Diagnostiek en uitleg

Toelichting of voorbeeldzin

Erken dat er lichamelijke klachten zijn die iemands leven beïnvloeden.

Bespreek de aanwezigheid van kenmerken van een somatisch-symptoomstoornis, ook als er hiernaast een biomedische diagnose is gesteld.

“U heeft last van aanhoudende vermoeidheid met soms ook tintelingen in uw voeten en handen. Met name door de vermoeidheid bent u ’s avonds uitgeput en tot niets meer in staat.”

“Veel mensen voelen zich machteloos als klachten aanhouden. Herkent u dat?”

“U heeft [biomedische diagnose / lichamelijke klacht]. We weten dat lichamelijke klachten veel gevolgen hebben voor het dagelijks leven, en dat mensen er bijvoorbeeld boos, somber of angstig van worden. Activiteiten die u altijd deed lukken niet meer of leveren extra klachten op. Geldt dit ook voor u?”

“Uw ontstekingswaarden zijn afgenomen, wat laat zien dat de reuma rustiger is geworden. Meestal neemt de pijn dan ook af. Als dat niet zo is, kunnen we samen kijken welke andere factoren nog invloed hebben?”

Benoem dat er sprake is van aanhoudende lichamelijke klachten. Benoem een vermoeden op een somatisch-symptoomstoornis, als dit zinvol is voor erkenning of behandeling.

Leg zo nodig uit dat een somatisch-symptoomstoornis veelvoorkomend is om te normaliseren.

Er zijn veel mensen in Nederland met langdurige lichamelijke klachten, aanhoudende pijn of een andere chronische aandoening. Bij ongeveer 1 op de 4 mensen beheersen die klachten hun denken, voelen, gedrag in zo’n mate, dat het hun ernstig hindert in hun dagelijks leven. We spreken dan van een somatisch-symptoomstoornis.

Overweeg samen met uw patiënt of nieuwe verwijzing voor aanvullend onderzoek naar de klachten geïndiceerd is.

Overleg met de arts, indien de vraag naar aanvullend onderzoek buiten uw specialisme valt.

Leg voor- en nadelen uit van aanvullend onderzoek en maak samen met uw patiënt een overweging van de waarde van het onderzoek en de vragen die beantwoord moeten worden.

“U wilt graag een [naam medisch onderzoek]. Welke vraag of vragen zou u door dit onderzoek willen kunnen beantwoorden? Wat denkt u dat dit onderzoek voor u kan opleveren? En welke nadelen ziet u?”

“Wat zou u ervan vinden, als ik met uw huisarts (of behandelend specialist) overleg om te kijken of dit onderzoek uw vraag beantwoordt of dat er nog andere ideeën zijn?”

“Ik zal de arts informeren over welke vragen u heeft. Misschien kunt u vragen of u een opname van de samenvatting van het uitslaggesprek mag maken, zodat wij het later samen kunnen bespreken indien nodig?”

Vraag naar wat iemand zelf weet of denkt.

Verwijs naar educatiebronnen.

“U heeft last van ernstig oorsuizen. Wat weet u daar al van?”

“Wat is er volgens u aan de hand, waardoor u deze lichamelijke klachten heeft?”

Bijvoorbeeld op www.thuisarts.nl, https://bodysymptoms.org/nl/, www.nalk.info of informatie van patiëntenorganisaties. Er zijn ook zelfmanagement apps zoals Grip beschikbaar.

Biopsychosociaal verklaringsmodel

Voorbeeldzin of uitleg

Ga een dialoog aan: toon nieuwsgierigheid naar welke beïnvloedende factoren uw patiënt zelf heeft ontdekt.

“Heeft u zelf ideeën over wat uw lichamelijke klachten beïnvloedt?”

“Wat doet klachten toenemen? Heeft u bemerkt of er ook dingen zijn die de klachten een klein beetje verlichten?

Het kan helpen biopsychosociale factoren in het gesprek in te brengen door deze eerst zelf te bespreken als gevolgen die we vaak zien bij mensen met lichamelijke klachten.

