC	Geen	* ZonMW Stimuleringssubsidie * Doelmatigheidsonderzoek	Geen restricties

Tabel 2. Gemelde (neven)functies en belangen klankbordgroep

Klankbordgroeplid	Functie	Nevenfuncties	Gemelde belangen	Ondernomen actie
M. (Marieke) van Beugen	Revalidatiearts bij Heliomare Wijk aan Zee	Geen	Geen	Geen restricties
B.F. (Bart) van Buchem	Eigenaar praktijk voor fysiotherapie Praktijk Noorder Spaarne	Geen	Nascholing voor fysiotherapeuten, het organiseren en doseren van cursussen. Aandeel in Noigroup Publications (Australia) Royalties van het boek Begrijp de Pijn (Explain Pain)	Geen restricties
W.B. (Wouter) Doorn	Klinisch Geriater te Altrecht	Secretaris en vice-voorzitter Stichting Buddho, onbetaald.	Geen	Geen restricties
H.W.P.C. (Henk) van de Meerendonk	VDM Medisch Consult: zelfstandig bedrijfsarts.	Lid CROW NVAB	Geen	Geen restricties
A.F. (Alex) Muller	Internist Diakonessenziekenhuis Utrecht 1.0 fte	Geen	Geen	Geen restricties
S.L. (Sonja) van Ockenburg	Internist-endocrinoloog in het UMCG (bezoldigd 1.0 fte)	Geen	Ja, Lifelines long covid studie ZonMw Pathofysiologisch onderzoek naar 'long covid' in de Lifelines populatie (werkpakket 2). Geen hoofdonderzoeker.	Geen restricties
T.C. (Tim) Olde Hartman	Huisarts-onderzoeker, hoofd van de onderzoeksgroep Huisartsgeneeskunde Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde Radboudumc (afgevaardigde vanuit het Nederlands Huisartsen Genootschap - NHG)	Praktijkhoudend huisarts	ZonMw Mental Health Verbindt - digitaal platform voor zoeken juiste zorg EU (Horizon ITN) ETUDE: Encompassing Training in fUnctional Disorders across Europe - Stigma - symptom diagnoses ZonMw GRIP3: General practice Research Infrastructure Pandemic Preparedness Program ZonMw ACTION: Aanhoudende Klachten na COVID-19: perspectief vanuit de populatie, patiënt, en zorg ZonMw Inzicht in aanhoudende klachten na Covid-19 besmetting: Een mixed methods benadering.	Geen restricties
R.F.A. (René) Oosterwijk	Revalidatiearts-medisch directeur, CIR , Clinics In Revalidatie. Loondienstverband. Het betreft 0.6 fte patiëntenzorg voor patiënten met chronische pijn en 0.4 fte medisch manager.	Onbezoldigd lid van het bestuur van het NALK	Geen	Geen restricties
E.M. (Ilse) Otten	Ergotherapeut in dienst bij Klimmendaal revalidatie. 24 uur/w	Ergotherapeut ZZP bij Care2change 2-6 uur/w	Geen	Geen restricties
F. (Felice) Tauer	1. Beeldend therapeut bij Altrecht GGZ (16u), behandeling van patiënten met psychosomatische klachten in een multidisciplinair team, betaald 2. docent beeldende therapie bij Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (20u), methodieklessen, onderzoek coördinatie bacheloronderzoek, docentonderzoeker lectoraat. betaald	Geen	Geen	Geen restricties
K. (Kristel) Weerdesteijn	Verzekeringsarts en opleider bij UWV	Betaald docent	Gepromoveerd in 2022 KCVG Work-related functioning among long-term sick-listed workers with persistent subjective health complaints	Geen restricties
M.S.H. (Margreet) Wortman	Senior onderzoeker Hogeschool van Amsterdam, 0.5 fte, betaald	Curriculum ontwikkelaar en docent Hogeschool Windesheim, 0.5 fte, betaald	ZonMw Oefentherapie voor gezond beweeggedrag in de leefomgeving van cliënten	Geen restricties

Inbreng patiëntenperspectief

De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door afgevaardigden van het patiëntenpanel NALK te betrekken in de werkgroep. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen (zie kop ‘Waarden en voorkeuren van patiënten’). De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan NALK en MIND en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).

