Psoriasis en bewegen
Uitgangsvraag
Wat is de rol van (intensieve) beweging bij mensen met psoriasis?
Aanbeveling
Bespreek, zo nodig, dat lichaamsbeweging bijdraagt aan algemeen welbevinden, vitaliteit en het verminderen van de kans op comorbiditeiten, maar dat er geen onderzoek beschikbaar is naar het effect van beweging op de ziekteactiviteit.
Overwegingen
Kwaliteit van het bewijs
Met het systematische literatuuronderzoek zijn geen relevante studies gevonden die het effect van beweging op de ernst van psoriasis onderzochten. Daarom worden de aanbevelingen ondersteund door de klinische praktijkervaring van de werkgroep, zie hieronder.
Balans van gewenste en ongewenste effecten en professioneel perspectief
Er zijn geen substantiële negatieve bijwerkingen van lichaamsbeweging voor patiënten met psoriasis te verwachten, mits de intensiteit en het type activiteit goed worden afgestemd op de individuele situatie. Overbelasting door intensieve activiteit kan echter mogelijk huidirritaties veroorzaken. Het dragen van loszittende sportkleding en het kiezen van laagdrempelige activiteiten kan dit risico helpen beperken.
Het is belangrijk dat de behandeling en het advies rondom lichaamsbeweging goed worden afgestemd op de ernst van de ziekte en de conditie van de patiënt.
Ondanks het ontbreken van bewijs in de wetenschappelijke literatuur, ziet de werkgroep een rol voor de zorgverlener in het adviseren en motiveren van patiënten om regelmatige lichaamsbeweging te integreren in hun dagelijks leven. Dit kan bijdragen aan de algehele gezondheid, het verbeteren van het lichaamsgewicht, en het verlagen van ontstekingsniveaus, wat gunstig kan zijn voor de behandeling van psoriasis en de preventie van comorbiditeiten (Yeroushalmi, 2022)
Waarden en voorkeuren van patiënten
Veel patiënten erkennen het algemene gezondheidsvoordeel van bewegen, maar hebben behoefte aan duidelijke en realistische uitleg over of en hoe lichamelijke activiteit invloed kan hebben op hun psoriasis, welk beweegniveau veilig en zinvol is en hoe beweging op een haalbare manier in het dagelijks leven kan worden geïntegreerd. Volgens Al-Gawahiri (2024) zijn patiënten met psoriasis, in vergelijking met andere leefstijldomeinen, het meest gemotiveerd om hun leefstijl te veranderen op het gebied van lichaamsbeweging. Tegelijkertijd ervaren patiënten praktische en emotionele drempels, zoals schaamte voor zichtbare huidafwijkingen, pijn of jeuk door transpiratie of angst dat inspanning klachten verergert. Zij waarderen het wanneer zorgverleners dit onderwerp actief en begripvol bespreken en samen zoeken naar passende vormen van beweging. Patiënten kunnen baat hebben bij betrouwbare, patiëntgerichte informatie en ervaringsverhalen van lotgenoten, zie hiervoor ook Psoriasispatiënten Nederland en Huid Nederland.
Wanneer patiënten openstaan voor het integreren van beweging in hun dagelijks leven, kan dit niet alleen de huidgezondheid ondersteunen, maar ook helpen bij het verminderen van comorbiditeiten die vaak samen voorkomen met psoriasis, zoals obesitas en het metabool syndroom. Er wordt daarom geadviseerd aan zorgverleners om patiënten te motiveren om bewegen op een haalbare manier onderdeel te maken van hun dagelijks leven.
Aanvaardbaarheid en haalbaarheid
Het bespreken van lichaamsbeweging met patiënten kan van groot belang zijn in de behandeling van psoriasis. Zorgverleners kunnen een motiverende rol spelen door de voordelen van lichaamsbeweging te benadrukken en patiënten aan te moedigen om deze in hun dagelijks leven te integreren. Dit kan niet alleen de kwaliteit van leven verbeteren, maar ook bijdragen aan een betere beheersing van de aandoening. De haalbaarheid van lichaamsbeweging hangt onder meer af van de gezondheidstoestand, motivatie en het fysieke niveau van de patiënt.
Om beweging en leefstijl bespreekbaar te maken in de spreekkamer kunnen de principes van motivational interviewing worden toegepast. Voor verdere begeleiding wordt geadviseerd mensen door te verwijzen naar gespecialiseerde zorgverleners, zoals een fysiotherapeut. In de huisartsenpraktijk of het ziekenhuis kan tevens verwezen worden naar de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) voor ondersteuning bij afvallen, bewegen en gedragsverandering. Patiënten kunnen daarnaast worden gewezen op betrouwbare online-informatie en lokale beweeginitiatieven. Het beschikbaar stellen van gerichte tips of hulpmiddelen kan patiënten extra houvast geven om hun leefstijl aan te passen.
Rationale van de aanbeveling
Het systematische literatuuronderzoek leverde geen studies op die het effect van lichaamsbeweging op de ernst van psoriasis onderzochten, waardoor de aanbevelingen voornamelijk zijn gebaseerd op expert opinion en patiëntervaringen. Hoewel direct bewijs ontbreekt, is bekend dat regelmatige lichaamsbeweging kan bijdragen aan de algehele gezondheid, het verbeteren van het lichaamsgewicht en daarmee op het beperken van het risico op comorbiditeiten bij psoriasis. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat het bereiken van een gezond gewicht kan bijdragen aan een vermindering van de ziekte-ernst van psoriasis. Zie hiervoor ook de module Leefstijl bij psoriasis.
Onderbouwing
Er is een bekend verband tussen verhoogd lichaamsgewicht, lichamelijk inactiviteit en het risico op het ontwikkelen van psoriasis. Een hoge body mass index (BMI) en verhoogd lichaamsvet kunnen bijdragen aan de ontstekingsreacties die bij psoriasis een rol spelen (Setty, 2007; Snekvik, 2017; Duchnik, 2023).
Vetweefsel heeft endocriene functies en produceert pro-inflammatoire stoffen zoals leptine, resistine, TNF-alfa en IL-6, die de ontsteking kunnen bevorderen en psoriasis kunnen verergeren (Cao, 2014; Versini, 2014).
