Behandeling sarcopenie

Publicatiedatum: 01-09-2026

Beoordeeld op geldigheid: 01-09-2026

Uitgangsvraag

Welke behandeling gericht op sarcopenie heeft de voorkeur bij ouderen met een kwetsbare gezondheid in het ziekenhuis?

Aanbeveling

Aanbeveling-1

Adviseer ouderen met een kwetsbare gezondheid en sarcopenie een behandeling tegen sarcopenie die aansluit bij de medische behandeldoelen, levensverwachting, wensen, behoeften en mogelijkheden van de patiënt diens (wettelijk) vertegenwoordiger.

Behandel de modificeerbare oorzakelijke factoren (die uit het Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) komen) van sarcopenie, zoals bijvoorbeeld behandeling van ziekten gepaard gaande met inflammatie en ondervoeding (zie module Screening ondervoeding).

Adviseer een trainingsinterventie met in ieder geval een component progressieve weerstandstraining 2-3x per week, aangepast aan de fysieke en cognitieve mogelijkheden, onder begeleiding van een ter zake deskundig fysio-/oefentherapeut gedurende 10-12 weken. Voorbeelden van beweegprogramma’s voor ouderen met een kwetsbare gezondheid zijn: ProMuscle voor thuiswonende ouderen, het Otago oefenprogramma voor thuiswonende ouderen, Coach2Move voor thuiswonende ouderen of ouderen in een verpleeghuis; of het Vivifrail programma voor thuiswonende ouderen en in ziekenhuis opgenomen patiënten.

Adviseer daarnaast het algemene belang van bewegen en verwijs naar de Beweegrichtlijn volwassenen en senioren.

Aanbeveling-2

Combineer een beweeginterventie met voldoende eiwitinname:

Bij patiënten met aandoeningen met inflammatie 1,2 tot 1,5 gram per kilogram per dag verdeeld over drie hoofdmaaltijden.
Bij patiënten zonder aandoeningen met inflammatie 1,0 tot 1,2 gram per kilogram per dag verdeeld over drie hoofdmaaltijden.

Overweeg het betrekken van een diëtist of geef passende informatie ten aanzien van eiwitverrijkte voeding. Adviseer dat per maaltijd een voldoende hoeveelheid eiwitten (25-30g) en leucine (minimaal 2,5-3 gram per maaltijd) wordt ingenomen. De diëtist bepaalt de samenstelling van eiwitten zodat het van voldoende hoge kwaliteit is.

Overweeg in overleg met de diëtist toevoeging β-hydroxy-β-methylbutyrate (HMB) 3 gram per dag bij patiënten die in het ziekenhuis liggen, tekenen van inflammatie hebben en niet in staat zijn om voldoende hoge kwaliteit eiwitten binnen te krijgen.

Controleer de nierfunctie en de nutritionele status van de patiënt en monitor op indicatie. Bij een GFR <30 ml/minuut dient de hoeveelheid eiwit te worden verlaagd.

Adviseer om de voedingsnormen van de Gezondheidsraad voor vitamine D voor ouderen vanaf 70 jaar te volgen.

Overwegingen

Samenvatting literatuursearch

Er is literatuuronderzoek verricht naar het effect van voedings- en bewegingsinterventies vergeleken met standaardzorg in patiënten van 65 jaar en ouder met sarcopenie.

Aanvankelijk was het literatuuronderzoek gericht op systematische reviews, meta-analyses en gerandomiseerde studies die de EWGSOP-2 criteria gebruikten voor sarcopenie. Hieruit kwamen geen studies naar voren die gebruikt konden worden.

Vervolgens werd in de werkgroep besloten om systematische reviews te includeren met ouderen met sarcopenie waarbij verschillende criteria voor sarcopenie werden gebruikt. Door de heterogeniteit in de studies is de bewijskracht laag.

Er werden drie systematische reviews geïncludeerd, die ieder een andere vergelijking onderzochten. Een trainingsinterventie, een trainingsinterventie gecombineerd met HMB of een interventie van vitamine D alleen of met eiwitsuppletie. Vervolgens worden nog relevante reviews benoemd die buiten de selectiecriteria vielen maar wel relevant zijn voor de aanbevelingen.