Er kunnen ook andere biologische factoren dan een biomedische diagnose spelen, bijvoorbeeld hormonale factoren, conditieverlies, centrale sensitisatie, een hoge spierspanning of biologische factoren die wij nu nog niet kennen of kunnen meten.

Vrijwel altijd gaan klachten gepaard met lichamelijke reacties, zoals aanspannen van spieren of veranderingen in hartslag en ademhaling.

Vraag na of uw patiënt de veel voorkomende lichamelijke reacties bij diens klacht herkent.

Bij de klachten die u heeft kan het lichaam reageren door [zie voorbeelden]. Zou uw lichaam ook op deze manier kunnen reageren op uw klacht?

“Bijna altijd zien we dat de spieren in reactie op pijn als reflex aanspannen. Die spierspanning kan leiden tot een verdere uitbreiding van de pijn.”

“Bij sommige mensen breidt de pijn uit of voelt deze steeds intenser. Dit kan het gevolg zijn van het gevoeliger worden van het pijnsysteem in de hersenen als de pijn langer aanhoudt. Vindt u het goed dat ik hierover meer uitleg?” (gebruik een metafoor voor centrale sensitisatie en/of verwijs naar educatiebronnen).

“We zien bij vrouwen dat hun menstruele cyclus of de overgang invloed kan hebben op hun lichamelijke klachten, positief of negatief. Herkent u dit?”

Zie https://bodysymptoms.org/nl/ voor meer uitleg over zulke factoren.

Benadruk dat als er geen biomedische verklaring is voor een lichamelijke klacht, dit niet automatisch betekent dat de klacht dus psychisch is.

Leg eventueel uit dat dit wel een veelvoorkomende misvatting is, zowel bij zorgverleners als patiënten.

“Hiermee bedoel ik dus niet te zeggen dat uw klachten psychisch zijn. We hebben namelijk geen medische oorzaak, maar ook geen psychische oorzaak gevonden. Ook als we de oorzaak niet of niet precies weten, kunnen we gelukkig wel wat doen qua behandeling.”

Biopsychosociale factoren kunnen lichamelijke klachten op een positieve en negatieve manier beïnvloeden. Geef erkenning voor wat uw patiënt zelf al ondernomen heeft ten aanzien van deze factoren.

Leg uit dat bij iedereen met aanhoudende lichamelijke klachten - als gevolg van de lijdenslast en de verliezen door de klachten - psychosociale factoren mee gaan spelen.

Geef erkenning of een oprecht compliment als iemand al veel lijkt te hebben geprobeerd om deze beïnvloedende factoren te achterhalen of ermee om te gaan.

Vraag naar de psychologische reactie op de lichamelijke klachten.

Vraag naar gedachten/herinneringen/emoties/gedrag in reactie op de klacht:

• Gedachten, bijvoorbeeld: ‘het is mijn eigen schuld’, ‘ik ben niets waard’ of ‘wat als ik in een rolstoel beland’
• (Traumatische) herinnering, bijvoorbeeld: pijnlijke behandeling, benauwdheid waarbij angst te stikken, eerdere bedlegerigheid
• Emoties, bijvoorbeeld: angst, moedeloosheid, frustratie, machteloosheid
• Zichtbaar gedrag, bijvoorbeeld doorgaan, op internet zoeken, vermijding, gebruik (hulp)middelen
• Onzichtbaar gedrag, bijvoorbeeld piekeren, lichaam monitoren, dissociëren

Zie https://bodysymptoms.org/nl/ voor meer uitleg over zulke factoren.

Vraag naar de reactie van anderen (naasten en zorgverleners) op de lichamelijke klachten. Voelt iemand zich juist wel of niet gesteund?

Betrek indien mogelijk naasten en vraag naar welke gevolgen zij zien, welke invloed de klachten op hen hebben en hoe zij op de klachten reageren.