Er zijn aanwijzingen dat lichaamsbeweging positieve effecten heeft op comorbiditeiten bij artritis psoriatica en mogelijk ook bij psoriasis (Kessler, 2021). Fysieke activiteit kan bijdragen aan gewichtsverlies, vermindering van oxidatieve stress, en verlaagde ontstekingsmarkers, wat gunstig is voor de huid en gewrichten van patiënten met psoriasis (Vanizor Kural, 2003; Hollander, 2001). Studies zoals die van Wilson et al. (2012) hebben aangetoond dat lichaamsbeweging een effectieve interventie kan zijn voor de behandeling van comorbiditeiten bij psoriasis, hoewel het bewijs in de literatuur beperkt is.
In deze module wilden we onderzoeken of er wetenschappelijk bewijs gevonden kan worden dat het toepassen van beweging als aanvullende interventie een positieve rol zouden kunnen spelen bij het beloop van psoriasis.
Er werden in totaal 16 studies geïncludeerd op basis van beoordeling van titel en abstract. Uiteindelijk zijn er na full text screening 16 studies geëxcludeerd. Specifieke redenen voor exclusie zijn beschreven in de verantwoording onder Zoekverantwoording.
Om de uitgangsvraag te beantwoorden is een systematische literatuuranalyse uitgevoerd. Voor dit onderzoek is de volgende PICO opgesteld:
Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met psoriasis?
P: Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)
I: Beweging (intensief / niet intensief)
C: Geen/weinig beweging
O: Zie onderstaand
De werkgroep definieerde de uitkomstmaten als volgt en hanteerde de in de studies gebruikte definities.
Primair (cruciaal):
- Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI en BSA
Secundair (belangrijk):
- Kwaliteit van leven: DLQI, PROMS
Er werd een systematische zoekstrategie uitgevoerd in de elektronische databases Embase en Medline. De zoekstrategie is toegevoegd in bijlage 2. Studies werden geïncludeerd wanneer deze overeenkwamen met de elementen van de PICO en aan de volgende in- en exclusiecriteria voldeden:
Inclusie:
- Vergelijkend onderzoek (RCT, CCT, SR (RCT of CCT)).
- Uitsluitend Nederlandstalige en Engelstalige publicaties.
Exclusie:
- Artritis psoriatica zonder huidpsoriasis
- Patiëntaantal n<25
- Al-Gawahiri, M., van den Reek, J. M. P. A., van Acht, M. R., Evers, A. W. M., de Jong, E. M. G. J., & Seyger, M. M. B. (2024). The lifestyle of psoriasis patients and their motivation to change. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology : JEADV, 38(10), e836–e841. https://doi.org/10.1111/jdv.19923
- Cao, H. (2014). Adipocytokines in obesity and metabolic disease. Journal of Endocrinology, 220(2), T47–T59. https://doi.org/10.1530/JOE-13-0339
- Duchnik, E., Kamil, D., & Szczepanska, E. (2023). The impact of diet and physical activity on psoriasis: A narrative review of the current evidence. Nutrients, 15(4), 840. https://doi.org/10.3390/nu15040840
- Hollander, J., Fiebig, R., Gore, M., Ookawara, T., Ohno, H., & Ji, L. L. (2001). Superoxide dismutase gene expression is activated by a single bout of exercise in rat skeletal muscle. Pflügers Archiv, 442(3), 426–434. https://doi.org/10.1007/s004240100539
- Kessler, J., Chouk, M., Ruban, T., Prati, C., Wendling, D., & Verhoeven, F. (2021). Psoriatic arthritis and physical activity: A systematic review. Clinical Rheumatology, 40(11), 4379–4389. https://doi.org/10.1007/s10067-021-05739-y
- Setty, A. R., Curhan, G., & Choi, H. K. (2007). Obesity, waist circumference, weight change, and the risk of psoriasis in women: Nurses’ Health Study II. Archives of Internal Medicine, 167(15), 1670–1675. https://doi.org/10.1001/archinte.167.15.1670
- Snekvik, I., Smith, C. H., Nilsen, T. I. L., et al. (2017). Obesity, waist circumference, weight change, and risk of incident psoriasis: Prospective data from the HUNT study. Journal of Investigative Dermatology, 137(12), 2484–2490. https://doi.org/10.1016/j.jid.2017.07.822
- Vanizor Kural, B., Orem, A., Cimşit, G., Yandi, Y. E., & Calapoğlu, M. (2003). Evaluation of the atherogenic tendency of lipids and lipoprotein content and their relationships with oxidant-antioxidant system in patients with psoriasis. Clinica Chimica Acta, 328(1–2), 71–82. https://doi.org/10.1016/S0009-8981(02)00373-X
- Versini, M., Jeandel, P. Y., Rosenthal, E., & Shoenfeld, Y. (2014). Obesity in autoimmune diseases: Not a passive bystander. Autoimmunity Reviews, 13(9), 981–1000. https://doi.org/10.1016/j.autrev.2014.07.001
- Wilson, P. B., Bohjanen, K. A., Ingraham, S. J., & Leon, A. S. (2012). Psoriasis and physical activity: A review. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 26(11), 1345–1353. https://doi.org/10.1111/j.1468-3083.2012.04494.x
- Yeroushalmi, S., Hakimi, M., Chung, M., Bartholomew, E., Bhutani, T., & Liao, W. (2022). Psoriasis and exercise: A review. Psoriasis, 12, 189–197.