Trainingsinterventie: progressieve weerstands- of gecombineerde training

De eerste systematische review en meta-analyse die is geïncludeerd betreft de studie van Peng. Hierin zijn 13 RCT’s geïncludeerd met 2080 ouderen met sarcopenie, waarbij diverse criteria voor sarcopenie werden gehanteerd. De meeste studies bevatten 2-3 keer per week een trainingssessie gericht op progressieve weerstandstraining, balanstraining, conditietraining of een combinatie. Hiernaast werd in enkele studies ook oefeningen voor thuis begeleid. Studie duur varieerde van 12 weken tot 2 jaar. Van de beschreven uitkomstmaten waren er geen verschillen tussen de interventie en controle groep in loopsnelheid, balans, kwaliteit van leven en in de meeste maten voor spiermassa. Er werd alleen een effect beschreven in de skeletal muscle mass index in 4 studies met in totaal 144 deelnemers (interventie n=74 en controle n=70) (MD 1,67 kg/m2; 95% CI 0,15-0,48).

Er werd wel een duidelijk verschil beschreven in meerdere maten voor spierkracht.

In 8 studies met 1863 ouderen met sarcopenie, was de handknijpkracht na een trainingsinterventie (n=936) hoger dan in de controlegroep (n=927) (MD 1.67 kg, 95% CI 0,3-3,04, p =0.02). Een verschil in spierkracht wordt ook gevonden in 6 studies waarin de maximale isometrische spierkracht met beendrukken (leg press) wordt gemeten in de interventiegroep (n=164) versus de controlegroep (n=162) (SMD=0,53; 95% CI 0,28-0,78 p =0,02), dit verschil wordt als klinisch relevant beschouwd op basis van de SMD. Ook met de chair stand test of de 30-s chair stand test wordt een verbetering gezien na interventie in 6 studies in de interventiegroep (n=117) versus de controlegroep (n=107) (SMD=0.40; 95% CI 0,13-0,67, p =0,02). Dit laatste verschil is statistisch significant maar valt net niet onder een klinisch relevant verschil.

De bewijskracht voor de gevonden verschillen is matig.

Progressieve weerstandstraining in combinatie met HMB

De tweede systematische review is van Feng (2024). In deze review krijgt zowel de interventiegroep als de controlegroep een trainingsinterventie en wordt het additionele effect van 3-hydroxy-3-methylbutaanzuur (HMB) onderzocht. HMB is een metaboliet van het aminozuur leucine en wordt onderzocht als supplement voor mogelijke bevordering van spierherstel en vermindering van spierafbraak. Er zijn 5 studies geïncludeerd met 257 ouderen met sarcopenie waarvan 4 studies met de AWGSOP criteria (Chen, 2020) en 1 met de EWGSOP 2010 criteria. De interventie duurde ongeveer 3 maanden, trainingssessies waren 2-3 keer per week. Voor de loopsnelheid wordt een verschil beschreven tussen de interventiegroep met HMB (n=71) en de controle groep (n=69) in het voordeel van de HMB groep (SMD 0.48; 95% CI 0,15 to 0,82 p= 0.005). Dit verschil is statistisch significant maar volgens de afkapwaarde voor een klinisch relevant verschil (SMD 0.5) net niet klinisch relevant. De handknijpkracht in de groep met HMB (n=114) versus placebo (n=114) was net niet significant verschillend (SMD 0.55, 95% CI -0,00 - 1.11, p=0.05). Dit verschil kan wel klinisch relevant genoemd worden met de afkapwaarde van SMD 0.5, in het voordeel van de groep met de trainingsinterventie gecombineerd met HMB. Er waren geen verschillen in spiermassa, chair stand test en BMI gevonden tussen beide groepen.

Gecombineerd vitamine D en eiwitsuppletie

De derde systematische review en meta-analyse van Gkekas onderzoekt het effect van vitamine D alleen of gecombineerd met eiwit versus de controlegroep. Er waren geen recente systematische reviews die het effect van vitamine D als monotherapie onderzochten. In 2017 verscheen wel een systematische review van 15 studies die bij ouderen (65+) het effect van vitamine D alleen op handknijpkracht en Timed-up-and go test onderzochten. Hier werd geen effect op handknijpkracht gevonden, en een zeer gering negatief effect op de Timed-up-and go test in 5 studies (n=638) van 0.3 sec langere testduur (95% CI 0,1-0,5 sec) (Rosendahl-Riise et al, 2017).

