Terug naar zoekresultaten

Psoriasis

Volgen
Initiatief: NVDV Aantal modules: 96
Bijlagen
Download richtlijn

Psoriasis en alcohol en roken

Publicatiedatum: 05-08-2026
Beoordeeld op geldigheid: 05-08-2026

Uitgangsvraag

Wat kan geadviseerd worden rondom het gebruik van alcohol en roken ten aanzien van de ernst van de psoriasis bij mensen met psoriasis?

Aanbeveling

Vraag naar roken en alcoholgebruik.

 

Bespreek, indien van toepassing, de rol van roken en overmatig alcoholgebruik in relatie tot het ziektebeloop, en dat er aanwijzingen zijn dat beide factoren de ziekte-ernst kunnen verergeren in het bijzonder roken bij psoriasis pustulosa palmoplantaris.

Overwegingen

Kwaliteit van het bewijs

De gevonden literatuur bestaat uit observationele studies. De bewijskracht in alle gevonden studies is laag tot zeer laag, na beoordeling middels GRADE. Er werd in alle studies afgewaardeerd, voornamelijk wegens de studieopzet waarbij er geen blindering van de beoordelaars plaats vond. Er kan daarom geen causaal verband worden vastgesteld tussen roken of alcoholgebruik en de ernst van psoriasis. De aanbevelingen zijn vooral gebaseerd op expert opinion, patiëntenervaringen en op de bredere kennis over de schadelijke effecten van roken en alcohol, waaronder de invloed op cardiovasculaire en metabole risico’s.

 

Balans van gewenste en ongewenste effecten en professioneel perspectief

Voor sommige patiënten spelen roken en alcoholgebruik een rol in ontspanning of het omgaan met stress. Daartegenover staan echter grote nadelen, zoals een verhoogd risico op comorbiditeiten en een ernstiger beloop van psoriasis.

Hoewel het directe bewijs voor een effect op psoriasis beperkt en niet causaal is, is de balans van effecten duidelijk negatief. Het beschikbare bewijs is observationeel van aard en van lage kwaliteit. Er zijn aanwijzingen dat roken samenhangt met een hogere incidentie en ernst van psoriasis, terwijl voor alcohol de resultaten wisselend zijn: sommige studies tonen een relatie met ernstiger ziekte, andere niet. Het advies richt zich met name op het beperken van schadelijke of risicovolle hoeveelheden alcohol, in lijn met de grenzen die de World Health Organization hanteert (WHO, 2012). Het is belangrijk te benadrukken dat dit uitsluitend observationeel bewijs betreft, met tegenstrijdige uitkomsten. Het advies tot matiging van alcoholgebruik is daarom minder gebaseerd op direct bewijs voor psoriasis, maar sluit aan bij algemene leefstijlrichtlijnen en de verwachte gezondheidswinst.

 

Psoriasis is geassocieerd met een verhoogd risico op cardiovasculaire en metabole comorbiditeiten. Leefstijlinterventies, waaronder het stoppen met roken en matiging van alcoholgebruik, zijn relevante adviezen binnen de integrale zorg voor mensen met psoriasis. Het belangrijkste doel is het verkleinen van het verhoogde risico op comorbiditeiten. Om die reden worden ook andere negatieve leefstijlfactoren afgeraden, zodat het totale gezondheidsrisico zoveel mogelijk wordt beperkt. Daarnaast zijn er belangrijke aanwijzingen dat zowel roken als overmatig alcoholgebruik direct invloed hebben op de ontstekingsactiviteit en hiermee de ernst van de psoriasis (Wolk, 2006). Mede op basis van deze overwegingen adviseert de werkgroep patiënten om te stoppen met roken en alcoholgebruik te beperken.

 

Waarden en voorkeuren van patiënten

Alcoholgebruik komt vaker voor bij patiënten met ernstige psoriasis. Patiënten met psoriasis verschillen in hun bereidheid om roken en alcoholgebruik aan te passen. Uit Al-Gawahiri (2024) blijkt dat alcoholgebruik en roken de domeinen zijn waarop patiënten met psoriasis het minst gemotiveerd zijn om te veranderen. Voor sommigen vormen deze gewoonten een manier om met stress, klachten en dagelijkse belasting om te gaan, wat stoppen bemoeilijkt. Voor hen kan dit een gevoelig onderwerp zijn. Tegelijkertijd geven veel patiënten aan behoefte te hebben aan duidelijke, niet-veroordelende informatie over de mogelijke invloed van leefstijl op het ziektebeloop en de algehele gezondheid. Een empathische en persoonsgerichte benadering wordt daarbij gewaardeerd. Het verkennen van leefstijlverandering is daarbij niet uitsluitend een kwestie van motivatie, maar kan worden beïnvloed door factoren zoals gebrek aan kennis, praktische haalbaarheid, angst of weerstand. Patiënten vinden het belangrijk dat adviezen praktisch en haalbaar zijn. Leefstijlverandering blijkt echter vaak lastig duurzaam te realiseren waardoor de juiste ondersteuning, zoals bijvoorbeeld in de vorm van een leefstijlprogramma, gewenst is. Patiënten kunnen baat hebben bij betrouwbare, patiëntgerichte informatie en ervaringsverhalen van lotgenoten, zie hiervoor ook Psoriasispatiënten Nederland en Huid Nederland.

 

Aanvaardbaarheid en haalbaarheid

Om het gedrag rondom roken en alcohol bespreekbaar te maken in de spreekkamer kunnen de principes van motivational interviewing worden toegepast. Ook de methode very brief advice kan worden gebruikt in de spreekkamer voor kort advies. Voor verdere begeleiding wordt geadviseerd mensen door te verwijzen naar gespecialiseerde zorgverleners. Uitgebreide informatie is beschikbaar via de richtlijn Tabaks-en nicotineverslaving,

 

Rationale van de aanbeveling

Het beschikbare bewijs laat een mogelijke relatie zien tussen roken, alcoholgebruik en het ziektebeloop van psoriasis, in het bijzonder bij psoriasis pustulosa palmoplantaris. Dit bewijs is echter van lage tot zeer lage kwaliteit. Het is bewezen dat roken en alcoholgebruik bijdragen aan een verhoogd risico op cardiovasculaire en metabole comorbiditeiten, die bij psoriasis vaker voorkomen. Het advies om te stoppen met roken en alcoholgebruik is in lijn met de algemene richtlijnen voor een gezonde leefstijl. Zie hiervoor ook de module Leefstijl bij psoriasis en Tabaks- en nicotineverslaving - Richtlijnendatabase

 

Onderbouwing

Zorgverleners krijgen regelmatig vragen van patiënten over de invloed van roken en alcohol op het beloop van psoriasis. In de bredere gezondheidszorg is er steeds meer aandacht voor de rol van leefstijlfactoren, waaronder roken en alcoholgebruik. Roken heeft een bewezen negatieve invloed op de huidgezondheid, onder andere door verminderde wondgenezing en versnelde huidveroudering. Over de directe invloed op het ziekteverloop bij psoriasis is wel onderzoek gedaan, maar het bewijs is minder sterk. Hieronder zetten we enkele onderzoeken uiteen.

 

Roken wordt gezien als potentiële uitlokkende of verergerende factoren voor psoriasis. Roken lijkt mogelijk geassocieerd met een ernstiger beloop en het ontstaan van psoriasis, in het bijzonder palmoplantaris pustulosis (Armstrong, 2014). Mogelijke verklaringen hiervoor zijn de pro-inflammatoire effecten van nicotine en andere componenten van sigarettenrook, waaronder oxidatieve stress, verstoring van de Th1/Th17-immuniteitsroutes en effecten op de microvasculatuur en huidbarrière (Wolk, 2006).

 

Ook overmatig alcoholgebruik lijkt mogelijk geassocieerd met een verhoogde prevalentie en ernst van psoriasis (Setty, 2007). De World health organisation heeft richtijnen opgesteld t.a.v. aanvaardbare hoeveelheden alcohol (WHO, 2012). Alcohol kan ontstekingsprocessen in het lichaam versterken, het immuunsysteem beïnvloeden en de werking van systemische therapieën verminderen. Bovendien wordt alcoholgebruik vaker gezien bij patiënten met ernstige psoriasis, mogelijk mede als copingmechanisme bij een verminderde kwaliteit van leven (Barrea, 2020).