Tabel 15: Overzicht geëxcludeerde studies psoriasis en bewegen
|
Artikel |
Reden van exclusie |
|
Balato, 2015 |
Verkeerde uitkomstmaat |
|
Diaz, 2023 |
Verkeerde uitkomstmaat |
|
Duchnik, 2023 |
Verkeerde uitkomstmaat |
|
Enos, 2022 |
Studiedesign |
|
Hailey, 2023 |
Verkeerde populatie |
|
Kessler, 2021 |
Verkeerde populatie |
|
Ko, 2019 |
Verkeerde interventie, dubbele interventie |
|
Madden, 2020 |
Verkeerde interventie en uitkomstmaat |
|
Musumeci, 2022 |
Verkeerde interventie |
|
Naldi, 2014 |
Dubbele interventie |
|
Pinter, 2021 |
Verkeerde interventie |
|
Roger-Silva, 2018 |
Verkeerde populatie |
|
Roger-Silva, 2023 |
Verkeerde populatie |
|
Thomsen, 2019 |
Verkeerde uitkomstmaat |
|
Wilson, 2013 |
Verkeerde studiedesign |
|
Yeroushalmi, 2022 |
Verkeerde uitkomstmaat |
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 05-08-2026
Beoordeeld op geldigheid : 05-08-2026
Voor het beoordelen van de actualiteit van deze richtlijn is de werkgroep grotendeels in stand gehouden. Op modulair niveau is een onderhoudsplan beschreven. Bij het opstellen van de richtlijn heeft de werkgroep per module een inschatting gemaakt over de maximale termijn waarop herbeoordeling moet plaatsvinden en eventuele aandachtspunten geformuleerd die van belang zijn bij een toekomstige herziening (update).
De Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie (NVDV) is regiehouder van deze richtlijn actinische keratose en eerstverantwoordelijke op het gebied van de actualiteitsbeoordeling van de richtlijn. De andere aan deze richtlijn deelnemende wetenschappelijke verenigingen of gebruikers van de richtlijn delen de verantwoordelijkheid en informeren de regiehouder over relevante ontwikkelingen binnen hun vakgebied.
Doel en doelgroep
Doel
Deze richtlijn is een document met aanbevelingen ter ondersteuning van de dagelijkse praktijkvoering. De richtlijn berust op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek en aansluitende meningsvorming gericht op het vaststellen van goed medisch handelen. De richtlijn geeft aanbevelingen over begeleiding en behandeling van patiënten met psoriasis en eczeem.
Doelgroep
De richtlijn is bestemd voor alle zorgverleners die betrokken zijn bij tweede- of derdelijns zorg voor patiënten met psoriasis of eczeem. Voor patiënten werd informatie op thuisarts.nl en een patiënten folder ontwikkeld
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijn werd een multidisciplinaire werkgroep ingesteld. Bij het samenstellen van de werkgroep werd rekening gehouden met de geografische spreiding van de werkgroepleden en met een evenredige vertegenwoordiging van academische en niet-academische achtergrond. De werkgroepleden hebben onafhankelijk gehandeld en geen enkel lid ontving gunsten met het doel de richtlijnen te beïnvloeden. Naast de afgevaardigden van de verschillende beroepsgroepen zijn er ook patiëntenvertegenwoordigers betrokken geweest bij de ontwikkeling van de richtlijn. Voor een volledig overzicht van voorgaande werkgroepleden en alle betrokken partijen wordt verwezen naar tabel 1 en 2.
Tabel 2: Overzicht werkgroepleden
|
Werkgroepleden – 2024-2026 |
Vereniging |
|
Sandrine de Winter |
NVDV |
|
Alice Langeveld |
NVDV |
|
Annemie Galimont |
NVDV |
|
Iris Kuijken |
NVDV |
|
Liesbeth van der Rhee |
NVDV |
|
Anke Biemans |
NVDV |
|
Florentine de Boer |
Op persoonlijke titel |
|
Berber Vlieg |
NVD |
|
Myrthe van Zon |
NVH |
|
Janneke Huizinga |
V&VN |
|
Wim Tichelman |
VMCE |
|
Jim van der Zon |
Psoriasispatiënten Nederland |
|
Marian Kolk |
Psoriasispatiënten Nederland |
|
Francine Das (t/m november 2023) |
Huid Nederland |
|
Ondersteuning werkgroep |
Vereniging |
|
Rosalie Slegers, arts-onderzoeker |
NVDV |
|
Marit Masselink, arts-onderzoeker |
NVDV |
|
Anne-Roos Kersbergen, arts-onderzoeker |
NVDV |
|
Dorien Adamse, arts-onderzoeker |
NVDV |
|
Annefloor van Enst, epidemioloog |
NVDV |
|
Loïs Ricken, junior beleidsadviseur |
NVDV |
|
Maxime Verhoeven, senior beleidsadviseur |
NVDV |
Belangenverklaringen
De KNMG-Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling is gevolgd. Alle werkgroepleden hebben schriftelijk verklaard of ze in de laatste drie jaar directe financiële belangen (betrekking bij een commercieel bedrijf, persoonlijke financiële belangen, onderzoeksfinanciering) of indirecte belangen (persoonlijke relaties, reputatie management, kennisvalorisatie) hebben gehad. Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie.