Naasten zien soms aanvullende gevolgen die uw patiënt niet ter sprake brengt of niet meer opvallen.

“Hoe reageren uw partner, kinderen, vrienden, buren, familie als uw zo duizelig bent? Wat zeggen ze, wat doen ze of laten ze?”

“(Hoe) beïnvloeden uw lichamelijke klachten uw relatie? Is er invloed op uw seksleven?”

“U zit ziek thuis. Wat is de reactie van uw werkgever / bedrijfsarts / UWV?”

Als de partner aanwezig is: “We weten dat als iemand in de relatie lichamelijke klachten heeft, dat dit ook effect heeft op de partner en kinderen. Welk effect hebben de lichamelijke klachten op u, jullie kinderen en (gezins-)leven?

Welke veranderingen heeft u bij uw partner gezien na het ontstaan van de lichamelijke klachten?

Behandelmogelijkheden

Toelichting of voorbeeldzin

Benadruk dat bij vermindering in functioneren en onwelbevinden door de lichamelijke klachten, al dan niet in het kader van een somatisch-symptoomstoornis, zorg passend is.

Benadruk dat er verschillende behandelmogelijkheden zijn.

Leg uit dat bij deze behandelmogelijkheden de lichamelijke klachten zelf ook kunnen verminderen (en niet alleen de last van eventueel bijkomende biopsychosociale factoren).

Verwijs naar visual ALK voor een korte uitleg over inhoud van verschillende behandelmogelijkheden: zelfhulp/eHealth, huisarts/POH-ggz, pijncentrum, medische psychologie, (psychosomatisch) oefen- of fysio- of oefentherapeut, ergotherapeut, diëtist, logopedist, psychomotorisch therapeut, psycholoog, en multidisciplinaire behandeling in de revalidatie of ggz.

Verwijs naar zorgkaart NALK met een overzicht van zorgverleners in eigen regio.

Leg uit dat geschikte behandeling afhangt van de lichamelijke klacht, persoonlijke beïnvloedende factoren, de gevolgen en de effecten van eerdere behandelingen.

Een multidisciplinaire behandeling kan overwogen worden als er sprake is van een ernstige somatisch-symptoomstoornis; als er meerdere biopsychosociale factoren een rol lijken te spelen in de kwetsbaarheid voor of het beloop van de lichamelijke klachten; en als eerdere behandeling in de eerste lijn onvoldoende effect heeft gehad.

Gebruik de Keuzehulp ALK om tot een gerichter behandeladvies te komen:

Normaliseer eventuele psychologische behandeling bij lichamelijke klachten.

“Als mensen lichamelijke klachten hebben, heeft dit vaak ook psychische gevolgen. Deze psychische gevolgen kunnen weer een negatief effect hebben op de lichamelijke klachten. Daarom verwijs ik mensen vaak naar een psycholoog. Wat zou u daarvan vinden?”

Als iemand op dit voorstel reageert met ‘ik ben toch niet gek’, erken dit: “Psychologische behandeling betekent niet dat de klachten 'psychisch' zijn. Het betekent dat het omgaan met lichamelijke klachten niet gemakkelijk is en hulp hierbij daarom passend kan zijn”.

Bied verwachtingsmanagement: passende behandeling is voor iedereen anders.

“Iedereen zit anders in elkaar. En bij iedereen spelen andere factoren mee. Daarom is niet precies te voorspellen wat helpt, hoe snel dat effect heeft en hoe ver klachten kunnen verbeteren. Behandeling is maatwerk.”

Communicatie/behandelrelatie

Toelichting of voorbeeldzin

Geef expliciet erkenning, bijvoorbeeld door een samenvatting te geven van de klachten en de invloed op iemands leven.

“De gevolgen van de klachten voor uw leven zijn zo groot, dat ik het belangrijk vind dat hiervoor aandacht is. Ik zou samen willen onderzoeken of we een passende behandeling kunnen vinden om de gevolgen op uw leven te verminderen. Wat vindt u van dit plan?”