Module	Uitkomst raming	Toelichting
Module Farmacotherapie	Geen financiële gevolgen	Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft.

Werkwijze

Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.

Zoekverantwoording

Literature search strategy

Algemene informatie

Cluster/richtlijn: NVvP Akwa GGZ somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis
Uitgangsvraag/modules: Wat is de effectiviteit van farmacotherapeutische behandeling bij de somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis?
Database(s): Embase.com, Ovid/Medline, Ovid/PsycInfo	Datum: 4 maart 2024
Periode: vanaf 2010	Talen: geen restrictie
Literatuurspecialist: Alies Oost	Rayyan review: https://rayyan.ai/reviews/896587
BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/ Deduplication: voor het ontdubbelen is gebruik gemaakt van http://dedupendnote.nl/
Toelichting: Voor deze vraag is gezocht op de elementen: somatisch-symptoomstoornis farmacotherapie (antidepressiva, benzodiazepines, anxiolytica) De sleutelartikelen worden gevonden met deze search, m.u.v. PMID 8993081; deze is te oud (1996).
Te gebruiken voor richtlijntekst: In de databases Embase.com, Ovid/Medline en Ovid/PsycInfo is op 4 maart 2024 systematisch gezocht naar systematische reviews, RCTs en observationele studies over farmacotherapeutische behandeling (antidepressiva, benzodiazepines, anxiolytica) bij de somatisch-symptoomstoornis. De literatuurzoekactie leverde 722 unieke treffers op.

Zoekopbrengst

	EMBASE	OVID/MEDLINE	OVID/PSYCINFO	Ontdubbeld
SR	251	46	31	279
RCT	417	79	22	443
Totaal	668	125	53	722*