In de studie van Gkekas zijn RCT’s geïncludeerd van ouderen met sarcopenie volgens de EWGSOP criteria of de AWGS criteria. Er zijn 8 RCT’s geïncludeerd met 776 ouderen met sarcopenie, gemiddelde leeftijd 79,0 (±6,9 jaar). In alle studies werd een gecombineerde interventie toegepast van vitamine D in wisselende doseringen met een eiwit of aminozuur. Duur van interventie wisselde van 2-6 maanden. In 4 studies werd voor zowel de controle als de interventiegroep ook een trainingsinterventie toegepast. Er werd geen verschil beschreven in de vitamine D en eiwit groep versus de controle groep in loopsnelheid en spiermassa. Er werd wel een verschil beschreven in de handknijpkracht in het voordeel van de groep met vitamine D en eiwit (n=366) versus controlegroep (n=364) met SMD 0,384 (95% CI 0,014 to 0,754; p=0,04), dit verschil is echter niet klinisch relevant op basis van de SMD. In subgroep analyse van 5 studies met dagelijkse eiwitsuppletie van 10-44 g en vitamine D 100-1404 IE, was de toename van handknijpkracht wel klinisch relevant met een SMD 0.57 (95% CI -0.08-1.06, p = 0.02).

Er was tevens een verschil in de chair stand test in het voordeel van de groep met vitamine D en eiwit (n=223) versus de controlegroep (n=234) met een SMD van 0,253 (95% CI 0,069 to 0,437; p= 0,007). Dit verschil is niet klinisch relevant.

Er is een zeer lage bewijskracht gezien ook grote heterogeniteit van de studies.

Overige studies/richtlijnen
Trainingsinterventie: progressieve weerstands- of gecombineerde training

Shen (2023) heeft een systematische review en netwerk meta-analyse (42 studies, 3728 deelnemers) uitgevoerd, door het onderzoeksdesign viel dit onderzoek buiten de eerdere literatuursearch. In dit onderzoek werd gekeken naar verschillende soorten oefentherapie bij ouderen (≥65 jaar, mediane leeftijd 72,9 jr.) met sarcopenie. Dit onderzoek concludeert dat progressieve weerstandstraining met of zonder voedingsadvies, en de combinatie van progressieve weerstandstraining met aerobe training en balanstraining, de meest effectieve interventies zijn om de kwaliteit van leven van ouderen met sarcopenie te verbeteren. Het toevoegen van verschillende voedingsinterventies (niet gespecificeerd) aan de training had een groter effect op de handknijpkracht dan training alleen, terwijl het een vergelijkbaar effect had op andere maten van fysieke functioneren.

Wang (2022) heeft een systematische review en meta-analyse (23 studies, 1252 deelnemers) bij ouderen (leeftijd ≥60 jaar, gemiddelde leeftijd van 63,2±1,4 tot 89,5±4,4 jaar) uitgevoerd. Door de minimale leeftijd van 60 jaar (i.p.v. 65 jaar) is viel dit onderzoek buiten de literatuursearch. In dit onderzoek wordt geconcludeerd dat oefeninterventies de handknijpkracht, spiermassa van de onderste extremiteit, loopsnelheid en fysiek functioneren kunnen verbeteren. Subgroep analyse toont aan dat progressieve weerstandstraining en gecombineerde training de spierkracht verbetert, terwijl enkel aerobe training dit niet doet.

Het onderzoek van Bao (2020) is om dezelfde reden buiten de literatuursearch gebleven. In deze systematische review en meta-analyse (22 studies, 1041 personen) bij ouderen (gemiddelde leeftijd tussen 60,5 en 85,9 jaar) wordt geconcludeerd dat oefeninterventies een positief effect hebben op spierkracht, gemeten op de handknijpkracht en de 5x chair stand test. Subgroepanalyse wijst uit dat dit geldt voor zowel progressieve weerstandstraining, gewichtstraining en aerobe training. Er is verbetering van het fysiek functioneren, gemeten in de loopsnelheid en de TUG, maar geen verschil van de spiermassa.