Wees open en eerlijk over wat we (niet) weten. Vaak weten we niet waarom klachten bij de ene patiënt wel aanhouden en bij de andere niet.

Er is steeds meer kennis over mogelijke transdiagnostische factoren die een rol kunnen spelen bij het aanhouden van lichamelijke klachten. Vraag deze factoren uit om na te gaan of ze ook een rol spelen bij uw patiënt.

Leg iets uit over lichaam-geest interacties, bijvoorbeeld:‘’ Het hebben van lichamelijke klachten geeft vaak stress. Stress kan vervolgens de lichamelijke klachten verergeren of het leven minder leuk maken. We zouden samen kunnen kijken hoe we de stress kunnen verminderen.’’

“Ik weet niet precies waarom u deze lichamelijke klachten heeft en tot dusver niets hielp. Ik hoop dat we samen toch een aanknopingspunt kunnen vinden om in ieder geval de gevolgen voor uw leven te verminderen. Misschien zien we dan ook verbetering in uw lichamelijke klachten zelf.”

Als u in de ggz werkt, leg dan uit dat u vooral geschoold bent in psychologische verklaringsmodellen en behandeling.

‘’Vanuit mijn achtergrond ben ik gewend naar psychologische factoren te kijken die klachten kunnen beïnvloeden. Als u merkt dat ik dit iets te eenzijdig bekijk, hoor ik dat graag.’’

Vraag na hoe uw patiënt de contacten in de gezondheidszorg heeft ervaren.

Zo nodig: Erken dat het voor mensen met aanhoudende lichamelijke klachten lastig kan zijn in de gezondheidszorg.

Vraag na of uw patiënt zich door u gezien en serieus genomen voelt.

“U bent voor deze lichamelijke klachten bij meerdere zorgverleners geweest. Hoe heeft u dit contact ervaren?”

Bij een negatieve ervaring: “U heeft dus vaak het gevoel gehad dat niemand wist wat te doen, uw klachten ‘te complex’ noemde of dat behandelingen niet hielpen?

Dan kan ik goed begrijpen dat het tijd kost om vertrouwen te krijgen dat het niet weer hetzelfde gaat / dat u weinig hoop heeft dat deze behandeling wel gaat helpen. Vertel het me, als u vindt dat ik iets zeg of doe dat niet bij u past.”

Als u geen arts bent, vraag wat iemand ervan vindt naar u/uw instelling verwezen te zijn wegens lichamelijke klachten. Veel mensen willen dit zelf, anderen voelen zich gestuurd of gedwongen.

“U bent verwezen naar mij als psychosomatisch fysiotherapeut. Wiens idee was het om u te verwijzen?”
Indien idee patiënt: “Waar hoopt u op dat ik voor u kan doen?”

Indien idee ander: “Wat vindt u van dit idee? Vindt u het goed, dat ik uitleg wat ik doe als psychosomatisch fysiotherapeut?”

Signaleer indien iemand op zoek blijft naar de oorzaak van de klachten. Bespreek dit patroon met uw patiënt en toon nieuwsgierigheid naar beweegredenen en wat de invloed hiervan is op uw patiënt.

Organiseer eventueel een overleg tussen uzelf, uw patiënt en alle betrokken zorgprofessionals om een plan van aanpak te bespreken.

“U wilt graag een verwijzing naar de gynaecoloog. Dat zouden we kunnen doen. Ik wil ook graag met u bespreken waar u precies op hoopt, zodat ik kan meedenken of deze verwijzing daarbij kan helpen”.

“Ik snap dat u hoopt dat een andere zorgverlener wél iets kan vinden, zeker als het de laatste week zo slecht ging en u nu wanhopig bent. Ik wil ook wat u bij uw vorige verwijsverzoek zei serieus nemen. U zei toen tegen mij ‘dit is de laatste keer’, omdat u er ook gefrustreerd van raakt. Wat maakte dat u de vorige keer zei: ‘dit is de laatste keer’? Waardoor verwacht u nu een andere uitkomst?”