Tabel 3: Overzicht belangenverklaringen
|
Werkgroeplid |
Hoofdfunctie(s) |
Nevenfunctie(s) |
Persoonlijke financiële belangen |
Persoonlijke relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intellectuele belangen en reputatie |
Overige belangen |
Getekend op |
Herbeoordeeld op |
Acties (voorstel) |
|
Sandrine de Winter (voorzitter) |
Dermatoloog, Antoni van leeuwenhoek ziekenhuis, Amsterdam
|
Geen |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
18-08-2022 |
02-04-2026 |
geen |
|
Annemie Galimont-Collen |
• Dermatoloog, DGA Galiderm BV, inkomsten vanuit dermaTeam Holding BV • Aandeelhouder dermaTeam Holding BV, deze BV heeft als hoofdtaak dermatologische zorg, daarnaast heeft de holding een dochter BV voor onverzekerde zorg (dermaTeam Huid&Laser en een dochter BV voor onderzoek (dermaTeam research). • Lid van VMS Bravis Ziekenhuis (Lid van de IFMS commissie en Lid werkgroep coassistenten). |
• Lid MASCC (Multinational Association of Supportive Cancer Care), subsectie Oncodermatologie (onbezoldigd). • Lid ENCODA (European Network for Cutaneous ADverse event of Oncologic drugs, momenteel opgegaan in EADV task force dermatology for cancer patients (onbezoldigd). • Lid NCODA (National Community Oncology Dispensing Association ) (onbezoldigd). • Lid van de beroepenvelden commissie opleiding huidtherapie hoge school Utrecht en Den Haag • (vacatiegeld). • Gastspreker op congressen en nascholingen (onbezoldigd of vergoeding cfr markttarief, indien via farmaceutische firma’s is dit aangegeven in transparantie register). • Gemandateerde in zorgmodule eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH(vacatiegelden). • Opleiding Post-HBO eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH (bezoldigd). • Opleidingpodotherapeuten mbt de oncologische voet ism NvVP (bezoldigd). • Voorzitter deel huidzorg in de richtlijn palliatieve zorg voor kinderen ism IKNL (vacatiegeld). • Dagvoorzitter op congressen, dagvergoeding conform markttarief • Adviesraden farmaceutische firma’s mbt de nieuwe geneesmiddelen tegen Eczeem (vergoeding cfr markttarief en aangegeven in transparantie register) • Auteur artikelen voor tijdschrift WCS (vacatiegelden) • Docent huidopleiding.nl (inschrijfgeld van de cursisten). • Beheerder Facebook groep Huidopleiding (onbezoldigd). • Eigenaar websites onlinedermatologie.nl en huidopleiding.nl (niet gesponsord). |
Ik participeer in adviesrondes mbt nieuwe geneesmiddelen tegen eczeem (vergoeding cfr markttarief, dit is aangegeven in transparantie register). |
N.v.t. |
dermaTeam holding BV heeft een dochter BV die participeertin onderzoek. Ik maak geen deel uit van het bestuur van deze BV, het bestuur van de holding. Ik ben ook geen principal investigator. Ik verwijs patiënten indien zij voldoen aan de inclusie criteria |
Ongesponsorde website over huidaandoeningen (onlinederamtologie.nl en Huidopleiding.nl), betaald uit eigen BV. • Smeer’m project, CZ-gefinancierd multidisciplinair project in 2011 voor kinderen met eczeem.. Boekjes en materiaal gratis te verkrijgen via onlinederamtologie.nl • Opleiding Post-HBO eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH (bezoldigd). • Opleidingpodotherapeuten mbt de oncologische voet ism NvVP (bezoldigd). 5 • Docent huidopleiding.nl (inschrijfgeld van de cursisten).
|
N.v.t. |
13-08-2022 |
02-04-2026 |
geen |
|
Alice Langeveld |
Dermatoloog, Tergooi MC |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
30-05-2023 |
07-04-2026 |
geen |
|
Iris Kuijken |
Dermatoloog, Praktijk Dermatologie de Bliek, Kuijken en Laane Amsterdam en Bloemendaal. |
Bij kliniek Bloemendaal verkoop van verzorgende producten van La Roche Posay, Vichy en CeraVe |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
20-05-2023 |
31-03-2026 |
geen |
|
Dermatoloog, Mauritskliniek, Utrecht |
Geen |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
20-10-2025 |
31-03-2026 |
geen |
|
|
Anke Biemans |
- Dermatoloog Ceulen Klinieken Uden (2-3dgn/week) - Dermatoloog Phizi (1,5e lijnszorg in huisartsenpraktijk) - Docent nascholingen Dermatologie (onderwijs voor huisartsen, jeugdartsen, tandarsten over verschillende dermatologische onderwerpen)
|
Werkgroep Geriatrische dermatologie (onbetaald) |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
01-04-2026 |
n.v.t. |
geen |
|
Florentine de Boer
|
PhD kandidaat, Anios dermatologie NWZ |
|
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
20-10-2025 |
8-04-2026 |
geen |
|
Berber Vlieg-Boerstra |
Diëtist-onderzoeker OLVG (kindergeneeskunde) te Amsterdam en Rijnstate Allergiecentrum te Arnhem, Allergiediëtist eigen praktijk Vlieg Diëtisten te Arnhem |
Lid Adviesraad Vinimini (onkosten vergoeding), Board member Working Group Nutrition and Immunomodulation, European Academy of Allergy and Immunology (onbetaald), Lid Nutrition Working Group, Allied Health, AAAAI., Lid Diëtisten Alliantie Voedselovergevoeligheid, DAVO (allergiedietist-davo.nl) , Lid Redactieraad Nederlands Tijdschrift voor Allergie, Astma en Klinische Immunologie (NTvAAKI) (vacatiegeld) |
N.v.t. |
N.v.t. |
Diameter studie: Research funding Ekhaga Foundation, Sweden, OLVG groei studie: Research funding Nutricia en OLVG Research-, IMPACDD study: IMProving Treatment of AtopiC Dermatitis in adults by immune- supportive Diet. An explorative Study. Funded by Stichting Fonds Onderzoek Huidziekten en OLVG Research, Alladin study: Alleviatiing Atopic Dermatitis in children and adults by immune-supportive diet: a randomized controlled trial. Funded by ZonMw, OLVG Research, Huuskes, Colzaco, Raw Milk, Stichting Graangeluk. Company, GI Symptom Tracker study, funded by NCFS |
Erkenning voor de immunomodulerende rol van voeding bij huidziekten |
N.v.t. |
1-08-2023 |
31-03-2026 |
geen |
|
Myrthe van Zon |
Beleidsmedewerker Onderzoek & Kwaliteit bij de NVH. Betrokken bij de ontwikkeling van kwaliteitsinstrumenten (zoals zorgmodules, richtlijnen en protocollen) van de NVH en aanpalende disciplines. |
Lid van werkgroep skin tears in de wijk van de V&VN. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
27-9-2023 |
N.v.t. |
geen |
|
Janneke Huizinga |
Verpleegkundig specialist dermatologie UMCG |
Geen |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
28-10-2025 |
07-04-2026 |
geen |
|
Wim Tichelman |
Patiëntvertegenwoordiger Eczeem (VMCE), gepensioneerd vrijwilliger |
Vrijwilliger Museum Bevrijdende Vleugels Best |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t.