In de beweegrichtlijn voor volwassenen en senioren wordt geadviseerd om minstens 150 minuten per week met matige of zwaar intensieve inspanning te bewegen, verspreid over meerdere dagen. Daarnaast minstens 2 keer per week het uitvoeren van spier- en botversterkende activiteiten, aangevuld met balansoefeningen. Dit geldt ook voor ouderen met een kwetsbare gezondheid met sarcopenie. Voor een veilige uitvoering hiervan is het belangrijk een fysio-/oefentherapeut vroegtijdig te betrekken om te beoordelen wat de (on)mogelijkheden en belastbaarheid van de patiënt is. De fysio-/oefentherapeut kan vervolgens een passend beweegplan opstellen die aansluit bij de doelen en belastbaarheid van de patiënt. Dit kan een oefeninterventie zijn op individuele basis, of deelname aan een beweeginterventie in een groep.

In de International clinical practice guidelines for sarcopenia uit 2018 (Dent, 2018) voor de behandeling van sarcopenie wordt oefentherapie met progressieve weerstandstraining gezien als de meest effectieve interventie.

Naast individuele trainingsinterventies zoals in bovenstaande studies worden beschreven zijn er ook beweeginterventies voor ouderen, sommigen in groepsverband, sommigen individueel. Onderstaande onderzochte programma’s zijn ook geschikt voor ouderen met sarcopenie.

Het Vivifrail programma is geschikt voor ouderen (70+) met een kwetsbare gezondheid, voor zowel thuiswonenden als ouderen opgenomen in het ziekenhuis. Het wordt begeleid door een fysio-/oefentherapeut en is een individueel afgestemd oefenprogramma voor ouderen, gericht op kracht-, balans-, flexibiliteits- en duurtraining, met als doel het voorkomen van kwetsbaarheid en valincidenten. Het programma wordt afgestemd op de functionele capaciteit, na uitvoeren van een test (SPPB) wordt een persoon ingedeeld in een categorie, met elk hun eigen oefeningen. Het programma duurt circa 12 weken, met drie tot vijf trainingen van 45–60 minuten per week.

ProMuscle is een leefstijlinterventie voor (per) thuiswonende ouderen (65+) met een kwetsbare gezondheid waarbij progressieve krachttraining (individueel afgestemd) in groepsverband (begeleid door een fysio-/oefentherapeut of sport/beweegaanbieder) wordt gecombineerd met individueel voedingsadvies van een diëtist; de eerste intensieve fase duurt 12 weken, gevolgd door een tweede periode van nogmaals 12 weken gericht op het bestendigen van de leefstijl.

Het Otago oefenprogramma is geschikt voor zelfstandig thuiswonende (kwetsbare) ouderen (65+) met een verhoogd valrisico. Het is een op maat gemaakt valpreventie programma begeleid door een fysio-/oefentherapeut of beweegagoog en kan zowel individueel thuis worden uitgevoerd (12 maanden) als in een groep (12 weken). Het bestaat uit kracht- en balansoefeningen en een wandelprogramma, met oefeningen drie keer per week.

Coach2Move is specifiek ontwikkeld voor thuiswonende ouderen (70+) met een kwetsbare gezondheid met al bestaande mobiliteitsproblemen of waarvan verwacht wordt dat deze op korte termijn ontstaan ten gevolge van een trauma, chronische aandoening of life event en die beperkt lichamelijk actief zijn (minder dan 30 minuten per dag matig lichamelijk actief), de interventie kan ook worden omgezet voor ouderen in een verpleeghuis. Het is een persoonsgerichte fysiotherapeutische aanpak voor ouderen met een kwetsbare gezondheid, waarin via een intake, motivational interviewing en op maat gemaakte doelen wordt gewerkt aan duurzame verhoging van mobiliteit, lichamelijke activiteit en zelfredzaamheid. Afhankelijk van het behandelprofiel wordt de duur van het programma bepaald, dit varieert van 2-4 sessies bij profiel 1, 5-9 bij profiel 2 en 9-18 sessie bij profiel 3a/b. De programmaduur is niet vastomlijnd en wordt afgestemd op de individuele situatie, waarbij vaak een periode van ongeveer zes maanden wordt aangehouden.