“Ik zou willen voorstellen een overleg te plannen met u en alle zorgverleners die bij u betrokken zijn, om tot een gezamenlijk plan te komen hoe deze vragen zo goed mogelijk te beantwoorden.”

Gebruik de terugvraagmethode.

Pas deze methode bij voorkeur op meerdere momenten toe in het gesprek.

“Ik wil graag checken of ik alles goed heb uitgelegd en of ik niets vergeten ben. Daarom wil ik u vragen om mijn uitleg in uw eigen woorden aan mij te vertellen?”

Diagnostiek en uitleg

Toelichting of voorbeeldzin

Beantwoord de vraag van uw patiënt, die aanleiding was voor de verwijzing.

Geef uitleg over welke aanvullende onderzoeken zijn gedaan en wat hiervan de uitslag is.

Gebruik in de uitleg positieve communicatie, tenzij uw patiënt specifieke vragen heeft of er sprake is van ongerustheid: benoem dan expliciet wat er niet is.

“U kwam bij mij wegens vermoeidheid en zweetaanvallen. Uw vraag aan mij was of ik mee wilde kijken of er zeldzame ziekten zouden kunnen spelen. Bij het aanvullend bloedonderzoek zijn alle waarden goed. Deze uitslag is belangrijk, omdat we hiermee zeldzame aandoeningen hebben kunnen uitsluiten.’’  

“Op de hersenscan is te zien dat uw hersenen er gezond uitzien.”

Voorbeeld bij ongerustheid over een hersentumor: “Op de hersenscan zie ik dat u geen hersentumor.”

Verricht lichamelijk onderzoek

Lichamelijk onderzoek is belangrijk in het diagnostische proces en voor de arts-patiëntrelatie.

Erken dat er lichamelijke klachten zijn die iemands leven beïnvloeden.

Bespreek de mogelijkheid van verwijzing wegens aanhoudende lichamelijke klachten of een somatisch-symptoomstoornis als er hoge lijdensdruk is of veel gevolgen zijn; óók als er hiernaast een biomedische diagnose is gesteld.

“U heeft [biomedische diagnose / lichamelijke klacht]. We weten dat lichamelijke klachten veel gevolgen hebben voor het dagelijks leven, en dat mensen er bijvoorbeeld boos, machteloos, somber of angstig van worden. Activiteiten die u altijd deed lukken niet meer of leveren extra klachten op. Volgens mij is dat bij u ook het geval, klopt dat?”

Benoem dat er sprake is van aanhoudende lichamelijke klachten of een vermoeden op een somatisch-symptoomstoornis.

Overweeg kritisch of herhaaldelijk aanvullend onderzoek geïndiceerd is.

Herhaaldelijk aanvullend onderzoek leidt vaak juist tot meer onrust en onzekerheid. Alleen bij een goede voorbereiding en bespreking kan het wel zinvol zijn.

Leg voordelen (bijv. duidelijkheid voor patiënt, kans op behandelbare afwijkingen vinden) en nadelen uit van aanvullend onderzoek (bijv. toevalsbevindingen, bevindingen hebben geen gevolgen voor behandelplan)) en maak samen met uw patiënt een overweging van de waarde van het onderzoek.

“Ik begrijp dat u alles tot op de bodem wil laten uitzoeken omdat de klachten zo’n grote invloed hebben op uw leven. Alleen is waar u zich zorgen over maakt ook op een MRI-scan niet te zien. Reden hiervoor is dat…”

“Welk onderzoek zou volgens u nodig zijn?

• Leg uit of dit een passend onderzoek is of niet
• Informeer uw patiënt welke voor- en nadelen dit onderzoek heeft
• Bespreek het vervolg bij verschillende uitkomsten van het onderzoek
• Besluit in dialoog met uw patiënt om het onderzoek al dan niet te doen.

Vraag naar wat iemand zelf weet of denkt.

Verwijs naar educatiebronnen.