|
N.v.t. |
10-07-2023 |
02-04-2026 |
geen |
|
Jim van der Zon |
Patiëntvertegenwoordiger psoriasis Nederland, gepensioneerd vrijwilliger |
Relatiebeheer Psoriasispatiënten Nederland, onbetaaald Webmaster Psoriasispatiënten Nederland, onbetaald Patientpartner Psoriasispatiënten Nederland, onbetaald Advies en adviesraad voor enkele farmaceuten, onbetaald Energiecoach, gemeente Teylingen, onbetaald |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
Onbetaalde publicatie artikel (preprint.org) over mogelijke oorzaken psoriasis, waarin de oorzaak wordt ondersteld in mitochondrieën |
N.v.t. |
20-10-2025 |
02-04-2026 |
geen |
|
Marian Kolk |
Patiëntvertegenwoordiger psoriasis Nederland |
Nvt |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
22-10-2025 |
02-04-2026 |
geen |
|
Francine Das (t/m November 2023) |
Gepensioneerd min. Van BZK |
Vrijwilliger Hidradenitis Patiënten Vereniging |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
N.v.t. |
10-07-2023 |
n.v.t. |
geen |
Inbreng patiëntenperspectief
Er is aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door de zitting neming van een patiënt in de werkgroep en de opname van een module over patiëntenvoorlichting. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan Huid Nederland, VMCE, en Psoriasispatienten Nederland.
Wkkgz & Kwalitatieve raming van mogelijke substantiële financiële gevolgen
Bij de richtlijn is conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uitgevoerd of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling zijn richtlijnmodules op verschillende domeinen getoetst (gebaseerd op het stroomschema ontwikkeld door FMS).
Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële financiële gevolgen zijn, zie onderstaande tabel.
Tabel 64: Kwalitatieve raming Wkkgz
|
Module |
Uitkomst Raming |
Toelichting |
|
Psoriasis en bewegen |
Geen substantiële financiële gevolgen |
Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft, het geen toename in het aantal in te zetten voltijdsequivalenten aan zorgverleners betreft en het geen wijziging in het opleidingsniveau van zorgpersoneel betreft. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht. |
Implementatie
In de verschillende fasen van de richtlijnontwikkeling is rekening gehouden met de implementatie van de richtlijn(module) en de praktische uitvoerbaarheid van de aanbevelingen. Daarbij is uitdrukkelijk gelet op factoren die de invoering van de richtlijn in de praktijk kunnen bevorderen of belemmeren. De richtlijn wordt via het internet verspreid onder alle relevante beroepsgroepen en ziekenhuizen en er zal in verschillende specifieke vaktijdschriften aandacht worden besteed aan de richtlijn. Tevens zal een samenvatting worden gemaakt. De voorlichtingsfolder van de NVDV zal worden afgestemd op de richtlijn. Het volledige implementatieplan is per module opgenomen in de bijlagen.
Werkwijze
AGREE
Deze richtlijn is opgesteld conform de eisen vermeld in het rapport Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 van de adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwaliteit. Dit rapport is gebaseerd op het AGREE II instrument (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation II; Brouwers, 2010), dat een internationaal breed geaccepteerd instrument is. Onderstaand is de methode stapsgewijs beschreven.
Knelpuntenanalyse
In de voorbereidingsfase heeft een bijeenkomst plaatsgevonden waarvoor alle belanghebbenden zijn uitgenodigd. In deze bijeenkomst zijn knelpunten aangedragen door de werkgroepleden; NVDV, NHG, V&VN en HPN. Tevens werden uitgenodigd Zorgverzekeraars Nederland (ZN), Nederlandse Vereniging Ziekenhuizen (NVZ), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen (VIG) en de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU).
Uitgangsvragen en uitkomstmaten
Op basis van de uitkomsten van de knelpuntenanalyse heeft de werkgroep uitgangsvragen opgesteld. Daarbij is per uitgangsvraag geïnventariseerd welke uitkomstmaten voor de patiënt relevant zijn, waarbij zowel gewenste als ongewenste effecten zijn meegenomen. Deze uitkomstmaten zijn door de werkgroep gewaardeerd naar hun relatieve belang voor de besluitvorming rondom aanbevelingen: cruciaal (kritiek voor de besluitvorming), belangrijk (maar niet cruciaal) en onbelangrijk.
Strategie voor zoeken en selecteren van literatuur
Voor de afzonderlijke uitgangsvragen werd aan de hand van specifieke zoektermen gezocht naar gepubliceerde wetenschappelijke studies in (verschillende) elektronische databases. Tevens werd aanvullend gezocht naar studies aan de hand van de literatuurlijsten van de geselecteerde artikelen en consultatie van experts. In eerste instantie werd gezocht naar studies met de hoogste mate van bewijs. Literatuur is geselecteerd op basis van vooraf opgestelde selectiecriteria. De geselecteerde artikelen werden gebruikt om de uitgangsvraag te beantwoorden. De databases waarin is gezocht, de zoekstrategie en de gehanteerde selectiecriteria zijn te vinden per module.
Kwaliteitsbeoordeling individuele studies
Individuele studies werden systematisch beoordeeld, op basis van op voorhand opgestelde methodologische kwaliteitscriteria, om zo het risico op vertekende studieresultaten (risk of bias) te kunnen inschatten. Deze beoordelingen kunt u vinden in de Risk of Bias (RoB) tabellen. De gebruikte RoB instrumenten zijn gevalideerde instrumenten die worden aanbevolen door de Cochrane Collaboration: AMSTAR - voor systematische reviews; Cochrane - voor gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek; Newcastle-Ottowa - voor observationeel onderzoek; QUADAS II – voor diagnostisch onderzoek.
Samenvatten van de literatuur
De relevante onderzoeksgegevens van alle geselecteerde artikelen zijn overzichtelijk weergegeven in evidencetabellen. De belangrijkste bevindingen uit de literatuur werden beschreven in de samenvatting van de literatuur. Bij een voldoende aantal studies en overeenkomstigheid (homogeniteit) tussen de studies werden de gegevens ook kwantitatief samengevat (meta-analyse) met behulp van Review Manager 5.
Beoordelen van de kracht van het wetenschappelijke bewijs (2021)
A) Voor interventievragen (vragen over therapie of screening)
De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode. GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (zie http://www.gradeworkinggroup.org/). GRADE onderscheidt vier gradaties voor de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs: hoog, redelijk, laag en zeer laag. Deze gradaties verwijzen naar de mate van zekerheid die er bestaat over de literatuurconclusie (Schünemann, 2013).