 

In deze module is onderzocht of het stoppen of minderen van roken en/of alcoholgebruik effect heeft op de ernst van psoriasis. Deze module is erop gericht om te onderzoeken hoe sterk de bewijsvoering hiervoor is om hier een beter onderbouwd antwoord op te kunnen geven.

Kwaliteit van bewijs

De gevonden literatuur bestaat uit observationele studies. De bewijskracht in alle gevonden studies is laag tot zeer laag, na beoordeling middels GRADE. Er werd in alle studies afgewaardeerd met name vanwege de studieopzet waarbij er geen blindering van de beoordelaars plaats vond. Er kan daarom geen causaal verband worden vastgesteld tussen roken of alcoholgebruik en de ernst van psoriasis.

 

Tabel 37.1: GRADE roken vs. niet roken bij psoriasis

Literatuur: Asokan (2014)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)

338
(1 observationele studie)

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁⨁◯◯
 Laag

Roken lijkt geassocieerd te zijn met een hogere ziekte-ernst bij psoriasis.

Legenda

a. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.

 

Tabel 37.2: GRADE roken vs. niet roken bij psoriasis

Literatuur: Benzian-Olssen (2020)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Palmoplantaire Pustolosis Area and Severity Index (PPPASI)

203
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁⨁◯◯
Laag

Roken lijkt geassocieerd te zijn met een hogere ziekte-ernst bij patiënten met psoriasis.

Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)

203
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁⨁◯◯
Laag

Roken lijkt geassocieerd te zijn met een slechtere kwaliteit van leven bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.

 

Tabel 37.3: GRADE roken vs. niet roken bij psoriasis

Vergelijking: roken vs. niet roken

Literatuur: Hayran (2020)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)

113
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

ernstigb

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen roken en de ernst van psoriasis gemeten met de PASI score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.

b. Klein aantal geïncludeerde patiënten.

 

Psoriasis en het effect van roken op therapierespons

 

Tabel 38.1: GRADE roken + therapie vs. niet roken + therapie

Literatuur: Anzengruber (2019)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: therapierespons (behalen van PASI75 of PASI ≤3 DLQI ≤1)

1264
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁⨁◯◯
Laag

Roken lijkt geassocieerd te zijn met een verminderde therapierespons bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.

 

Tabel 38.2: GRADE roken + therapie vs. niet roken + therapie

Literatuur: Constantin (2021)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)

109
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

ernstigb

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen roken en de ernst van psoriasis gemeten met de PASI score bij patiënten met psoriasis.

Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)

203
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen roken en de kwaliteit van leven gemeten met de DLQI score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

  1. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.
  2. Klein aantal geïncludeerde patiënten.

 

Tabel 39.1: GRADE alcohol vs. geen alcohol

Literatuur: Asokan (2014)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)

338
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen alcohol en de ernst van psoriasis gemeten met de PASI score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.

 

Tabel 39.2: GRADE alcohol vs. geen alcohol

Literatuur: Khawaja (2015)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)

81
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

zeer ernstigb

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen alcohol en de ernst van psoriasis gemeten met de PASI score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

  1. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.
  2. Klein aantal geïncludeerde patiënten en er is geen betrouwbaarheidsinterval vermeld.

 

Tabel 39.3: GRADE alcohol vs. geen alcohol

Literatuur: Mahajan (2021)

Certainty assessment

Samenvatting resultaten

Aantal deelnemers
(studies)
Follow up

Risk of bias

Inconsistentie

Indirect bewijs

Onnauwkeurigheid

Publicatie bias

Overall certainty of evidence

 

Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)

146
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen alcohol en de ernst van psoriasis gemeten met de PASI score bij patiënten met psoriasis.

Uitkomstmaat: Body Surface Area (BSA)

146
(1 observationele studie))

ernstiga

niet ernstig

niet ernstig

niet ernstig

niet gevonden

⨁◯◯◯
Zeer laag

Het is onduidelijk wat de associatie is tussen alcohol en de ernst van psoriasis gemeten met de BSA score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

  1. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de blindering van de beoordelaars.

Er werden in totaal 55 studies geïncludeerd op basis van beoordeling van titel en abstract. Uiteindelijk zijn er na full text screening 48 studies geëxcludeerd. Specifieke redenen voor exclusie zijn beschreven in de verantwoording onder Zoekverantwoording.

 

De literatuuranalyse is als volgt opgebouwd:

  1. Roken vs. niet roken
  2. Roken + therapie vs. niet-roken + therapie
  3. Alcohol vs. geen alcohol

Beschrijving van de resultaten

Roken vs. niet roken

Drie cross-sectionele studies bestudeerden de relatie tussen roken en de ernst van psoriasis middels de PASI score (Asokan 2014, Benzian-Olsson 2020 en Hayran 2020).

 

Benzian-Olsson et al. (2020) includeerden 203 patiënten (43 mannen en 160 vrouwen) met Palmoplantaire Pustolosis (PPP). De ernst van PPP werd beoordeeld met de PPPASI score (variërend van 0 (geen ziekte) tot 72 (zeer ernstige ziekte)) als de DLQI (variërend van 0 tot 30). Ook werd de rookstatus van de patiënten bepaald. De resultaten toonden een significante associatie tussen roken en de ernst van PPP (p<0.01). Actieve rokers hadden de hoogste gemiddelde PPPASI-scores (10.7 [IQR, 4.2-17.5]), terwijl nooit-rokers de laagste scores hadden (2.2 [IQR, 1-6]) (P = 0.003). Vergelijkbare resultaten werden gevonden voor de uitkomstmaat DLQI: actieve rokers hadden een DLQI score van 10 [IQR, 4.8-16.3] tegenover 5 [IQR, 1-10.8] bij nooit-rokers (P = 0.04).

 

De studie van Asokan et al. (2014) includeerde 338 mannelijke patiënten (>18 jaar) en beoordeelde de PASI scores van rokers en niet-rokers.

Rokers hadden een hogere gemiddelde PASI score dan niet-rokers (12.11 (SD 10.01) vs. 9.73 (SD 8.78), P=0.009)).

 

De studie van Hayran et al. (2020) vond plaats onder 133 patiënten met psoriasis. De ernst van de psoriasis werd berekend met behulp van de PASI score en er werd gevraagd naar de rookgewoontes. De gemiddelde PASI score was 5.9 bij rokers (IQR: 2.1-14) en 3.2 bij niet-rokers (IQR:1.25-6.97).

 

Roken + therapie vs. niet roken + therapie

Twee studies onderzochten het effect van roken op de therapierespons bij psoriasispatiënten (Anzengruber 2019 en Constantin 2021).

In de prospectieve cohortstudie van Anzengruber et al. (2019) werden 1264 patiënten gevolgd die systemische therapie kregen. De therapierespons werd gedefinieerd als het bereiken van een PASI afname van 75% (PASI 75) of PASI ≤ 3 of DLQI ≤1. Elke drie maanden werden de PASI- en DLQI-scores beoordeeld gedurende een jaar. Er werd geen significant verschil gevonden in de therapierespons tussen actieve rokers en niet-rokers na 3, 6 en 12 maanden voor elke individuele systemische behandeling.

De cross-sectionele studie van Constantin et al. (2021) onderzocht het effect van roken op de respons op behandeling met biologics bij 109 patiënten met psoriasis. Hiervoor gebruikten ze de DIFFPASI en DIFFDLQI, wat het verschil weergeeft tussen de initiële en na 1 jaar therapie bereikte scores. Er werd geen statistisch significant verschil gevonden in de afname van PASI en DLQI score na 1 jaar biologische therapie tussen de groepen rokers en niet-rokers (P=0.921 en P=0.09).

 

Alcohol vs geen alcohol

Drie cross-sectionele studies onderzochten het effect van alcoholconsumptie op de ernst van psoriasis (Asokan 2014, Khawaya 2015 en Mahajan 2021).

De studie van Asokan et al. (2014) includeerde 338 mannelijke patiënten (>18 jaar). De PASI scores werden beoordeeld bij de groepen alcoholdrinkers en niet-alcoholdrinkers. Er werd geen significante associatie gevonden tussen alcoholgebruik en de ernst van psoriasis (χ2 = 0.255, P = 0.613, OR = 1.14, BI 0.696 tot 1.866).