“U heeft last van ernstig oorsuizen. Wat weet u daar al van?”

Bijvoorbeeld op www.thuisarts.nl, https://bodysymptoms.org/nl/, www.nalk.info of informatie van patiëntenorganisaties. Er zijn ook zelfmanagement apps zoals Grip beschikbaar.

Biopsychosociaal verklaringsmodel

Voorbeeldzin of uitleg

Ga een dialoog aan: toon nieuwsgierigheid voor hoe het zou kunnen dat iemand deze klachten heeft en of iemand hier zelf ideeën over heeft.

“Wat is er volgens u aan de hand waardoor u deze lichamelijke klachten heeft?”

“Wat lijkt de klachten te verergeren? En wat helpt, al is het maar een beetje?’’

Het kan helpen biopsychosociale factoren in het gesprek in te brengen door deze eerst zelf te bespreken als gevolgen die we vaak zien bij alle mensen met lichamelijke klachten.

Er kunnen ook andere biologische factoren dan een biomedische diagnose spelen, bijvoorbeeld hormonale factoren, conditieverlies, centrale sensitisatie, een hoge spierspanning of biologische factoren die wij nu nog niet kennen of kunnen meten.

“Het lichaam heeft vaak beschermingsreacties bij pijn, zoals het automatisch aanspannen van spieren rondom de pijnplek.”

“Veel vrouwen ervaren dat hun menstruatiecyclus invloed kan hebben op klachten zoals hoofdpijn of stemming. Dat laat zien dat hormonale veranderingen invloed kunnen hebben. Herkent u daar iets van bij uzelf?’’

Benadruk dat als er geen biomedische verklaring is voor een lichamelijke klacht (en er ook geen aanwijzingen voor een psychische verklaring zijn), dit niet betekent dat de klacht dús een psychische oorzaak heeft.

Leg eventueel uit dat dit wel een veelvoorkomende misvatting is, zowel bij zorgverleners als patiënten.

“Hiermee bedoel ik dus niet te zeggen dat uw klachten psychisch zijn.”

Leg uit dat lichamelijke klachten met het biopsychosociale model worden bekeken: meestal weten we dé oorzaak niet, omdat het een wisselwerking tussen een veelheid aan factoren betreft.

Een vermeende oorzaak kan net zo goed het gevolg zijn van de lichamelijke klachten.

Wees transparant als u bij uw patiënt geen idee heeft wat de oorzaak zou kunnen zijn van diens klachten; wees ook transparant als u hier wel ideeën over heeft. En ga na welke ideeën door uw patiënt worden herkend.

Benadruk dat bij ieder individu andere biopsychosociale factoren een rol kunnen spelen (zie figuur Biopsychosociaal model in de Algemene inleiding).

“Bij iedereen zit het weer net anders in elkaar, het is de kunst te ontdekken hoe het bij ú in elkaar zit”.

“U vertelt dat u somber bent geworden door de lichamelijke klachten. De somberheid is dus niet een oorzaak maar een gevolg van uw klachten. De somberheid zou mogelijk uw klachten wel kunnen verergeren.”

Zie https://bodysymptoms.org/nl/ voor meer uitleg over beïnvloedende biopsychosociale factoren.

Benadruk dat aandacht geven aan beïnvloedende psychosociale factoren niet betekent dat biomedische factoren voortaan geen aandacht meer zullen krijgen.

Biopsychosociale factoren kunnen lichamelijke klachten op een positieve en negatieve manier beïnvloeden, maar zijn niet altijd aanwijsbaar of behandelbaar.

“Wat zou u ervan vinden als ik u verwijs naar [zorgverlener/instelling] om ook de psychosociale factoren te onderzoeken, terwijl ik ondertussen het medische onderzoek doe?’’

Leg uit dat bij iedereen met aanhoudende lichamelijke klachten - als gevolg van de lijdenslast en de verliezen door de klachten - psychosociale factoren mee gaan spelen.