*in Rayyan

Zoekstrategie

Embase.com

No.	Query	Results
#1	'antidepressant agent'/exp OR (((antidepress* OR 'anti depress' OR neurothymolep OR thymoleptic* OR thymolytic) NEAR/3 (agent OR drug* OR medicat)):ti,ab,kw) OR antidepressant:ti,ab,kw OR 'anti depressant':ti,ab,kw OR psychoenergizer:ti,ab,kw OR thymoleptics:ti,ab,kw OR 'amfebutamone'/exp OR 'amfebutamone':ti,ab,kw OR 'bupropion':ti,ab,kw OR 'buproprion':ti,ab,kw OR 'quomen':ti,ab,kw OR 'zyban':ti,ab,kw OR 'vortioxetine'/exp OR 'vortioxetine':ti,ab,kw OR 'lu aa21004':ti,ab,kw OR 'amitriptyline'/exp OR 'amitriptylin':ti,ab,kw OR amitryptilin:ti,ab,kw OR amytriptylin:ti,ab,kw OR 'clomipramine'/exp OR anafranil:ti,ab,kw OR 'chlomipramin':ti,ab,kw OR 'chlorimipramin':ti,ab,kw OR clomipramin:ti,ab,kw OR 'dosulepin'/exp OR dosulepin:ti,ab,kw OR 'dothiepin':ti,ab,kw OR 'prothiaden':ti,ab,kw OR 'doxepin'/exp OR 'aponal':ti,ab,kw OR 'deptran':ti,ab,kw OR 'desidox':ti,ab,kw OR 'doneurin':ti,ab,kw OR 'doxepin':ti,ab,kw OR 'prudoxin':ti,ab,kw OR 'sinequan':ti,ab,kw OR 'sinquan':ti,ab,kw OR 'sinquane':ti,ab,kw OR 'zonalon':ti,ab,kw OR 'imipramine'/exp OR 'imipramide':ti,ab,kw OR 'imipramin':ti,ab,kw OR 'imizin':ti,ab,kw OR 'janimine':ti,ab,kw OR 'melipramin':ti,ab,kw OR 'pryleugan':ti,ab,kw OR 'tofranil':ti,ab,kw OR 'maprotiline'/exp OR 'ludiomil':ti,ab,kw OR 'maprotilin':ti,ab,kw OR 'nortriptyline'/exp OR 'aventyl':ti,ab,kw OR 'desitriptyline':ti,ab,kw OR 'desmethylamitriptyline':ti,ab,kw OR 'martimil':ti,ab,kw OR 'nortrilen':ti,ab,kw OR 'nortriptylin':ti,ab,kw OR 'nortryptilin':ti,ab,kw OR 'nortryptylin':ti,ab,kw OR 'pamelor':ti,ab,kw OR 'paxtibi':ti,ab,kw OR 'mianserin'/exp OR 'lerivon':ti,ab,kw OR 'mianserin':ti,ab,kw OR 'tolvon':ti,ab,kw OR 'mirtazapine'/exp OR 'mirtazapin':ti,ab,kw OR mirtazepin:ti,ab,kw OR 'norset':ti,ab,kw OR 'remergil':ti,ab,kw OR 'remeron':ti,ab,kw OR 'rexer':ti,ab,kw OR 'zispin':ti,ab,kw	654347
#2	'benzodiazepine'/exp OR 'benzodiazepine derivative'/exp OR 'benzodiazepin':ti,ab,kw OR 'alprazolam'/exp OR 'alprazolam':ti,ab,kw OR xanax:ti,ab,kw OR 'bromazepam'/exp OR 'bromazepam':ti,ab,kw OR lexotan:ti,ab,kw OR lexotanil:ti,ab,kw OR 'brotizolam'/exp OR 'brotizolam':ti,ab,kw OR 'lendorm':ti,ab,kw OR 'lendormin':ti,ab,kw OR 'lindormin':ti,ab,kw OR 'sintonal':ti,ab,kw OR 'clobazam'/exp OR 'clobazam':ti,ab,kw OR 'frisium':ti,ab,kw OR 'onfi':ti,ab,kw OR 'urbanil':ti,ab,kw OR 'urbanyl':ti,ab,kw OR 'clorazepate dipotassium'/exp OR chlorazepate:ti,ab,kw OR clorazepate:ti,ab,kw OR 'clorazepic acid':ti,ab,kw OR 'tranxene':ti,ab,kw OR 'tranxilium':ti,ab,kw