Tabel 4: GRADE gradaties van kwaliteit van bewijs
|
GRADE |
Definitie |
|
Hoog
|
|
|
Redelijk
|
|
|
Laag
|
|
|
Zeer laag
|
|
B) Voor vragen over diagnostische tests, schade of bijwerkingen, etiologie en prognose
De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd eveneens bepaald volgens de GRADE-methode: GRADE-diagnostiek voor diagnostische vragen (Schünemann, 2008) en een generieke GRADE-methode voor vragen over schade of bijwerkingen, etiologie en prognose. In de gehanteerde generieke GRADE-methode werden de basisprincipes van de GRADE methodiek toegepast: het benoemen en prioriteren van de klinisch (patiënt) relevante uitkomstmaten, een systematische review per uitkomstmaat, en een beoordeling van bewijskracht op basis van de vijf GRADE-criteria (startpunt hoog; downgraden voor risk of bias, inconsistentie, indirectheid, imprecisie, en publicatiebias).
C) Voor vragen over de waarde van meet- of classificatie-instrumenten (klinimetrie)
Deze instrumenten werden beoordeeld op validiteit, intra- (test-hertest) en inter-beoordelaarsbetrouwbaarheid, responsiviteit (alleen bij meetinstrumenten) en bruikbaarheid in de praktijk. (naar keuze: optie-1 ‘Bij ontbreken van een gouden standaard, werd een beoordeling van de bewijskracht van literatuurconclusies achterwege gelaten.’ Of optie-2 ‘De kracht van het wetenschappelijk bewijs werd bepaald met de generieke GRADE-methode’).
Beoordelen van het niveau van het wetenschappelijke bewijs (oude modules)
Bij de EBRO-methode (Evidence Based Richtlijn Ontwikkeling) wordt een andere classificatie voor de beoordeling van de kwaliteit van studies aangehouden (van Everdingen 2004). Hierbij ligt de belangrijkheid van de uitkomstmaten niet van tevoren vast en is er geen vastgelegde procedure voor upgraden en downgraden van bewijs, zoals die bij GRADE geldt.
Tabel 5: Classificatie kwaliteit van bewijs (Everdingen, 2004)
|
Kwaliteit |
Interventie |
Diagnostisch accuratesse-onderzoek |
Schade/bijwerkingen*, etiologie, prognose |
|
A1 |
Systematische review van ten minste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2-niveau |
||
|
A2 |
Gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit van voldoende omvang |
Onderzoek ten opzichte van een referentietest (een ‘gouden standaard’) met tevoren gedefinieerde afkapwaarden en onafhankelijke beoordeling van de resultaten van test en gouden standaard, betreffende een voldoende grote serie van opeenvolgende patiënten die allen de index- en referentietest hebben gehad |
Prospectief cohortonderzoek van voldoende omvang en follow-up, waarbij adequaat gecontroleerd is voor ‘confounding’ en selectieve follow-up voldoende is uitgesloten. |
|
B |
Vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 (hieronder valt ook patiënt-controleonderzoek, cohortonderzoek) |
|
|
|
C |
Niet-vergelijkend onderzoek |
||
|
D |
Mening van deskundigen |
||
* Deze classificatie is alleen van toepassing in situaties waarin om ethische of andere redenen gecontroleerde trials niet mogelijk zijn. Zijn die wel mogelijk dan geldt de classificatie voor interventies.
Bij het werken volgens de EBRO-methode zijn op basis van de beschikbare literatuur een of meerdere conclusies geformuleerd. Afhankelijk van het aantal onderzoeken en de mate van bewijs is een niveau van bewijskracht toegekend aan de conclusie (van Everdingen 2004).
Tabel 6: Classificatie kwaliteit van bewijs (Everdingen, 2004)
|
Niveau |
Conclusie gebaseerd op |
|
1 |
Onderzoek van niveau A1 of ten minste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A2 |
|
2 |
1 onderzoek van niveau A2 of ten minste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B |
|
3 |
1 onderzoek van niveau B of C |
|
4 |
Mening van deskundigen |
Formuleren van de conclusies
Voor elke relevante uitkomstmaat werd het wetenschappelijk bewijs samengevat in één of meerdere literatuurconclusies waarbij het niveau van bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methodiek. De werkgroepleden maakten de balans op van elke interventie (overall conclusie). Bij het opmaken van de balans werden de gunstige en ongunstige effecten voor de patiënt afgewogen. De overkoepelende bewijskracht wordt bepaald door de laagste bewijskracht gevonden bij een van de cruciale uitkomstmaten. Bij complexe besluitvorming waarin naast de conclusies uit de systematische literatuuranalyse vele aanvullende argumenten (overwegingen) een rol spelen, werd afgezien van een overkoepelende conclusie. In dat geval werden de gunstige en ongunstige effecten van de interventies samen met alle aanvullende argumenten gewogen onder het kopje 'Overwegingen'.
Overwegingen (van bewijs naar aanbeveling)
Om te komen tot een aanbeveling zijn naast (de kwaliteit van) het wetenschappelijke bewijs ook andere aspecten belangrijk. Door gebruik te maken van de Guideline Development Tool werd het Evidence to decision framework conform GRADE methodiek toegepast. Alle werkgroepleden hebben systematisch antwoord gegeven op vragen over de grootte van het effect en grootte van negatieve consequenties, waarden en voorkeuren van de patiënt, kosten en kosteneffectiviteit, beschikbaarheid van voorzieningen, aanvaardbaarheid, en overwegingen voor subgroepen in de patiëntenpopulatie. Deze aspecten worden, voor zover geen onderdeel van de literatuursamenvatting, vermeld en beoordeeld (gewogen) onder het kopje ‘Overwegingen’.