Geef erkenning of een (oprecht) compliment als iemand al veel lijkt te hebben geprobeerd om met deze beïnvloedende factoren om te gaan.

Behandelmogelijkheden

Toelichting of voorbeeldzin

Benadruk dat bij vermindering in functioneren en onwelbevinden door de lichamelijke klachten, al dan niet in het kader van een somatisch-symptoomstoornis, zorg passend is.

Benadruk dat er verschillende behandelmogelijkheden zijn.

“Ik denk dat het u zou helpen als u naast de behandeling voor [biomedische diagnose / lichamelijke klacht] ook hulp krijgt om de gevolgen van de lichamelijke klachten op uw leven zo klein mogelijk te maken. Wat vindt u van dit idee?”

Verwijs naar de visual ALK voor een korte uitleg over wat behandelmogelijkheden inhouden: zelfhulp/eHealth, huisarts/POH-ggz, pijncentrum, medische psychologie, (psychosomatisch) oefen- of fysio- of oefentherapeut, ergotherapeut, diëtist, logopedist, psychomotorisch therapeut, psycholoog, multidisciplinaire behandeling in de revalidatie of ggz.

Verwijs naar zorgkaart NALK met een overzicht van zorgverleners in eigen regio.

Leg uit dat geschikte behandeling afhangt van het type klacht, de ernst van de gevolgen en de effecten van eerdere behandelingen.

Een multidisciplinaire behandeling kan overwogen worden als er sprake lijkt van een ernstige somatisch-symptoomstoornis; als er meerdere biopsychosociale factoren een rol lijken te spelen in kwetsbaarheid of belemmering van herstel; en als eerdere behandeling in de eerste lijn onvoldoende effect heeft gehad.

Gebruik de Keuzehulp ALK om tot een gerichter behandeladvies te komen.

Normaliseer eventuele psychologische behandeling bij lichamelijke klachten.

“Als mensen lichamelijke klachten hebben, heeft dit vaak ook psychische gevolgen. Deze psychische gevolgen kunnen weer een negatief effect hebben op de lichamelijke klachten. Daarom verwijs ik mensen vaak naar een psycholoog. Wat zou u daarvan vinden?”

Geef erkenning als iemand op dit voorstel reageert met ‘ik ben toch niet gek’: “Psychologische behandeling betekent niet dat de klachten 'psychisch' zijn. Het betekent dat het omgaan met lichamelijke klachten niet gemakkelijk is en hulp hierbij daarom passend kan zijn.”

Wees - in het geval dat u geen afwijkingen kan vinden - eerlijk dat er een biomedische verklaring kan zijn voor (een deel van) de klachten die we nu nog niet kennen. Het zou kunnen zijn dat onze kennis in de toekomst groter wordt en er nieuwe behandelopties komen.

Maak een controle-afspraak om terug te horen of en hoe medische en/of psychosociale behandeling effect heeft gehad, om de klachten te monitoren of nogmaals uitleg te geven, het liefst in aanwezigheid van een naaste.

“Op dit moment vinden we geen duidelijke verklaring. Dat betekent niet dat er geen lichamelijke oorzaak kan zijn, maar dat we die met de huidige kennis en onderzoeken (nog) niet kunnen vaststellen. Het zou kunnen zijn dat onze kennis in de toekomst groter wordt en er nieuwe behandelopties komen”

“Ik ben benieuwd welke positieve veranderingen de behandeling u kan geven. Wat zou u ervan vinden als we hiervoor een afspraak inplannen over 3 maanden?’’

Samen met uw patiënt een gepersonaliseerd biopsychosociaal behandelplan maken valt niet altijd onder expertise van de medisch specialist, en kan in afstemming met huisarts of andere zorgverleners binnen of buiten het ziekenhuis plaatsvinden.

“We hebben enkele behandelmogelijkheden besproken, maar ik ben geen expert op dit gebied. Wat zou ervan vinden als ik in de brief naar de huisarts zet wat wij zojuist besproken hebben, zodat hij of zij ook met ons mee kan denken?”