OR 'diazepam'/exp OR 'apaurin':ti,ab,kw OR 'diazemuls':ti,ab,kw OR 'diazepam':ti,ab,kw OR 'faustan':ti,ab,kw OR 'relanium':ti,ab,kw OR 'seduxen':ti,ab,kw OR 'stesolid':ti,ab,kw OR valium:ti,ab,kw OR 'flunitrazepam'/exp OR 'flunitrazepam':ti,ab,kw OR 'rohypnol':ti,ab,kw OR 'flurazepam'/exp OR 'flurazepam':ti,ab,kw OR 'loprazolam'/exp OR 'loprazolam':ti,ab,kw OR 'lormetazepam'/exp OR 'lormetazepam':ti,ab,kw OR 'methyllorazepam':ti,ab,kw OR 'midazolam'/exp OR 'doricum':ti,ab,kw OR 'dormicum':ti,ab,kw OR 'midazolam':ti,ab,kw OR 'versed':ti,ab,kw OR 'nitrazepam'/exp OR 'nitrazepam':ti,ab,kw OR 'oxazepam'/exp OR 'adumbran':ti,ab,kw OR 'oxazepam':ti,ab,kw OR 'serax':ti,ab,kw OR 'tazepam':ti,ab,kw OR 'prazepam'/exp OR 'prazepam':ti,ab,kw OR 'remimazolam'/exp OR 'remimazolam':ti,ab,kw OR 'temazepam'/exp OR restoril:ti,ab,kw OR 'temazepam':ti,ab,kw OR 'zolpidem'/exp OR 'zolpidem':ti,ab,kw OR 'zopiclone'/exp OR 'zopiclon*':ti,ab,kw	328301
#3	'anxiolytic agent'/exp OR 'tranquilizer'/de OR ((('anti anxiety' OR antianxiety OR tranquil* OR ataractic) NEAR/3 (agent* OR drug* OR medicat)):ti,ab,kw) OR anxiolytic:ti,ab,kw OR tranquilizer:ti,ab,kw OR tranquillizer:ti,ab,kw OR tranquilliser:ti,ab,kw OR tranquiliser:ti,ab,kw	398466
#4	#1 OR #2 OR #3	927859
#5	'somatoform disorder'/exp OR ((('somatic symptom' OR somatoform OR somatization OR somatisation) NEAR/3 disorder):ti,ab,kw) OR 'conversion disorder'/exp OR ((conversion NEAR/3 (disorder* OR syndrome)):ti,ab,kw) OR 'functional neurological disorder'/exp OR (('functional neurologic' NEAR/3 disorder):ti,ab,kw) OR 'pain disorder':ti,ab,kw	41999
#6	#4 AND #5	5672
#7	#6 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)	4444
#8	#7 AND [2010-2024]/py	2587
#9	'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly:ti,ab OR 'meta analy':ti,ab OR metanaly:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab) OR ((systemic NEAR/1 review):ti,ab) OR (((systemati OR literature OR database* OR 'data base') NEAR/10 search):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic) NEAR/3 search):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review):ti,ab) AND (search:ti,ab OR database:ti,ab OR 'data base':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes)):ti) OR ((((critical OR rapid) NEAR/3 (review OR overview* OR synthes)):ab) AND (search:ab OR database:ab OR 'data base':ab)) OR metasynthes:ti,ab OR 'meta synthes':ti,ab	1006491
#10	'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo:ab,ti	3982786
#11	#8 AND #9 - SR	251
#12	#8 AND #10 NOT #11 - RCT	417
#13	#11 OR #12	668