Formuleren van aanbevelingen
De aanbevelingen geven antwoord op de uitgangsvraag en zijn gebaseerd op het beschikbare wetenschappelijke bewijs en de belangrijkste overwegingen, een weging van de gunstige en ongunstige effecten van de relevante interventies. De kracht van het wetenschappelijk bewijs en het gewicht dat door de werkgroep wordt toegekend aan de overwegingen, bepalen samen de sterkte van de aanbeveling. Conform de GRADE-methodiek sluit een lage bewijskracht van conclusies in de systematische literatuuranalyse een sterke aanbeveling niet a priori uit, en zijn bij een hoge bewijskracht ook zwakke aanbevelingen mogelijk. De sterkte van de aanbeveling wordt altijd bepaald door weging van alle relevante argumenten tezamen.
Randvoorwaarden (Organisatie van zorg)
In de knelpuntenanalyse en bij de ontwikkeling van de richtlijn is expliciet rekening gehouden met de organisatie van zorg: alle aspecten die randvoorwaardelijk zijn voor het verlenen van zorg (zoals coördinatie, communicatie, (financiële) middelen, menskracht en infrastructuur). Randvoorwaarden die relevant zijn voor het beantwoorden van een specifieke uitgangsvraag maken onderdeel uit van de overwegingen bij de bewuste uitgangsvraag. Meer algemene, overkoepelende, of bijkomende aspecten van de organisatie van zorg worden behandeld in de module Organisatie van zorg
Indicatorontwikkeling
Er werden geen indicatoren ontwikkeld voor deze richtlijn.
Kennislacunes
Tijdens de ontwikkeling van deze richtlijn is systematisch gezocht naar onderzoek waarvan de resultaten bijdragen aan een antwoord op de uitgangsvragen. Bij elke uitgangsvraag is door de werkgroep nagegaan of er (aanvullend) wetenschappelijk onderzoek gewenst is om de uitgangsvraag te kunnen beantwoorden. Een overzicht van de onderwerpen waarvoor (aanvullend) wetenschappelijk van belang wordt geacht, is als aanbeveling beschreven (zie bijlage 4).
Juridische betekenis van richtlijnen
Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften maar wetenschappelijk onderbouwde en breed gedragen inzichten en aanbevelingen waaraan zorgverleners zouden moeten voldoen om kwalitatief goede zorg te verlenen. Aangezien richtlijnen uitgaan van ‘gemiddelde patiënten’, kunnen zorgverleners in individuele gevallen zo nodig afwijken van de aanbevelingen in de richtlijn. Afwijken van richtlijnen is, als de situatie van de patiënt dat vereist, soms zelfs noodzakelijk. Een richtlijn beschrijft wat goede zorg is, ongeacht de financieringsbron (Zorgverzekeringswet (Zvw), Wet langdurige zorg (Wlz), Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), aanvullende verzekering of eigen betaling door de cliënt/patiënt). Opname van een richtlijn in een register betekent dus niet noodzakelijkerwijs dat de in de richtlijn beschreven zorg verzekerde zorg is. Informatie over kosten zoals beschreven in de richtlijn is gebaseerd op beschikbare gegevens ten tijde van schrijven.
Commentaar- en autorisatiefase
De conceptrichtlijn is aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen, (patiënt) organisaties en stakeholders voorgelegd ter commentaar (zie ook tabel 1). De commentaren zijn verzameld en besproken met de werkgroep. Naar aanleiding van de commentaren is de conceptrichtlijn aangepast en definitief vastgesteld door de werkgroep. De definitieve richtlijn is aan de deelnemende (wetenschappelijke) verenigingen en (patiënt) organisaties voorgelegd ter autorisatie.
Literatuur
- Brouwers MC, Kho ME, Browman GP, et al. AGREE Next Steps Consortium. AGREE II: advancing guideline development, reporting and evaluation in health care. CMAJ. 2010;182(18):E839-42. doi: 10.1503/cmaj.090449. Epub 2010 Jul 5. Review. PubMed PMID: 20603348.
- Higgins JPT, Green S (editors). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions Version 5.1.0 [updated March 2011]. The Cochrane Collaboration, 2011. Available from www.handbook.cochrane.org.
- Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 (2012). Adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwalitieit.. Online beschikbaar op http://richtlijnendatabase.nl/ Laatst geraadpleegd op [DATUM geraadpleegd voor concepttekst]
- Van Everdingen JJE, Burgers JS, Assendelft WJJ, et al. Evidence-based richtlijnontwikkeling. Bohn Stafleu Van Loghum 2004.
- Schünemann H, Brożek J, Guyatt G, et al. GRADE handbook for grading quality of evidence and strength of recommendations. Updated October 2013. The GRADE Working Group, 2013. Available from http://gdt.guidelinedevelopment.org/central_prod/_design/client/handbook/handbook.html
Zoekverantwoording
Voor alle hoofdstukken geldt dat de zoekstrategieën zijn uitgevoerd in de EMBASE database, Medline database en de Cochrane library. Enkel de keywords gebruikt in de Medline database zijn weergeven. Experts op het gebied van leefstijl bij huidziekten werden geraadpleegd voor eventuele ontbrekende artikelen en / of casereports. De search is geüpdatet tot 17-04-2024
De zoekactie is met behulp van de PICO-systematiek opgebouwd. De zoekvragen hebben de P als gemeenschappelijke onderdeel. De overige onderdelen van de PICO werden geformuleerd op basis van de uitgangsvraag.