Achtergrond ontstaan sarcopenie en relatie spieropbouw en afbraak met eiwitten

Sarcopenie ontstaat door een combinatie van factoren zoals spierveroudering, inactiviteit, verlies van motor units, energie en eiwitondervoeding en door korte perioden van inactiviteit of immobilisatie door ziekte, ongeval, en/of operatie.

De skeletspier is een dynamisch orgaan waarbij dagelijks 2% van de spiereiwitten worden afgebroken en aangemaakt. De aanmaak wordt o.a. gereguleerd via de mTOR‑pathway, waarbij het essentiële aminozuur (EAZ) leucine een belangrijke directe activator is en andere EAZ versterken dit effect, vooral in combinatie met weerstandstraining (Atherton, 2010; Murphy, 2018). De afbraak vindt o.a. plaats via de ubiquitine-proteasoom pathway en wordt versterkt door ziekten gepaard gaande met ontstekingsfactoren (zoals CRP, IL‑6, TNF‑α). Bij sarcopenie overheerst de spierafbraak de aanmaak en bij ouderen met een kwetsbare gezondheid met sarcopenie wordt dit veroorzaakt door uiteenlopende factoren die invloed hebben op de aanmaak en/of afbraak van de spiereiwitten.

Voor een goede spieropbouw zijn er dus voldoende eiwitten nodig. Door de aanwezigheid van anabole resistentie (deels veroorzaakt door een gestoorde mTORC1 signalering), die bij ouderen en toeneemt bij de aanwezigheid van inflammatie, is er extra eiwit nodig om voldoende spieropbouw te krijgen. ESPEN en PROT-AGE richtlijnen adviseren 1,2 tot 1,5 gram eiwit per kilogram per dag voor patiënten met sarcopenie waarbij sprake is van inflammatie. Bij ontbreken van ziekten met inflammatie wordt 1,0-1,2 gram eiwit per kilogram per dag aanbevolen.

Belangrijk is hierbij dat niet alleen de dagelijkse hoeveelheid eiwit voldoende is, maar ook dat de kwaliteit van de eiwitten en verdeling over de dag goed is. De eiwitkwaliteit wordt bepaald door de aminozuursamenstelling, de verteerbaarheid en absorptie van de aminozuren in de darm (bio-beschikbaarheid) en de vorm waarin het eiwit wordt aangeboden. Een kwalitatief goed eiwit is een eiwit dat goed wordt opgenomen in de darm én de essentiële aminozuren bevat in hoeveelheden die overeenkomen met de menselijk behoefte aan aminozuur. Deze aminozuurbehoefte kan variëren per leeftijd, fysiologische situatie en gezondheidsstatus.(https://nvdietist.nl/artikelen/de-kwaliteit-van-eiwit/). Studies hebben aangetoond dat er per maaltijd 25–30 g hoogwaardig eiwit met minimaal 2,5–3 g leucine nodig is voor een maximale spieropbouw. Hierbij is de combinatie met voldoende andere EAZ het meest effectief (Katsanos, 2006; Hamarsland, 2017). Ook wordt aanbevolen extra eiwit in te nemen na beweging ( van Loon 2016). Combinatie inspanning en voeding is essentieel, de anabole resistentie is grotendeels toe te schrijven aan inactiviteit (meer dan aan leeftijd per se).

Er zijn aanwijzingen dat bij patiënten met ziekten die gepaard gaan met ernstige inflammatie dat naast de extra eiwitinname ( tot 2g/kg/dag) HMB van toegevoegde waarde kan zijn. HMB is een metaboliet van leucine (5,5% conversie van leucine), heeft een duaal effect met stimulatie van de spieropbouw via mTOR-activatie, maar ook remming van de spierafbraak door onderdrukking van de ubiquitine-proteasoom pathway (Smith, 2005; en Oktaviana, 2019). Bij ziekten gepaard gaande met inflammatie is het effect van leucine slechts matig en niet uniform significant (Yoshimura, 2019; Komar, 2015). Dit heeft ermee te maken dat leucine primair de spieropbouw stimuleert, maar niet de spierafbraak remt.