Khawaya et al. (2015) onderzochten 87 patiënten en vonden een significant verschil in PASI-scores tussen patiënten die alcohol consumeerden en degenen die dat niet deden (24.7 [SD 5.2] vs. 9.1 [SD 9.0], P = 0.038).

Mahajan et al. (2021) onderzochten 146 psoriasispatiënten en verdeelden de PASI- en BSA-scores (Body Surface Area) in groepen van mild (PASI ≤ 6 en BSA ≤ 10%) tot ernstig (PASI > 6 en BSA > 10%). Er werd geen significante associatie gevonden tussen alcoholgebruik en de ernst van psoriasis, zowel gemeten met de PASI (P = 0.75) als de BSA (P = 0.71).

 

Risk of bias

Alle studies zijn onderzocht op het risico op bias. Hieronder zijn bondig de resultaten beschreven. De volledige risk of bias analyses zijn te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

 

Bij zes van de zeven observationele studies vond de selectie van het interventiecohort op een adequate manier plaats. Bij ongeveer de helft van de studies waren er echter beperkingen in het vaststellen van de blootstelling aan roken of alcohol en kon niet worden beoordeeld of de interventiegroep en de controlegroep voldoende vergelijkbaar waren. Ook was bij zes van de zeven studies de beoordeling van PASI niet geblindeerd, met uitzondering van de studie van Benzian-Olsson et al. 2020. Daarnaast waren er bij alle studies beperkingen in de beoordeling van de follow-up.

Om de uitgangsvraag te beantwoorden is een systematische literatuuranalyse uitgevoerd. Voor dit onderzoek is de volgende PICO opgesteld:
Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met psoriasis op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit?

 

P: mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)

I: alcoholgebruik of roken

C: geen gebruik

O: zie onderstaand

 

De werkgroep definieerde de uitkomstmaten als volgt en hanteerde de in de studies gebruikte definities.

 

Primair (cruciaal):

  • Ernst psoriasis: Psoriasis Area and Severity Index (PASI) en Body Surface Area (BSA)

Secundair (belangrijk):

  • Kwaliteit van leven: Dermatology Life Quality Index (DLQI)

Er werd een systematische zoekstrategie uitgevoerd in de elektronische databases Embase en Medline. De zoekstrategie is toegevoegd in bijlage 2. Studies werden geïncludeerd wanneer deze overeenkwamen met de elementen van de PICO en aan de volgende in- en exclusiecriteria voldeden:

 

Inclusie:

  • Vergelijkend en niet vergelijkend observationeel onderzoek
  • Uitsluitend Nederlandstalige en Engelstalige publicaties

Exclusie:

  • PsA zonder huidpsoriasis
  • Patiëntaantal n<30

  1. Armstrong AW, Harskamp CT, Armstrong EJ. The association between psoriasis and smoking: a systematic review and meta-analysis. Br J Dermatol. 2014;170(2):304–314.
  2. Anzengruber, F., et al. (2019). "Smoking does not alter the therapy response to systemic anti-psoriatic therapies: A two-country, multi-centre, prospective, non-interventional study." Acta Dermato-Venereologica 99(10): 871-877.
  3. Asokan, N., et al. (2014). "Severity of psoriasis among adult males is associated with smoking, not with alcohol use." Indian Journal of Dermatology 59(3): 237-240.
  4. Benzian-Olsson, N., et al. (2020). "Association of Clinical and Demographic Factors With the Severity of Palmoplantar Pustulosis." JAMA dermatology 156(11): 1216-1222.
  5. Constantin, M. M., et al. (2021). "The impact of smoking on psoriasis patients with biological therapies in a bucharest hospital." Journal of Personalized Medicine 11(8).
  6. Hayran, Y. and B. Yalçın (2021). "Smoking habits amongst patients with psoriasis and the effect of smoking on clinical and treatment-associated characteristics: A cross-sectional study." International Journal of Clinical Practice 75(2).
  7. Khawaja, A. R., et al. (2015). "Disease severity, quality of life, and psychiatric morbidity in patients with psoriasis with reference to sociodemographic, lifestyle, and clinical variables: A prospective, cross-sectional study from Lahore, Pakistan." Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry 17(3).
  8. Mahajan, V. K., et al. (2021). "The Association of Alcohol Use Disorder and Chronic Plaque Psoriasis: Results of a Pilot Study." Indian dermatology online journal 12(1): 128-133.
  9. Setty AR, Curhan G, Choi HK. Alcohol consumption and the risk of psoriasis in women: a prospective study. Arch Dermatol. 2007;143(10):1332–1338.
  10. Barrea L, Megna M, Cacciapuoti S, et al. Lifestyle factors in psoriasis: a narrative review. G Ital Dermatol Venereol. 2020;155(5):512–520.
  11. WHO (2012). Alcohol in the European Union. Consumption, harm and policy approaches. Alcohol in the European Union: consumption, harm and policy approaches Alcohol in the European Union: consumption, harm and policy approaches

Tabel 25: Risk of bias OBS psoriasis en alcohol en roken

Beoordeling risk of bias middels Newcastle-Ottawa scale (NOS).

 

Selection

Comparability

Outcomes

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Studie

Study design

Representativeness of the intervention cohort

Selection of the non-intervention cohort

Ascertainment of exposure

 

Demonstration that outcome of interest was not present  at start of study 

 

Comparability of cohorts on the basis of the design or analysis

 

Assessment of outcome

 

Was follow up long enough for outcomes to occur 

 

Adequacy of follow up of cohorts 

 

Explanations

Anzengruber 2019

Prospective non-interventional cohort study

★

★

-

★

-

-

★

-

No description of ascertainment of exposure

Comparability: no control for confounding.

Assessment of outcome: not mentioned whether assessment of PASI was blinded.

The number of patients decreased over time

due to treatment cessation.

Asokan 2014

Observational cross-sectional study

★

★

-

★

-

-

n/a

n/a

Ascertainment of exposure: no description

Comparability: no description of confounding

Assessment of outcome: not mentioned whether assessment of PASI was blinded.

Patients were not followed in time.

Benzian-Olsson 2020

Observational cross-sectional study

-

★

★

★

★★

★

n/a

n/a

Representativeness:

the proportion

of patients with severe PPP

may be higher than in other settings.

Assessment of outcome: measured psoriasis severity was blinded to the patients. Patients were not followed in time.

Constantin 2021

Observational cross-sectional retrospective cohort study

★

★

-

★

-

-

★

-

Ascertainment of exposure: questionnaire

Comparability: no description of control for confounding

Assessment of outcome: not mentioned whether assessment of PASI was blinded.

No description of possible loss to follow-up

Hayran 2020

Observational cross-sectional study

★

★

★

★

-

-

n/a

n/a

Comparability: no description of control for confounding

Assessment of outcome: not mentioned whether assessment of PASI was blinded.

Khawaja 2015

Observational cross-sectional study

★

★

★

★

★

-

n/a

n/a

Assessment of outcome: not mentioned whether assessment of PASI was blinded.

Patients were not followed in time.

Mahajan 2021

Pilot study, observational cross-sectional

★

★

★

★

★

-

n/a

n/a

Comparability: patients were not evaluated for other confounders.

Assessment of outcome: not mentioned whether assessment of PASI was blinded.