Ovid/Medline

#	Searches	Results
1	exp Antidepressive Agents/ or ((antidepress* or 'anti depress' or neurothymolep or thymoleptic* or thymolytic) adj3 (agent or drug* or medicat)).ti,ab,kf. or antidepressant.ti,ab,kf. or 'anti depressant'.ti,ab,kf. or psychoenergizer.ti,ab,kf. or thymoleptics.ti,ab,kf. or exp Bupropion/ or 'amfebutamone'.ti,ab,kf. or 'bupropion'.ti,ab,kf. or 'buproprion'.ti,ab,kf. or 'quomen'.ti,ab,kf. or 'zyban'.ti,ab,kf. or exp Vortioxetine/ or 'vortioxetine'.ti,ab,kf. or 'lu aa21004'.ti,ab,kf. or exp Amitriptyline/ or 'amitriptylin'.ti,ab,kf. or amitryptilin.ti,ab,kf. or amytriptylin.ti,ab,kf. or exp Clomipramine/ or anafranil.ti,ab,kf. or 'chlomipramin'.ti,ab,kf. or 'chlorimipramin'.ti,ab,kf. or clomipramin.ti,ab,kf. or exp Dothiepin/ or dosulepin.ti,ab,kf. or 'dothiepin'.ti,ab,kf. or 'prothiaden'.ti,ab,kf. or exp Doxepin/ or 'aponal'.ti,ab,kf. or 'deptran'.ti,ab,kf. or 'desidox'.ti,ab,kf. or 'doneurin'.ti,ab,kf. or 'doxepin'.ti,ab,kf. or 'prudoxin'.ti,ab,kf. or 'sinequan'.ti,ab,kf. or 'sinquan'.ti,ab,kf. or 'sinquane'.ti,ab,kf. or 'zonalon'.ti,ab,kf. or exp Imipramine/ or 'imipramide'.ti,ab,kf. or 'imipramin'.ti,ab,kf. or 'imizin'.ti,ab,kf. or 'janimine'.ti,ab,kf. or 'melipramin'.ti,ab,kf. or 'pryleugan'.ti,ab,kf. or 'tofranil'.ti,ab,kf. or exp Maprotiline/ or 'ludiomil'.ti,ab,kf. or 'maprotilin'.ti,ab,kf. or exp Nortriptyline/ or 'aventyl'.ti,ab,kf. or 'desitriptyline'.ti,ab,kf. or 'desmethylamitriptyline'.ti,ab,kf. or 'martimil'.ti,ab,kf. or 'nortrilen'.ti,ab,kf. or 'nortriptylin'.ti,ab,kf. or 'nortryptilin'.ti,ab,kf. or 'nortryptylin'.ti,ab,kf. or 'pamelor'.ti,ab,kf. or 'paxtibi'.ti,ab,kf. or exp Mianserin/ or 'lerivon'.ti,ab,kf. or 'mianserin'.ti,ab,kf. or 'tolvon'.ti,ab,kf. or exp Mirtazapine/ or 'mirtazapin'.ti,ab,kf. or mirtazepin.ti,ab,kf. or 'norset'.ti,ab,kf. or 'remergil'.ti,ab,kf. or 'remeron'.ti,ab,kf. or 'rexer'.ti,ab,kf. or 'zispin'.ti,ab,kf.	200235
2	exp Anti-Anxiety Agents/ or (('anti anxiety' or antianxiety or tranquil* or ataractic) adj3 (agent* or drug* or medicat)).ti,ab,kf. or anxiolytic.ti,ab,kf. or tranquilizer.ti,ab,kf. or tranquillizer.ti,ab,kf. or tranquilliser.ti,ab,kf. or tranquiliser.ti,ab,kf.	87752
3	exp Benzodiazepines/ or 'benzodiazepin'.ti,ab,kf. or exp Alprazolam/ or 'alprazolam'.ti,ab,kf. or xanax.ti,ab,kf. or exp Bromazepam/ or 'bromazepam'.ti,ab,kf. or lexotan.ti,ab,kf. or lexotanil.ti,ab,kf. or 'brotizolam'.ti,ab,kf. or 'lendorm'.ti,ab,kf. or 'lendormin'.ti,ab,kf. or 'lindormin'.ti,ab,kf. or 'sintonal'.ti,ab,kf. or exp Clobazam/ or 'clobazam'.ti,ab,kf. or 'frisium'.ti,ab,kf. or 'onfi'.ti,ab,kf. or 'urbanil'.ti,ab,kf. or 'urbanyl'.ti,ab,kf. or exp Clorazepate Dipotassium/ or chlorazepate.ti,ab,kf. or clorazepate.ti,ab,kf. or 'Clorazepic Acid'.ti,ab,kf. or 'tranxene'.ti,ab,kf. or 'tranxilium'.ti,ab,kf. or exp Diazepam/ or 'apaurin'.ti,ab,kf. or 'diazemuls'.ti,ab,kf. or 'diazepam'.ti,ab,kf. or 'faustan'.ti,ab,kf. or 'relanium'.ti,ab,kf. or 'seduxen'.ti,ab,kf. or 'stesolid'.ti,ab,kf. or valium.ti,ab,kf. or exp Flunitrazepam/ or 'flunitrazepam'.ti,ab,kf. or 'rohypnol'.ti,ab,kf. or exp Flurazepam/ or 'flurazepam'.ti,ab,kf. or 'loprazolam'.ti,ab,kf. or 'lormetazepam'.ti,ab,kf. or 'methyllorazepam'.ti,ab,kf. or exp Midazolam/ or 'doricum'.ti,ab,kf. or 'dormicum'.ti,ab,kf. or 'midazolam'.ti,ab,kf. or 'versed'.ti,ab,kf. or exp Nitrazepam/ or 'nitrazepam'.ti,ab,kf. or exp Oxazepam/ or 'adumbran'.ti,ab,kf. or 'oxazepam'.ti,ab,kf. or 'serax'.ti,ab,kf. or 'tazepam'.ti,ab,kf. or exp Prazepam/ or 'prazepam'.ti,ab,kf. or 'remimazolam'.ti,ab,kf. or exp Temazepam/ or restoril.ti,ab,kf. or 'temazepam'.ti,ab,kf. or exp Zolpidem/ or 'zolpidem'.ti,ab,kf. or 'zopiclon*'.ti,ab,kf.	103902
4	1 or 2 or 3	317490
5	exp Somatoform Disorders/ or (('somatic symptom' or somatoform or somatization or somatisation) adj3 disorder).ti,ab,kf. or exp Conversion Disorder/ or (conversion adj3 (disorder* or syndrome)).ti,ab,kf. or ('functional neurologic' adj3 disorder).ti,ab,kf. or 'pain disorder'.ti,ab,kf.	26462
6	4 and 5	1381
7	6 not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/)	1280
8	limit 7 to yr="2010 -Current"	410
9	meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview)).ti,ab,kf. or (systemic adj1 review).ti,ab,kf. or ((systemati or literature or database* or data-base) adj10 search).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic) adj3 search).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review) and (search or database* or data-base)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review or overview* or synthes)).ti. or (((critical or rapid) adj3 (review or overview* or synthes)) and (search or database* or data-base)).ab. or (metasynthes or meta-synthes*).ti,ab,kf.	720601
10	exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random.ti,ab. or (clinic adj trial).tw. or ((singl or doubl* or treb* or tripl) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo.tw.	2681000
11	8 and 9 - SR	46
12	(8 and 10) not 11 - RCT	79
13	11 or 12	125