Veel ziekenhuispatiënten halen de aanbevolen eiwitinname van 1,2–1,5 g/kg/dag niet (ook niet bij afwezigheid van bijvoorbeeld slikstoornissen en andere factoren) m.n. door onvoldoende inname tijdens ontbijt en afgenomen eetlust als gevolg van inflammatie, waardoor vaak suppletie nodig is (Tieland, 2015; van Loon, 2016). Weijzen et al. (2020) laat zien dat in zelfs electieve orthopedische patiënten de inname tijdens hospitalisatie rond de 0.5 g eiwit per kg ligt. Eiwitsupplementen kunnen echter verzadigend werken, wat de totale inname verder verlaagt (de proteïneparadox). Derhalve is belangrijk dat de supplementen hoogwaardig zijn met laag volume en liefst aan de maaltijden worden toegevoegd, na de beweging en voor de nacht (van Loon, 2016).

Kwaliteit van bewijs

De overall kwaliteit van bewijs is zeer laag. Dit betekent dat we zeer onzeker zijn over het gevonden geschatte effect van de cruciale uitkomstmaten.

Er is afgewaardeerd vanwege (zeer) ernstige:

Risk of Bias: methodologische beperkingen (onvolledige data en uitval van patiënten).
Indirectheid: indirectheid van het bewijs, door verschillen in populatie en interventies.
Imprecisie: onnauwkeurigheid, omdat het betrouwbaarheidsinterval [de grens/beide grenzen.

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)

Door grote heterogeniteit in comorbiditeit bij ouderen met een kwetsbare gezondheid zijn er veel factoren die het vermogen om goed te kunnen bewegen en veilige deelname aan beweeginterventies beïnvloeden. Denk aan pijnklachten en bewegingsbeperkingen die bij artrose kunnen bestaan, dyspnoe d’effort bij cardiale of pulmonale problematiek, of beweegangst, cognitieve beperkingen.

Het ontvangen van begeleiding door een fysio-/oefentherapeut bij het bewegen wordt door patiënten als waardevol beschouwd.

Patiënten benadrukken het belang van een interventie op maat, waarbij keuzes gezamenlijk met de patiënt worden gemaakt (shared decision making). Het is daarom van belang om samen met de patiënt te onderzoeken wat mogelijk is voor het individu om trainingsprincipes te bereiken. De aangewezen beweegspecialist hierbij is de fysio-/oefentherapeut, bij voorkeur een geriatriefysiotherapeut, indien deze niet beschikbaar is een fysio-/oefentherapeut met affiniteit met de geriatrie. Deze kan samen met de patiënt een veilig en geschikt trainingsplan opstellen, rekening houdend met de individuele kenmerken en wensen van de patiënt. Het uitvoeren van de trainingsinterventie kan onder verschillende omstandigheden, denk hierbij aan individuele begeleiding, in groepsverband, of zelfstandig oefenen. Dit kan, evt. met coaching op afstand van de (geriatrie) fysio-/oefentherapeut in de thuissituatie, of (in een later stadium) bij een sportschool. Welke vorm van begeleiding het meest geschikt is kan worden bepaald door de (geriatrie) fysio-/oefentherapeut, rekening houdend met de voorkeuren en beperkingen van de patiënt.

Patiënten vinden zelfstandigheid belangrijk. Fysio-/oefentherapeuten kunnen dit ondersteunen door patiënten te begeleiden richting het zelfstandig uitvoeren van oefeningen en een schakel te zijn in de zoektocht naar passende bewegingsactiviteiten in het sociale domein.

Toevoeging van voedingssupplementen, specifiek eiwit en eventueel met HMB zal door de meeste ouderen met een kwetsbare gezondheid goed ingenomen kunnen worden. Ouderen met slikproblemen zullen hier meer moeite mee hebben. Indien er al sprake is van veel orale medicamenten kan het bijdragen aan het gevoel veel pillen te moeten slikken.

Kostenaspecten

Aan de inzet van een (geriatrie) fysio/oefentherapeut zijn kosten verbonden. Er is voor het ontwikkelen van deze richtlijn geen onderzoek gedaan naar de mogelijke besparing van zorgkosten door de het preventieve effect van de behandeling van sarcopenie.