 

Tabel 13: Overzicht geëxcludeerde studies psoriasis en alcohol en roken

Artikel

Reden van exclusie

Armstrong, 2014

Verkeerde uitkomstmaat

Attwa, 2011

Te kleine populatie

Behnam, 2005

Full tekst niet beschikbaar

Delaney, 1974

Full tekst niet beschikbaar

Eder, 2012

PICO komt niet overeen

Emre, 2013

PICO komt niet overeen

Eftekhari, 2020

PICO komt niet overeen

Fortes, 2005

Verkeerde uitkomstmaat

Gerdes, 2010

PICO komt niet overeen

Gupta, 1993

PICO komt niet overeen

Gupta, 1998

Full tekst niet beschikbaar

Gwinnutt, 2023

PICO komt niet overeen

Højgaard, 2015

Verkeerde populatie

Ingram, 2009

PICO komt niet overeen

Iskandar, 2021

PICO komt niet overeen

Jaouad, 2021

PICO komt niet overeen

Karpinska-Mirecka, 2021

PICO komt  niet overeen

Kayiran, 2015

Verkeerde uitkomstmaat

Kim, 2004

Full tekst is niet beschikbaar

Kinahan, 2015

Verkeerde uitkomstmaat

Michalski, 2023

Te kleine patiëntengroep

Landriscina, 2016

Review, verkeerde studie

McAleer, 2011

PICO komt niet overeen

Musumeci, 2022

Review, verkeerde studie

Naldi, 2016

Review, verkeerde studie

Naldi, 1992

Verkeerde uitkomstmaat

Naldi, 1999

Verkeerde uitkomstmaat

Pezzolo, 2019

Review, verkeerde studie

Poikolainen,1994

Verkeerde uitkomstmaat

Putra-Szczepaniak, 2021

PICO komt niet overeen

Queiro, 2018

PICO komt niet overeen

Richard, 2015

PICO komt niet overeen

Richer, 2015

PICO komt niet overeen

Salihbegovic, 2021

Verkeerde interventie

Serwin, 2010

Verkeerde interventie

Schwarz, 2021

PICO komt niet overeen

Suwandi, 2013

Full tekst is niet beschikbaar

Temiz, 2020

PICO komt niet overeen

von Stülpnagel, 2021

PICO komt niet overeen

Warren, 2019

PICO komt niet overeen

Wei, 2022

PICO komt niet overeen

Wei, 2022

PICO komt niet overeen

Wendling, 2022

PICO komt niet overeen

Wieczorek, 2022

PICO komt niet overeen

Zdanowska, 2021

PICO komt niet overeen

Zhou, 2021

PICO komt niet overeen

Zou, 2015

Te kleine populatie

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 05-08-2026

Beoordeeld op geldigheid  : 05-08-2026

Voor het beoordelen van de actualiteit van deze richtlijn is de werkgroep grotendeels in stand gehouden. Op modulair niveau is een onderhoudsplan beschreven. Bij het opstellen van de richtlijn heeft de werkgroep per module een inschatting gemaakt over de maximale termijn waarop herbeoordeling moet plaatsvinden en eventuele aandachtspunten geformuleerd die van belang zijn bij een toekomstige herziening (update).  

 

De Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie (NVDV) is regiehouder van deze richtlijn actinische keratose en eerstverantwoordelijke op het gebied van de actualiteitsbeoordeling van de richtlijn. De andere aan deze richtlijn deelnemende wetenschappelijke verenigingen of gebruikers van de richtlijn delen de verantwoordelijkheid en informeren de regiehouder over relevante ontwikkelingen binnen hun vakgebied.

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie
Geautoriseerd door:
  • Huid Nederland
  • Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie
  • Psoriasispatiënten Nederland

Doel en doelgroep

Doel

Deze richtlijn is een document met aanbevelingen ter ondersteuning van de dagelijkse praktijkvoering. De richtlijn berust op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek en aansluitende meningsvorming gericht op het vaststellen van goed medisch handelen. De richtlijn geeft aanbevelingen over begeleiding en behandeling van patiënten met psoriasis en eczeem.

 

Doelgroep

De richtlijn is bestemd voor alle zorgverleners die betrokken zijn bij tweede- of derdelijns zorg voor patiënten met psoriasis of eczeem. Voor patiënten werd informatie op thuisarts.nl en een patiënten folder ontwikkeld

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijn werd een multidisciplinaire werkgroep ingesteld. Bij het samenstellen van de werkgroep werd rekening gehouden met de geografische spreiding van de werkgroepleden en met een evenredige vertegenwoordiging van academische en niet-academische achtergrond. De werkgroepleden hebben onafhankelijk gehandeld en geen enkel lid ontving gunsten met het doel de richtlijnen te beïnvloeden. Naast de afgevaardigden van de verschillende beroepsgroepen zijn er ook patiëntenvertegenwoordigers betrokken geweest bij de ontwikkeling van de richtlijn. Voor een volledig overzicht van voorgaande werkgroepleden en alle betrokken partijen wordt verwezen naar tabel 1 en 2.

 

Tabel 2: Overzicht werkgroepleden

Werkgroepleden – 2024-2026

Vereniging

Sandrine de Winter

NVDV

Alice Langeveld

NVDV

Annemie Galimont

NVDV

Iris Kuijken

NVDV

Liesbeth van der Rhee

­­­NVDV

Anke Biemans

NVDV

Florentine de Boer

Op persoonlijke titel

Berber Vlieg

NVD

Myrthe van Zon

NVH

Janneke Huizinga

V&VN

Wim Tichelman

VMCE

Jim van der Zon

Psoriasispatiënten Nederland

Marian Kolk

Psoriasispatiënten Nederland

Francine Das (t/m november 2023)

Huid Nederland

Ondersteuning werkgroep

Vereniging

Rosalie Slegers, arts-onderzoeker

NVDV

Marit Masselink, arts-onderzoeker

NVDV

Anne-Roos Kersbergen, arts-onderzoeker

NVDV

Dorien Adamse, arts-onderzoeker

NVDV

Annefloor van Enst, epidemioloog

NVDV

Loïs Ricken, junior beleidsadviseur

NVDV

Maxime Verhoeven, senior beleidsadviseur

NVDV

Belangenverklaringen

De KNMG-Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling is gevolgd. Alle werkgroepleden hebben schriftelijk verklaard of ze in de laatste drie jaar directe financiële belangen (betrekking bij een commercieel bedrijf, persoonlijke financiële belangen, onderzoeksfinanciering) of indirecte belangen (persoonlijke relaties, reputatie management, kennisvalorisatie) hebben gehad. Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie.

 

Tabel 3: Overzicht belangenverklaringen

Werkgroeplid

Hoofdfunctie(s)

Nevenfunctie(s)

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Getekend op

Herbeoordeeld op

Acties (voorstel)

Sandrine de Winter (voorzitter)

Dermatoloog, Antoni van leeuwenhoek ziekenhuis, Amsterdam

 

Geen

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

18-08-2022

02-04-2026

geen

Annemie Galimont-Collen

• Dermatoloog, DGA Galiderm BV, inkomsten vanuit dermaTeam Holding BV • Aandeelhouder dermaTeam Holding BV, deze BV heeft als hoofdtaak dermatologische zorg, daarnaast heeft de holding een dochter BV voor onverzekerde zorg (dermaTeam Huid&Laser en een dochter BV voor onderzoek (dermaTeam research). • Lid van VMS Bravis Ziekenhuis (Lid van de IFMS commissie en Lid werkgroep coassistenten).

• Lid MASCC (Multinational Association of Supportive Cancer Care), subsectie Oncodermatologie (onbezoldigd). • Lid ENCODA (European Network for Cutaneous ADverse event of Oncologic drugs, momenteel opgegaan in EADV task force dermatology for cancer patients (onbezoldigd). • Lid NCODA (National Community Oncology Dispensing Association ) (onbezoldigd). • Lid van de beroepenvelden commissie opleiding huidtherapie hoge school Utrecht en Den Haag • (vacatiegeld). • Gastspreker op congressen en nascholingen (onbezoldigd of vergoeding cfr markttarief, indien via farmaceutische firma’s is dit aangegeven in transparantie register). • Gemandateerde in zorgmodule eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH(vacatiegelden). • Opleiding Post-HBO eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH (bezoldigd). • Opleidingpodotherapeuten mbt de oncologische voet ism NvVP (bezoldigd). • Voorzitter deel huidzorg in de richtlijn palliatieve zorg voor kinderen ism IKNL (vacatiegeld). • Dagvoorzitter op congressen, dagvergoeding conform markttarief • Adviesraden farmaceutische firma’s mbt de nieuwe geneesmiddelen tegen Eczeem (vergoeding cfr markttarief en aangegeven in transparantie register) • Auteur artikelen voor tijdschrift WCS (vacatiegelden) • Docent huidopleiding.nl (inschrijfgeld van de cursisten). • Beheerder Facebook groep Huidopleiding (onbezoldigd). • Eigenaar websites onlinedermatologie.nl en huidopleiding.nl (niet gesponsord).

Ik participeer in adviesrondes mbt nieuwe geneesmiddelen tegen eczeem (vergoeding cfr markttarief, dit is aangegeven in transparantie register).