“Wat zou u ervan vinden als ik u verwijs naar de poli van medische psychologie in het ziekenhuis, waar veel ervaring is met de impact van lichamelijke klachten op het dagelijks leven?”

Communicatie/behandelrelatie

Toelichting of voorbeeldzin

Geef expliciet erkenning, bijvoorbeeld door een samenvatting te geven van de klachten en de invloed op iemands leven.

“De gevolgen van de klachten voor uw leven zijn zo groot, dat ik het belangrijk vind dat hiervoor ook aandacht is.”

Wees open en eerlijk over wat we wel en niet weten. Vaak weten we niet waarom klachten bij de ene patiënt aanhouden en bij de andere niet.

Er is steeds meer kennis over transdiagnostische factoren die vaak een rol spelen bij het aanhouden van lichamelijke klachten.

Leg iets uit over lichaam-geest interacties, bijvoorbeeld: ‘’Stress kan invloed hebben op het lichaam en klachten versterken. We kunnen samen onderzoeken wat helpt om wat meer rust of herstelmomenten te vinden.’’

“Ik weet niet waarom u deze lichamelijke klachten heeft en tot dusver niets helpt. Ik hoop dat we toch een aanknopingspunt kunnen vinden om de lichamelijke klachten te beïnvloeden of in ieder geval de gevolgen ervan op uw leven te verminderen.”

Leg uit dat u gespecialiseerd bent in biomedische diagnostiek en behandeling van aandoeningen op uw vakgebied. Omdat u minder geschoold bent in de biopsychosociale gevolgen van lichamelijke klachten (als dat inderdaad het geval is) wilt u graag samenwerken met andere zorgverleners die dit wel zijn.

“Ik ben gewend te zoeken naar ziektes. En dat zal ik zeker doen. Als mensen lichamelijke klachten hebben, dan heeft dit ook allerlei gevolgen op wat ze doen en laten, wat ze voelen en wat ze denken. Hierin ben ik zelf minder thuis, maar aandacht hiervoor is wel belangrijk. Hoe zou u het vinden om hier hulp bij te krijgen?

Erken dat veel mensen met aanhoudende lichamelijke klachten negatieve ervaringen hebben in de gezondheidszorg.

Vraag na of uw patiënt zich door u gezien en serieus genomen voelt.

“U bent voor deze lichamelijke klachten bij meerdere artsen geweest. Hoe heeft u dit contact ervaren?”

Bij een negatieve ervaring: “U heeft dus vaak het gevoel gekregen dat een arts het liefst had dat u zo snel mogelijk de spreekkamer weer verliet? Dat is vervelend. Elke patiënt heeft juist behoefte aan iemand die meedenkt, anders ga je niet naar een arts. Wilt u mij laten weten als u bij mij ook het gevoel krijgt dat ik u onvoldoende serieus neem?”

Signaleer als er sprake is van herhaaldelijke verwijzingen voor diagnostiek. Bespreek dit patroon met uw patiënt en toon nieuwsgierigheid naar beweegredenen en wat de invloed hiervan is op de patiënt en diens lichamelijke klacht en welbevinden.

Betrek de huisarts en/of organiseer eventueel een overleg met uw patiënt en betrokken zorgverleners om gezamenlijk een plan van aanpak te bespreken.

“Ik heb uw dossier goed doorgenomen, en zie dat u al bij veel collega’s bent geweest. Wat heeft deze zoektocht u opgeleverd aan positieve en negatieve dingen? Wat hoopt u dat er uit dit gesprek komt? Hoe zou deze uitkomst u helpen?’’

‘’Als dit is waar u naartoe wilt, wil ik mij daar eerst verder in verdiepen en er in een volgend gesprek op terugkomen.’’

“Wat zou u ervan vinden om samen een plan te bedenken, hoe met deze aanhoudende klachten om te gaan zodat het leven beter wordt? Vindt u het goed als ik ook de huisarts vraag om mee te denken?”