Ovid/PsycInfo

#	Searches	Results
1	exp Antidepressant Drugs/ or ((antidepress* or 'anti depress' or neurothymolep or thymoleptic* or thymolytic) adj3 (agent or drug* or medicat)).ti,ab,id. or antidepressant.ti,ab,id. or 'anti depressant'.ti,ab,id. or psychoenergizer.ti,ab,id. or thymoleptics.ti,ab,id. or 'amfebutamone'.ti,ab,id. or 'bupropion'.ti,ab,id. or 'buproprion'.ti,ab,id. or 'quomen'.ti,ab,id. or 'zyban'.ti,ab,id. or 'vortioxetine'.ti,ab,id. or 'lu aa21004'.ti,ab,id. or 'amitriptylin'.ti,ab,id. or amitryptilin.ti,ab,id. or amytriptylin.ti,ab,id. or anafranil.ti,ab,id. or 'chlomipramin'.ti,ab,id. or 'chlorimipramin'.ti,ab,id. or clomipramin.ti,ab,id. or dosulepin.ti,ab,id. or 'dothiepin'.ti,ab,id. or 'prothiaden'.ti,ab,id. or 'aponal'.ti,ab,id. or 'deptran'.ti,ab,id. or 'desidox'.ti,ab,id. or 'doneurin'.ti,ab,id. or 'doxepin'.ti,ab,id. or 'prudoxin'.ti,ab,id. or 'sinequan'.ti,ab,id. or 'sinquan'.ti,ab,id. or 'sinquane'.ti,ab,id. or 'zonalon'.ti,ab,id. or 'imipramide'.ti,ab,id. or 'imipramin'.ti,ab,id. or 'imizin'.ti,ab,id. or 'janimine'.ti,ab,id. or 'melipramin'.ti,ab,id. or 'pryleugan'.ti,ab,id. or 'tofranil'.ti,ab,id. or 'ludiomil'.ti,ab,id. or 'maprotilin'.ti,ab,id. or 'aventyl'.ti,ab,id. or 'desitriptyline'.ti,ab,id. or 'desmethylamitriptyline'.ti,ab,id. or 'martimil'.ti,ab,id. or 'nortrilen'.ti,ab,id. or 'nortriptylin'.ti,ab,id. or 'nortryptilin'.ti,ab,id. or 'nortryptylin'.ti,ab,id. or 'pamelor'.ti,ab,id. or 'paxtibi'.ti,ab,id. or 'lerivon'.ti,ab,id. or 'mianserin'.ti,ab,id. or 'tolvon'.ti,ab,id. or 'mirtazapin'.ti,ab,id. or mirtazepin.ti,ab,id. or 'norset'.ti,ab,id. or 'remergil'.ti,ab,id. or 'remeron'.ti,ab,id. or 'rexer'.ti,ab,id. or 'zispin'.ti,ab,id.	64400
2	exp Benzodiazepines/ or 'benzodiazepin'.ti,ab,id. or 'alprazolam'.ti,ab,id. or xanax.ti,ab,id. or 'bromazepam'.ti,ab,id. or lexotan.ti,ab,id. or lexotanil.ti,ab,id. or 'brotizolam'.ti,ab,id. or 'lendorm'.ti,ab,id. or 'lendormin'.ti,ab,id. or 'lindormin'.ti,ab,id. or 'sintonal'.ti,ab,id. or 'clobazam'.ti,ab,id. or 'frisium'.ti,ab,id. or 'onfi'.ti,ab,id. or 'urbanil'.ti,ab,id. or 'urbanyl'.ti,ab,id. or chlorazepate.ti,ab,id. or clorazepate.ti,ab,id. or 'Clorazepic Acid'.ti,ab,id. or 'tranxene'.ti,ab,id. or 'tranxilium'.ti,ab,id. or 'apaurin'.ti,ab,id. or 'diazemuls'.ti,ab,id. or 'diazepam'.ti,ab,id. or 'faustan'.ti,ab,id. or 'relanium'.ti,ab,id. or 'seduxen'.ti,ab,id. or 'stesolid'.ti,ab,id. or valium.ti,ab,id. or 'flunitrazepam'.ti,ab,id. or 'rohypnol'.ti,ab,id. or 'flurazepam'.ti,ab,id. or 'loprazolam'.ti,ab,id. or 'lormetazepam'.ti,ab,id. or 'methyllorazepam'.ti,ab,id. or 'doricum'.ti,ab,id. or 'dormicum'.ti,ab,id. or 'midazolam'.ti,ab,id. or 'versed'.ti,ab,id. or 'nitrazepam'.ti,ab,id. or 'adumbran'.ti,ab,id. or 'oxazepam'.ti,ab,id. or 'serax'.ti,ab,id. or 'tazepam'.ti,ab,id. or 'prazepam'.ti,ab,id. or 'remimazolam'.ti,ab,id. or restoril.ti,ab,id. or 'temazepam'.ti,ab,id. or 'zolpidem'.ti,ab,id. or 'zopiclon*'.ti,ab,id.	21784