N.v.t.

dermaTeam holding BV heeft een dochter BV die participeertin onderzoek. Ik maak geen deel uit van het bestuur van deze BV, het bestuur van de holding. Ik ben ook geen principal investigator. Ik verwijs patiënten indien zij voldoen aan de inclusie criteria

Ongesponsorde website over huidaandoeningen (onlinederamtologie.nl en Huidopleiding.nl), betaald uit eigen BV. • Smeer’m project, CZ-gefinancierd multidisciplinair project in 2011 voor kinderen met eczeem.. Boekjes en materiaal gratis te verkrijgen via onlinederamtologie.nl • Opleiding Post-HBO eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH (bezoldigd). • Opleidingpodotherapeuten mbt de oncologische voet ism NvVP (bezoldigd). 5 • Docent huidopleiding.nl (inschrijfgeld van de cursisten).

 

 

 

N.v.t.

13-08-2022

02-04-2026

geen

Alice Langeveld

Dermatoloog, Tergooi MC

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

30-05-2023

07-04-2026

geen

Iris Kuijken

Dermatoloog, Praktijk Dermatologie de Bliek, Kuijken en Laane Amsterdam en Bloemendaal.

Bij kliniek Bloemendaal verkoop van verzorgende producten van La Roche Posay, Vichy en CeraVe

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

20-05-2023

31-03-2026

geen

Liesbeth van der Rhee

Dermatoloog, Mauritskliniek, Utrecht

Geen

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

20-10-2025

31-03-2026

geen

Anke Biemans

- Dermatoloog Ceulen Klinieken Uden (2-3dgn/week)

- Dermatoloog Phizi (1,5e lijnszorg in huisartsenpraktijk)

- Docent nascholingen Dermatologie (onderwijs voor huisartsen, jeugdartsen, tandarsten over verschillende dermatologische onderwerpen)

 

Werkgroep Geriatrische dermatologie (onbetaald)

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

01-04-2026

n.v.t.

geen

Florentine de Boer

 

PhD kandidaat,

Anios dermatologie NWZ

 

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

20-10-2025

8-04-2026

geen

Berber Vlieg-Boerstra

Diëtist-onderzoeker OLVG (kindergeneeskunde) te Amsterdam en Rijnstate Allergiecentrum te Arnhem,

Allergiediëtist eigen praktijk Vlieg Diëtisten te Arnhem

Lid Adviesraad Vinimini (onkosten vergoeding), Board member Working Group Nutrition and Immunomodulation, European  Academy of Allergy   and Immunology (onbetaald), Lid Nutrition Working Group, Allied Health, AAAAI.,

Lid Diëtisten Alliantie Voedselovergevoeligheid, DAVO (allergiedietist-davo.nl) , Lid Redactieraad Nederlands Tijdschrift voor  Allergie, Astma en Klinische Immunologie (NTvAAKI) (vacatiegeld)

N.v.t.

N.v.t.

Diameter studie: Research funding Ekhaga Foundation, Sweden, OLVG groei studie: Research funding Nutricia en OLVG Research-, IMPACDD study: IMProving Treatment of AtopiC Dermatitis in adults by immune- supportive Diet. An explorative Study. Funded by Stichting Fonds Onderzoek Huidziekten en OLVG Research, Alladin study: Alleviatiing Atopic Dermatitis in children and adults by immune-supportive diet: a randomized controlled trial. Funded by ZonMw, OLVG Research,  Huuskes, Colzaco, Raw Milk, Stichting Graangeluk. Company, GI Symptom Tracker study, funded by NCFS

Erkenning voor de immunomodulerende rol van voeding bij huidziekten

N.v.t.

1-08-2023

31-03-2026

geen

Myrthe van Zon

Beleidsmedewerker Onderzoek & Kwaliteit bij de NVH. Betrokken bij de ontwikkeling van kwaliteitsinstrumenten (zoals zorgmodules, richtlijnen en protocollen) van de NVH en aanpalende disciplines.

Lid van werkgroep skin tears in de wijk van de V&VN.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

27-9-2023

N.v.t.

geen

Janneke Huizinga

Verpleegkundig specialist dermatologie UMCG

Geen

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

28-10-2025

07-04-2026

geen

Wim Tichelman

Patiëntvertegenwoordiger Eczeem (VMCE), gepensioneerd vrijwilliger

Vrijwilliger Museum Bevrijdende Vleugels Best

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

 

N.v.t.

10-07-2023

02-04-2026

geen

Jim van der Zon

Patiëntvertegenwoordiger psoriasis Nederland, gepensioneerd vrijwilliger

Relatiebeheer Psoriasispatiënten Nederland, onbetaaald Webmaster Psoriasispatiënten Nederland, onbetaald Patientpartner Psoriasispatiënten Nederland, onbetaald Advies en adviesraad voor enkele farmaceuten, onbetaald Energiecoach, gemeente Teylingen, onbetaald

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

Onbetaalde publicatie artikel (preprint.org) over mogelijke oorzaken psoriasis, waarin de oorzaak wordt ondersteld in mitochondrieën

N.v.t.

20-10-2025

02-04-2026

geen

Marian Kolk

Patiëntvertegenwoordiger psoriasis Nederland

Nvt

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

22-10-2025

02-04-2026

geen

Francine Das (t/m November 2023)

Gepensioneerd min. Van BZK

Vrijwilliger Hidradenitis Patiënten Vereniging

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

10-07-2023

n.v.t.

geen

Inbreng patiëntenperspectief

Er is aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door de zitting neming van een patiënt in de werkgroep en de opname van een module over patiëntenvoorlichting. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan Huid Nederland, VMCE, en Psoriasispatienten Nederland.

 

Wkkgz & Kwalitatieve raming van mogelijke substantiële financiële gevolgen

Bij de richtlijn is conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uitgevoerd of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling zijn richtlijnmodules op verschillende domeinen getoetst (gebaseerd op het stroomschema ontwikkeld door FMS).

 

Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële financiële gevolgen zijn, zie onderstaande tabel.

 

Tabel 64: Kwalitatieve raming Wkkgz

Module

Uitkomst Raming

Toelichting

Psoriasis en alcohol en roken

Geen substantiële financiële gevolgen

Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft, het geen toename in het aantal in te zetten voltijdsequivalenten aan zorgverleners betreft en het geen wijziging in het opleidingsniveau van zorgpersoneel betreft. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht.

Implementatie

In de verschillende fasen van de richtlijnontwikkeling is rekening gehouden met de implementatie van de richtlijn(module) en de praktische uitvoerbaarheid van de aanbevelingen. Daarbij is uitdrukkelijk gelet op factoren die de invoering van de richtlijn in de praktijk kunnen bevorderen of belemmeren. De richtlijn wordt via het internet verspreid onder alle relevante beroepsgroepen en ziekenhuizen en er zal in verschillende specifieke vaktijdschriften aandacht worden besteed aan de richtlijn. Tevens zal een samenvatting worden gemaakt. De voorlichtingsfolder van de NVDV zal worden afgestemd op de richtlijn. Het volledige implementatieplan is per module opgenomen in de bijlagen.

Werkwijze

AGREE

Deze richtlijn is opgesteld conform de eisen vermeld in het rapport Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 van de adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwaliteit. Dit rapport is gebaseerd op het AGREE II instrument (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation II; Brouwers, 2010), dat een internationaal breed geaccepteerd instrument is. Onderstaand is de methode stapsgewijs beschreven.

 

Knelpuntenanalyse

In de voorbereidingsfase heeft een bijeenkomst plaatsgevonden waarvoor alle belanghebbenden zijn uitgenodigd. In deze bijeenkomst zijn knelpunten aangedragen door de werkgroepleden; NVDV, NHG, V&VN en HPN. Tevens werden uitgenodigd Zorgverzekeraars Nederland (ZN), Nederlandse Vereniging Ziekenhuizen (NVZ), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen (VIG) en de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU).

 

Uitgangsvragen en uitkomstmaten

Op basis van de uitkomsten van de knelpuntenanalyse heeft de werkgroep uitgangsvragen opgesteld. Daarbij is per uitgangsvraag geïnventariseerd welke uitkomstmaten voor de patiënt relevant zijn, waarbij zowel gewenste als ongewenste effecten zijn meegenomen. Deze uitkomstmaten zijn door de werkgroep gewaardeerd naar hun relatieve belang voor de besluitvorming rondom aanbevelingen: cruciaal (kritiek voor de besluitvorming), belangrijk (maar niet cruciaal) en onbelangrijk.