De volgende afbakening is gebruikt:
|
Tabel 8: Zoekformulieren Psoriasis modules1. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van dieetinterventies (laagcalorisch, intermitterend vasten, ketogeen, nachtschade dieet, mediterrane dieet) versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven en bijwerkingen? |
|
Population |
Mensen met een vorm van huidpsoriasis (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Mediterrane dieet |
|
Comparison |
Geen veranderingen in dieet/normaal dieet |
|
Outcomes |
Critical
Important
Bijwerkingen |
|
Databases |
Medline, Embase, Cochrane |
|
Key article |
Upala, S., & Sanguankeo, A. (2015). Effect of lifestyle weight loss intervention on disease severity in patients with psoriasis: a systematic review and meta-analysis. International journal of obesity (2005), 39(8), 1197–1202. https://doi.org/10.1038/ijo.2015.64 |
|
2. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, visolie, omega-3 vetzuren) gebruik vs. geen gebruik bij mensen psoriasis op de ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerken en therapiereductie? |
|
Population |
Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Vit D Visolie |
|
Comparison |
Placebo |
|
Outcomes |
Critical
Important
|
|
Key article |
|
|
3. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met psoriasis op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit? |
|
Population |
Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Alcohol en roken |
|
Comparison |
Geen/minder alcohol/roken |
|
Outcomes |
Critical
Important
|
|
Key article |
|
|
4. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven? |
|
Population |
Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Stressreductie, mindfulness |
|
Comparison |
Geen stress interventie |
|
Outcomes |
Critical Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA) Important Kwaliteit van leven: DLQI |
|
Review question |
|
|
5. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met psoriasis? |
|
Population |
Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden) |
|
Intervention |
Beweging (intensief/niet intensief) |
|
Comparison |
Niet/weinig beweging |
|
Outcomes |
Critical
Important
|
|
Component |
|
Tabel 9: Zoekformulieren Eczeem modules
|
1. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van dieetinterventies (Eliminatie, laagcalorisch, histamine arm, ultra processed food, Mediterraans dieet) versus geen interventie bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven en bijwerkingen? |
|
Population |
Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Mediteraans dieet |
|
Comparison |
Geen veranderingen in dieet/normaal dieet |
|
Outcomes |
Critical
Important
Bijwerkingen |
|
Databases |
Medline, Embase |
|
Sleutelartikel |
|
|
2. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, vitamine D + vitamine E, visolie, zink, magnesium, kurkuma, duindoornolie, probiotica) gebruik vs. geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerken en therapiereductie? |
|
Population |
Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Vit D Zink Vit E Vit D + Vit E Magnesium Kurkuma Duindoornolie Probiotica Fatty acids (omega/visolie) |
|
Comparison |
Placebo |
|
Outcomes |
Critical
Important
Therapiereductie |
|
Sleutelartikelen |
|
|
3. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit? |
|
Population |
Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Alcohol en roken |
|
Comparison |
Geen/minder alcohol/roken |
|
Outcomes |
Critical
Important
|
|
Sleutelartikelen |
|
|
4. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven? |
|
Population |
Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden) |
|
Intervention* |
Stressreductie, mindfulness |
|
Comparison |
Geen interventie |
|
Outcomes |
Critical
Important Kwaliteit van leven: DLQI |
|
Sleutelartikelen |
|
|
5. Component |
Description |
|
Review question |
Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met eczeem? |
|
Population |
Mensen met eczeem |
|
Intervention |
Beweging (intensief/niet intensief) |
|
Comparison |
Niet/weinig beweging |
|
Outcomes |
Critical
Important
|
|
Sleutelartikelen |
|
Inclusie- en exclusiecriteria
De opgenomen in- en exclusiecriteria zijn te vinden in onderstaande tabel.
Tabel 10: In- en exclusietabel
|
Inclusiecriteria |
Exclusiecriteria |
|
Vergelijkend onderzoek (n>30). (RCT, CCT, SR (RCT of CCT) of observationeel onderzoek) |
PsA zonder huidpsoriasis (bij psoriasis) |
|
Niet vergelijkend onderzoek wordt op hoofdlijnen beschreven als er geen RCT’s beschikbaar zijn, dan geen analyse met GRADE. |
|
|
Nederlands- en Engelstalige publicaties. |
|
Zoekstrategie Module Psoriasis en beweging
EMBASE (datum 21-12-2023)
|
No. |
Query |
Results |
|
#1 |
'psoriasis'/exp OR 'psoria*':ti,ab,kw OR 'willan lepra':ti,ab,kw OR ((pustulosis NEAR/2 (palm* OR sole*)):ti,ab,kw) OR 'andrews disease':ti,ab,kw |
129120 |
|
#2 |
'exercise'/exp OR 'sport'/exp OR 'sport*':ti,ab,kw OR 'physical activity, capacity and performance'/exp OR 'physical activit*':ti,ab,kw OR 'exercis*':ti,ab,kw OR 'fitness training*':ti,ab,kw OR 'fitness workout*':ti,ab,kw |
1563103 |
|
#3 |
#1 AND #2 |
2542 |
|
#4 |
#3 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) |
1447 |
|
#5 |
'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab |
733409 |
|
#6 |
'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti |
3302394 |
|
#7 |
'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) |
6767914 |
|
#8 |
'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab))) |
14679817 |
|
#9 |
#4 AND #5 SR |
178 |
|
#10 |
#4 AND #6 NOT #9 Clinical trials |
270 |
|
#11 |
#4 AND (#7 OR #8) NOT #9 NOT #10 Observationele studies |
410 |
|
#12 |
#9 OR #10 OR #11 |
858 |
OVID/MEDLINE (datum 21-12-2023)
|
# |
Searches |
Results |
|
1 |
exp Psoriasis/ or psoria*.ti,ab,kf. or willan lepra.ti,ab,kf. or (pustulosis adj2 (palm* or sole*)).ti,ab,kf. or andrews disease.ti,ab,kf. |
68252 |
|
2 |
exp Exercise/ or exp Sports/ or physical activit*.ti,ab,kf. or exercis*.ti,ab,kf. or fitness training*.ti,ab,kf. or fitness workout*.ti,ab,kf. or sport*.ti,ab,kf. |
717000 |
|
3 |
1 and 2 |
446 |
|
4 |
3 not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not (letter/ or comment/ or editorial/) |
428 |
|
5 |
meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf. |
714690 |
|
6 |
exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw. |
2670018 |
|
7 |
Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies] |
4609527 |
|
8 |
Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.)) |
5582646 |
|
9 |
4 and 5 SR |
58 |
|
10 |
(4 and 6) not 9 Clinical trials |
83 |
|
11 |
(4 and (7 or 8)) not 9 not 10 OBS |
109 |
|
12 |
9 or 10 or 11 |
250 |
Alle resultaten
|
Database |
Datum |
# hits |
|
EMBASE |
21-12-2023 |
858 |
|
OVID/MEDLINE |
21-12-2023 |
250 |
|
Totaal |
1108 |
|
|
Duplicates |
217 |
|
|
Netto aantal |
891 |
|