3	exp Anxiolytic Drugs/ or exp Antianxiety Drugs/ or (('anti anxiety' or antianxiety or tranquil* or ataractic) adj3 (agent* or drug* or medicat)).ti,ab,id. or anxiolytic.ti,ab,id. or tranquilizer.ti,ab,id. or tranquillizer.ti,ab,id. or tranquilliser.ti,ab,id. or tranquiliser.ti,ab,id.	57432
4	1 or 2 or 3	123394
5	exp Somatoform Disorders/ or exp Somatic Symptom Disorder/ or (('somatic symptom' or somatoform or somatization or somatisation) adj3 disorder).ti,ab,id. or (conversion adj3 (disorder* or syndrome)).ti,ab,id. or ('functional neurologic' adj3 disorder).ti,ab,id. or exp Somatoform Pain Disorder/ or 'pain disorder'.ti,ab,id.	18126
6	4 and 5	700
7	limit 6 to yr="2010 -Current"	224
8	((literature review or systematic review or meta analysis).md. or "literature review"/ or meta analysis/ or (((meta adj2 analy) or metaanaly or (synthes* adj2 (literature* or research* or studies or data)) or (pooled and analys) or ((data adj1 pool) and studies) or medline or medlars or embase or cinahl or scisearch or psychlit or psyclit or cinhal or cancerlit or cochrane or bids or pubmed or ovid or ((hand or manual or database* or computer) adj1 search) or (electronic adj1 (database* or data base or data bases))).ti,ab,id. or (review* or overview).ti. or (bibliograph* or relevant journals or ((review* or overview) adj9 (systematic or methodologic* or quantitativ* or research* or literature* or studies or trial* or effective))).ab.)) not (((retrospective or record* or case* or patient) adj1 review) or ((patient* or review) adj1 chart)).ti,ab,id.	489361
9	exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random.ti,ab. or (clinic adj trial).tw. or ((singl or doubl* or treb* or tripl) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo.tw.	298072
10	7 and 8 - SR	31
11	(7 and 9) not 10 - RCT	22
12	10 or 11	53

Richtlijnendatabase

Somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis

Somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis

Farmacotherapie

Uitgangsvraag

Aanbeveling

Overwegingen

Onderbouwing

Beoordelingsdatum en geldigheid

Initiatief en autorisatie

Algemene gegevens

Samenstelling werkgroep

Belangenverklaringen

Inbreng patiëntenperspectief

Module

Werkwijze

Zoekverantwoording

Somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis

Somatisch-symptoomstoornis en functioneel-neurologisch-symptoomstoornis

Uitgangsvraag

Aanbeveling

Overwegingen

Onderbouwing

Achtergrond

Conclusies / Summary of Findings

Samenvatting literatuur

Zoeken en selecteren

Referenties

Evidence tabellen

Verantwoording

Beoordelingsdatum en geldigheid

Initiatief en autorisatie

Algemene gegevens

Samenstelling werkgroep

Belangenverklaringen

Inbreng patiëntenperspectief

Module

Werkwijze

Zoekverantwoording

Bijlagen

De Federatie Medisch Specialisten maakt gebruik van cookies