 

Strategie voor zoeken en selecteren van literatuur

Voor de afzonderlijke uitgangsvragen werd aan de hand van specifieke zoektermen gezocht naar gepubliceerde wetenschappelijke studies in (verschillende) elektronische databases. Tevens werd aanvullend gezocht naar studies aan de hand van de literatuurlijsten van de geselecteerde artikelen en consultatie van experts. In eerste instantie werd gezocht naar studies met de hoogste mate van bewijs. Literatuur is geselecteerd op basis van vooraf opgestelde selectiecriteria. De geselecteerde artikelen werden gebruikt om de uitgangsvraag te beantwoorden. De databases waarin is gezocht, de zoekstrategie en de gehanteerde selectiecriteria zijn te vinden per module.

 

Kwaliteitsbeoordeling individuele studies

Individuele studies werden systematisch beoordeeld, op basis van op voorhand opgestelde methodologische kwaliteitscriteria, om zo het risico op vertekende studieresultaten (risk of bias) te kunnen inschatten. Deze beoordelingen kunt u vinden in de Risk of Bias (RoB) tabellen. De gebruikte RoB instrumenten zijn gevalideerde instrumenten die worden aanbevolen door de Cochrane Collaboration: AMSTAR - voor systematische reviews; Cochrane - voor gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek; Newcastle-Ottowa - voor observationeel onderzoek; QUADAS II – voor diagnostisch onderzoek.

 

Samenvatten van de literatuur

De relevante onderzoeksgegevens van alle geselecteerde artikelen zijn overzichtelijk weergegeven in evidencetabellen. De belangrijkste bevindingen uit de literatuur werden beschreven in de samenvatting van de literatuur. Bij een voldoende aantal studies en overeenkomstigheid (homogeniteit) tussen de studies werden de gegevens ook kwantitatief samengevat (meta-analyse) met behulp van Review Manager 5.

 

Beoordelen van de kracht van het wetenschappelijke bewijs (2021)

A) Voor interventievragen (vragen over therapie of screening)

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode. GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (zie http://www.gradeworkinggroup.org/). GRADE onderscheidt vier gradaties voor de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs: hoog, redelijk, laag en zeer laag. Deze gradaties verwijzen naar de mate van zekerheid die er bestaat over de literatuurconclusie (Schünemann, 2013).

 

Tabel 4: GRADE gradaties van kwaliteit van bewijs

GRADE

Definitie

Hoog

 
  • er is hoge zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie;
  • het is zeer onwaarschijnlijk dat de literatuurconclusie verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.

Redelijk

 
  • er is redelijke zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie;
  • het is mogelijk dat de conclusie verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.

Laag

 
  • er is lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie;
  • er is een reële kans dat de conclusie verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.

Zeer laag

 
  • er is zeer lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie;
  • de literatuurconclusie is zeer onzeker.

 

B) Voor vragen over diagnostische tests, schade of bijwerkingen, etiologie en prognose

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd eveneens bepaald volgens de GRADE-methode: GRADE-diagnostiek voor diagnostische vragen (Schünemann, 2008) en een generieke GRADE-methode voor vragen over schade of bijwerkingen, etiologie en prognose. In de gehanteerde generieke GRADE-methode werden de basisprincipes van de GRADE methodiek toegepast: het benoemen en prioriteren van de klinisch (patiënt) relevante uitkomstmaten, een systematische review per uitkomstmaat, en een beoordeling van bewijskracht op basis van de vijf GRADE-criteria (startpunt hoog; downgraden voor risk of bias, inconsistentie, indirectheid, imprecisie, en publicatiebias).

 

C) Voor vragen over de waarde van meet- of classificatie-instrumenten (klinimetrie)

Deze instrumenten werden beoordeeld op validiteit, intra- (test-hertest) en inter-beoordelaarsbetrouwbaarheid, responsiviteit (alleen bij meetinstrumenten) en bruikbaarheid in de praktijk. (naar keuze: optie-1 ‘Bij ontbreken van een gouden standaard, werd een beoordeling van de bewijskracht van literatuurconclusies achterwege gelaten.’ Of optie-2 ‘De kracht van het wetenschappelijk bewijs werd bepaald met de generieke GRADE-methode’).

Beoordelen van het niveau van het wetenschappelijke bewijs (oude modules)

Bij de EBRO-methode (Evidence Based Richtlijn Ontwikkeling) wordt een andere classificatie voor de beoordeling van de kwaliteit van studies aangehouden (van Everdingen 2004). Hierbij ligt de belangrijkheid van de uitkomstmaten niet van tevoren vast en is er geen vastgelegde procedure voor upgraden en downgraden van bewijs, zoals die bij GRADE geldt.

 

Tabel 5: Classificatie kwaliteit van bewijs (Everdingen, 2004)

Kwaliteit

Interventie

Diagnostisch accuratesse-onderzoek

Schade/bijwerkingen*, etiologie, prognose

A1

Systematische review van ten minste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2-niveau

A2

Gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit van voldoende omvang

Onderzoek ten opzichte van een referentietest (een ‘gouden standaard’) met tevoren gedefinieerde afkapwaarden en onafhankelijke beoordeling van de resultaten van test en gouden standaard, betreffende een voldoende grote serie van opeenvolgende patiënten die allen de index- en referentietest hebben gehad

Prospectief cohortonderzoek van voldoende omvang en follow-up, waarbij adequaat gecontroleerd is voor ‘confounding’ en selectieve follow-up voldoende is uitgesloten.

B

Vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 (hieronder valt ook patiënt-controleonderzoek, cohortonderzoek)

 

 

C

Niet-vergelijkend onderzoek

D

Mening van deskundigen

* Deze classificatie is alleen van toepassing in situaties waarin om ethische of andere redenen gecontroleerde trials niet mogelijk zijn. Zijn die wel mogelijk dan geldt de classificatie voor interventies.

 

Bij het werken volgens de EBRO-methode zijn op basis van de beschikbare literatuur een of meerdere conclusies geformuleerd. Afhankelijk van het aantal onderzoeken en de mate van bewijs is een niveau van bewijskracht toegekend aan de conclusie (van Everdingen 2004).

 

Tabel 6: Classificatie kwaliteit van bewijs (Everdingen, 2004)

Niveau

Conclusie gebaseerd op

1

Onderzoek van niveau A1 of ten minste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A2

2

1 onderzoek van niveau A2 of ten minste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B

3

1 onderzoek van niveau B of C

4

Mening van deskundigen

 

Formuleren van de conclusies

Voor elke relevante uitkomstmaat werd het wetenschappelijk bewijs samengevat in één of meerdere literatuurconclusies waarbij het niveau van bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methodiek. De werkgroepleden maakten de balans op van elke interventie (overall conclusie). Bij het opmaken van de balans werden de gunstige en ongunstige effecten voor de patiënt afgewogen. De overkoepelende bewijskracht wordt bepaald door de laagste bewijskracht gevonden bij een van de cruciale uitkomstmaten. Bij complexe besluitvorming waarin naast de conclusies uit de systematische literatuuranalyse vele aanvullende argumenten (overwegingen) een rol spelen, werd afgezien van een overkoepelende conclusie. In dat geval werden de gunstige en ongunstige effecten van de interventies samen met alle aanvullende argumenten gewogen onder het kopje 'Overwegingen'.

 

Overwegingen (van bewijs naar aanbeveling)

Om te komen tot een aanbeveling zijn naast (de kwaliteit van) het wetenschappelijke bewijs ook andere aspecten belangrijk. Door gebruik te maken van de Guideline Development Tool werd het Evidence to decision framework conform GRADE methodiek toegepast. Alle werkgroepleden hebben systematisch antwoord gegeven op vragen over de grootte van het effect en grootte van negatieve consequenties, waarden en voorkeuren van de patiënt, kosten en kosteneffectiviteit, beschikbaarheid van voorzieningen, aanvaardbaarheid, en overwegingen voor subgroepen in de patiëntenpopulatie. Deze aspecten worden, voor zover geen onderdeel van de literatuursamenvatting, vermeld en beoordeeld (gewogen) onder het kopje ‘Overwegingen’.

 

Formuleren van aanbevelingen

De aanbevelingen geven antwoord op de uitgangsvraag en zijn gebaseerd op het beschikbare wetenschappelijke bewijs en de belangrijkste overwegingen, een weging van de gunstige en ongunstige effecten van de relevante interventies. De kracht van het wetenschappelijk bewijs en het gewicht dat door de werkgroep wordt toegekend aan de overwegingen, bepalen samen de sterkte van de aanbeveling. Conform de GRADE-methodiek sluit een lage bewijskracht van conclusies in de systematische literatuuranalyse een sterke aanbeveling niet a priori uit, en zijn bij een hoge bewijskracht ook zwakke aanbevelingen mogelijk. De sterkte van de aanbeveling wordt altijd bepaald door weging van alle relevante argumenten tezamen.

 

Randvoorwaarden (Organisatie van zorg)

In de knelpuntenanalyse en bij de ontwikkeling van de richtlijn is expliciet rekening gehouden met de organisatie van zorg: alle aspecten die randvoorwaardelijk zijn voor het verlenen van zorg (zoals coördinatie, communicatie, (financiële) middelen, menskracht en infrastructuur). Randvoorwaarden die relevant zijn voor het beantwoorden van een specifieke uitgangsvraag maken onderdeel uit van de overwegingen bij de bewuste uitgangsvraag. Meer algemene, overkoepelende, of bijkomende aspecten van de organisatie van zorg worden behandeld in de module Organisatie van zorg

 

Indicatorontwikkeling

Er werden geen indicatoren ontwikkeld voor deze richtlijn.

 

Kennislacunes

Tijdens de ontwikkeling van deze richtlijn is systematisch gezocht naar onderzoek waarvan de resultaten bijdragen aan een antwoord op de uitgangsvragen. Bij elke uitgangsvraag is door de werkgroep nagegaan of er (aanvullend) wetenschappelijk onderzoek gewenst is om de uitgangsvraag te kunnen beantwoorden. Een overzicht van de onderwerpen waarvoor (aanvullend) wetenschappelijk van belang wordt geacht, is als aanbeveling beschreven (zie bijlage 4).

 

Juridische betekenis van richtlijnen

Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften maar wetenschappelijk onderbouwde en breed gedragen inzichten en aanbevelingen waaraan zorgverleners zouden moeten voldoen om kwalitatief goede zorg te verlenen. Aangezien richtlijnen uitgaan van ‘gemiddelde patiënten’, kunnen zorgverleners in individuele gevallen zo nodig afwijken van de aanbevelingen in de richtlijn. Afwijken van richtlijnen is, als de situatie van de patiënt dat vereist, soms zelfs noodzakelijk. Een richtlijn beschrijft wat goede zorg is, ongeacht de financieringsbron (Zorgverzekeringswet (Zvw), Wet langdurige zorg (Wlz), Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), aanvullende verzekering of eigen betaling door de cliënt/patiënt). Opname van een richtlijn in een register betekent dus niet noodzakelijkerwijs dat de in de richtlijn beschreven zorg verzekerde zorg is. Informatie over kosten zoals beschreven in de richtlijn is gebaseerd op beschikbare gegevens ten tijde van schrijven.

 

Commentaar- en autorisatiefase

De conceptrichtlijn is aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen, (patiënt) organisaties en stakeholders voorgelegd ter commentaar (zie ook tabel 1). De commentaren zijn  verzameld en besproken met de werkgroep. Naar aanleiding van de commentaren is de conceptrichtlijn aangepast en definitief vastgesteld door de werkgroep. De definitieve richtlijn is aan de deelnemende (wetenschappelijke) verenigingen en (patiënt) organisaties voorgelegd ter autorisatie.

 

Literatuur

  • Brouwers MC, Kho ME, Browman GP, et al. AGREE Next Steps Consortium. AGREE II: advancing guideline development, reporting and evaluation in health care. CMAJ. 2010;182(18):E839-42. doi: 10.1503/cmaj.090449. Epub 2010 Jul 5. Review. PubMed PMID: 20603348.
  • Higgins JPT, Green S (editors). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions Version 5.1.0 [updated March 2011]. The Cochrane Collaboration, 2011. Available from www.handbook.cochrane.org.
  • Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 (2012). Adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwalitieit.. Online beschikbaar op http://richtlijnendatabase.nl/ Laatst geraadpleegd op [DATUM geraadpleegd voor concepttekst]
  • Van Everdingen JJE, Burgers JS, Assendelft WJJ, et al. Evidence-based richtlijnontwikkeling. Bohn Stafleu Van Loghum 2004.
  • Schünemann H, Brożek J, Guyatt G, et al. GRADE handbook for grading quality of evidence and strength of recommendations. Updated October 2013. The GRADE Working Group, 2013. Available from http://gdt.guidelinedevelopment.org/central_prod/_design/client/handbook/handbook.html

Zoekverantwoording

Voor alle hoofdstukken geldt dat de zoekstrategieën zijn uitgevoerd in de EMBASE database, Medline database en de Cochrane library. Enkel de keywords gebruikt in de Medline database zijn weergeven. Experts op het gebied van leefstijl bij huidziekten werden geraadpleegd voor eventuele ontbrekende artikelen en / of casereports. De search is geüpdatet tot 17-04-2024

De zoekactie is met behulp van de PICO-systematiek opgebouwd. De zoekvragen hebben de P als gemeenschappelijke onderdeel. De overige onderdelen van de PICO werden geformuleerd op basis van de uitgangsvraag.

 

De volgende afbakening is gebruikt:

Tabel 8: Zoekformulieren Psoriasis modules1. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van dieetinterventies (laagcalorisch, intermitterend vasten, ketogeen, nachtschade dieet, mediterrane dieet) versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven en bijwerkingen?

Population

Mensen met een vorm van huidpsoriasis (alle leeftijden)

Intervention*
  • Laag calorisch dieet
  • Intermittent fasting
  • Ketogeen dieet
  • Nachtschade dieet

Mediterrane dieet

Comparison

Geen veranderingen in dieet/normaal dieet

Outcomes

Critical

  • Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA)

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI

Bijwerkingen

Databases

Medline, Embase, Cochrane

Key article

Upala, S., & Sanguankeo, A. (2015). Effect of lifestyle weight loss intervention on disease severity in patients with psoriasis: a systematic review and meta-analysis. International journal of obesity (2005), 39(8), 1197–1202. https://doi.org/10.1038/ijo.2015.64

 

2. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, visolie, omega-3 vetzuren) gebruik vs. geen gebruik bij mensen psoriasis op de ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerken en therapiereductie?

Population

Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)

Intervention*

Vit D

Visolie

Comparison

Placebo

Outcomes

Critical

  • Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA)

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI
  • Bijwerkingen
  • Therapiereductie

Key article
  • Chung, M., Bartholomew, E., Yeroushalmi, S., Hakimi, M., Bhutani, T., & Liao, W. (2022). Dietary Intervention and Supplements in the Management of Psoriasis: Current Perspectives. Psoriasis (Auckland, N.Z.), 12, 151–176. https://doi.org/10.2147/PTT.S328581

 

3. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met psoriasis op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit?

Population

Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)

Intervention*

Alcohol en roken

Comparison

Geen/minder alcohol/roken

Outcomes

Critical

  • Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA)

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI

Key article
  • Elmets, C. A., Leonardi, C. L., Davis, D. M. R., Gelfand, J. M., Lichten, J., Mehta, N. N., Armstrong, A. W., Connor, C., Cordoro, K. M., Elewski, B. E., Gordon, K. B., Gottlieb, A. B., Kaplan, D. H., Kavanaugh, A., Kivelevitch, D., Kiselica, M., Korman, N. J., Kroshinsky, D., Lebwohl, M., Lim, H. W., … Menter, A. (2019). Joint AAD-NPF guidelines of care for the management and treatment of psoriasis with awareness and attention to comorbidities. Journal of the American Academy of Dermatology, 80(4), 1073–1113. https://doi.org/10.1016/j.jaad.2018.11.058

 

4. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven?

Population

Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)

Intervention*

Stressreductie, mindfulness

Comparison

Geen stress interventie

Outcomes

Critical

Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA)

Important

Kwaliteit van leven: DLQI

Review question
  • Wat is het effect van stressreductie bij patiënten met psoriasis op de ernst van de psoriasis?

 

5. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met psoriasis?

Population

Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)

Intervention

Beweging (intensief/niet intensief)

Comparison

Niet/weinig beweging

Outcomes

Critical

  • Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA)

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI, PROMs

Component
  • Description

 

Tabel 9: Zoekformulieren Eczeem modules

1. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van dieetinterventies (Eliminatie, laagcalorisch, histamine arm, ultra processed food, Mediterraans dieet) versus geen interventie bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven en bijwerkingen?

Population

Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)

Intervention*
  • Eliminatie dieet (tolerantie) = Elimineren van een specifiek nutriënt/product
  • Laag calorisch dieet
  • Histamine arm dieet
  • Ultra processed food

Mediteraans dieet

Comparison

Geen veranderingen in dieet/normaal dieet

Outcomes

Critical

  • Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk

Important                                                    

  • Kwaliteit van leven: DLQI

Bijwerkingen

Databases

Medline, Embase

Sleutelartikel
  • Oykhman, P., Dookie, J., Al-Rammahy, H., de Benedetto, A., Asiniwasis, R. N., LeBovidge, J., Wang, J., Ong, P. Y., Lio, P., Gutierrez, A., Capozza, K., Martin, S. A., Frazier, W., Wheeler, K., Boguniewicz, M., Spergel, J. M., Greenhawt, M., Silverberg, J. I., Schneider, L., & Chu, D. K. (2022). Dietary Elimination for the Treatment of Atopic Dermatitis: A Systematic Review and Meta-Analysis. The journal of allergy and clinical immunology. In practice, 10(10), 2657–2666.e8. https://doi.org/10.1016/j.jaip.2022.06.044

 

2. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, vitamine D + vitamine E, visolie, zink, magnesium, kurkuma, duindoornolie, probiotica) gebruik vs. geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerken en therapiereductie?

Population

Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)

Intervention*

Vit D

Zink

Vit E

Vit D + Vit E

Magnesium

Kurkuma

Duindoornolie

Probiotica

Fatty acids (omega/visolie)

Comparison

Placebo

Outcomes

Critical

  • Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI
  • Bijwerkingen

Therapiereductie

Sleutelartikelen
  • Bath-Hextall, F. J., Jenkinson, C., Humphreys, R., & Williams, H. C. (2012). Dietary supplements for established atopic eczema. The Cochrane database of systematic reviews, 2012(2), CD005205. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005205.pub3
  • Vaughn, A. R., Foolad, N., Maarouf, M., Tran, K. A., & Shi, V. Y. (2019). Micronutrients in Atopic Dermatitis: A Systematic Review. Journal of alternative and complementary medicine (New York, N.Y.), 25(6), 567–577. https://doi.org/10.1089/acm.2018.0363
  • Labib, A., Golpanian, R. S., Aickara, D., Smith, P., & Yosipovitch, G. (2023). The effect of fatty acids, vitamins, and minerals on pediatric atopic dermatitis: A systematic review. Pediatric dermatology, 40(1), 44–49. https://doi.org/10.1111/pde.15143

 

 

3. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit?

Population

Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)

Intervention*

Alcohol en roken

Comparison

Geen/minder alcohol/roken

Outcomes

Critical

  • Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI

Sleutelartikelen
  • Loman, L., Brands, M. J., Massella Patsea, A. A. L., Politiek, K., Arents, B. W. M., & Schuttelaar, M. L. A. (2022). Lifestyle factors and hand eczema: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Contact dermatitis, 87(3), 211–232. https://doi.org/10.1111/cod.14102

 

4. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven?

Population

Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)

Intervention*

Stressreductie, mindfulness

Comparison

Geen interventie

Outcomes

Critical

  • Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk

Important

Kwaliteit van leven: DLQI

Sleutelartikelen
  • Loman, L., Brands, M. J., Massella Patsea, A. A. L., Politiek, K., Arents, B. W. M., & Schuttelaar, M. L. A. (2022). Lifestyle factors and hand eczema: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Contact dermatitis, 87(3), 211–232. https://doi.org/10.1111/cod.14102

 

5. Component

Description

Review question

Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met eczeem?

Population

Mensen met eczeem

Intervention

Beweging (intensief/niet intensief)

Comparison

Niet/weinig beweging

Outcomes

Critical

  • Ernst eczeem : SCORAD, EASI, IGA, jeuk, NRS

Important

  • Kwaliteit van leven: DLQI, PROMs

Sleutelartikelen
  • Loman, L., Brands, M. J., Massella Patsea, A. A. L., Politiek, K., Arents, B. W. M., & Schuttelaar, M. L. A. (2022). Lifestyle factors and hand eczema: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Contact dermatitis, 87(3), 211–232. https://doi.org/10.1111/cod.14102

 

Inclusie- en exclusiecriteria

De opgenomen in- en exclusiecriteria zijn te vinden in onderstaande tabel.

Tabel 10: In- en exclusietabel

Inclusiecriteria

Exclusiecriteria

Vergelijkend onderzoek (n>30). (RCT, CCT, SR (RCT of CCT) of observationeel onderzoek)

PsA zonder huidpsoriasis (bij psoriasis)

Niet vergelijkend onderzoek wordt op hoofdlijnen beschreven als er geen RCT’s beschikbaar zijn, dan geen analyse met GRADE.

 

Nederlands- en Engelstalige publicaties.

 

 

Zoekstrategie Module Psoriasis en alcohol en roken

EMBASE (datum 21-12-2023)

No.

Query

Results

#1

'psoriasis'/exp OR 'psoria*':ti,ab,kw OR 'willan lepra':ti,ab,kw OR ((pustulosis NEAR/2 (palm* OR sole*)):ti,ab,kw) OR 'andrews disease':ti,ab,kw

129120

#2

'alcohol consumption'/exp OR 'alcoholism'/exp OR 'alcohol abuse'/exp OR 'smoking cessation'/exp OR 'tobacco use'/exp OR 'smoking and smoking related phenomena'/exp OR (((alcohol* OR ethanol) NEAR/3 (intake OR use OR consumpt* OR dependen* OR abuse)):ti,ab,kw) OR smoking:ti,ab,kw OR 'tobacco usage':ti,ab,kw OR 'tobacco use':ti,ab,kw

925239

#3

#1 AND #2

4283

#4

#3 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

2448

#5

'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab

733409

#6

'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti

3302394

#7

'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti)

6767914

#8

'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))

14679817

#9

#4 AND #5 SR

187

#10

#4 AND #6 NOT #9 Clinical trials

406

#11

#4 AND (#7 OR #8) NOT #9 NOT #10 OBS

1117

#12

#9 OR #10 OR #11

1710

#13

'joint aad-npf guidelines of care for the management and treatment of psoriasis with awareness and attention to comorbidities' sleutelartikel

1

#14

#12 AND #13 sleutelartikel niet gevonden in de studiedesigns

0

#15

#4 AND #13 sleutelartikel wel gevonden in de basisset

1

 

OVID/MEDLINE (datum 21-12-2023)

#

Searches

Results

1

exp Psoriasis/ or psoria*.ti,ab,kf. or willan lepra.ti,ab,kf. or (pustulosis adj2 (palm* or sole*)).ti,ab,kf. or andrews disease.ti,ab,kf.

68252

2

exp Smoking/ or Smoking Cessation/ or Smoking Reduction/ or exp Drinking Behavior/ or exp Alcohol-Related Disorders/ or (((alcohol* or ethanol) adj3 (intake or consumpt* or dependen* or abuse)) or smoking or tobacco usage or "tobacco use").ti,ab,kf.

536796

3

1 and 2

1182

4

3 not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not (letter/ or comment/ or editorial/)

1108

5

meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf.

714690

6

exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw.

2670018

7

Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies]

4609527

8

Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.))

5582646

9

4 and 5 SR

68

10

(4 and 6) not 9 Clinical trials

111

11

(4 and (7 or 8)) not 9 not 10 OBS

529

12

9 or 10 or 11

708

 

Alle resultaten

Database

Datum

# hits

EMBASE

21-12-2023

1710

OVID/MEDLINE

21-12-2023

708

Totaal

2418

Duplicates

648

Netto aantal

1770
Volgende:
Comorbiditeiten en systemische therapieën