Eiwitsupplementen met eventueel HMB brengt kosten met zich mee.

Gelijkheid ((health) equity/equitable)

De inzet van een (geriatrie) fysio/oefentherapeut, eiwitsupplementen en HMB kunnen gepaard gaan met aanvullende kosten, afhankelijk van de (aanvullende) verzekering van de patiënt. Niet elke Nederlander heeft een voldoende ruime aanvullende ziektekostenverzekering om de kosten van de interventie door een fysio-/oefentherapeut te dekken, dit kan tot gevolg hebben dat de trainingsinterventie niet, of met een kortere frequentie/ mindere begeleiding dan gewenst wordt ingezet, waardoor de effectiviteit van de interventie kan verminderen. Hierdoor zal de gezondheidsgelijkheid verschillen en afnemen onder minder begunstigde Nederlanders.

Aanvaardbaarheid:

Ethische aanvaardbaarheid

De interventie / diagnostiek lijkt aanvaardbaar voor de betrokkenen. Er zijn geen ethische bezwaren.

Duurzaamheid

De werkgroep beoordeelt dat de inzet van een oefentherapeutische behandeling geen verschil in de ecologische voetafdruk zal maken. Wel kan de fysio- of oefentherapeut gebruik maken van de checklist in zijn praktijk (zie checklist).

Haalbaarheid

Uit de praktijk blijkt dat individuele progressieve weerstandstraining haalbaar is om in te zetten en dus te bespreken op de polikliniek en afdeling geriatrie/ouderengeneeskunde, of in consulten/medebehandelingen waarin de geriatrie/ouderengeneeskunde betrokken is. Na een klinische opname en polikliniek bezoek zal de interventie moeten worden voortgezet in de eerstelijns zorg, het daarom van belang dat ook de huisarts en wijkverpleegkundige bekend zijn met de interventies voor sarcopenie.

In de dagelijkse ziekenhuiszorg voor opgenomen oudere patiënten met een kwetsbare gezondheid wordt ondanks screening en vroegtijdige betrokkenheid van de diëtist de eiwitbehoefte vaak niet gehaald. Hier is extra aandacht en evaluatie voor nodig met opvolging door de diëtist.
Er zijn een aantal specifieke aandachtpunten wat betreft de trainingsinterventie:

De toenemende druk op de toegankelijkheid van fysiotherapeutische zorg maakt het organiseren van intensieve programma’s, zoals drie keer per week trainen, steeds lastiger. Dit vraagt om creatieve oplossingen, zoals groepssessies of het versterken van zelfmanagement, om de benodigde frequentie en kwaliteit van training te kunnen waarborgen.
Een interventie heeft vaak een duidelijk begin en einde, maar het is essentieel dat patiënten na afloop structureel blijven bewegen. Het duurzaam doorzetten van beweeggedrag in het reguliere sport- en beweegdomein (bijvoorbeeld via sportverenigingen, buurtsportcoaches of beweeggroepen) is cruciaal om de behaalde gezondheidswinst te behouden. De fysio-/oefentherapeut kan hier een informatieve en verbindende rol in spelen.
Het is belangrijk om zowel bij verwijzers als bij fysiotherapeuten kennis over sarcopenie te vergroten, zodat patiënten tijdig passende interventies krijgen aangeboden.
Intensieve trainingsprogramma’s zijn niet voor iedereen praktisch uitvoerbaar, bijvoorbeeld door mobiliteitsproblemen, beperkte motivatie of andere gezondheidsproblemen. Maatwerk, laagdrempelige instapmogelijkheden en het benutten van bestaande lokale beweeginitiatieven vergroten de kans op succes.

Rationale van aanbeveling-1: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Zodra sarcopenie wordt vastgesteld of vermoed bij ouderen met een kwetsbare gezondheid is het goed om na te gaan of er behandelbare oorzaken zijn en behandeling te bieden die aansluit bij de medische behandeldoelen, levensverwachting, wensen, behoeften en mogelijkheden van de patiënt en eventueel diens naasten.

Bij het literatuuronderzoek voor deze richtlijn kwamen weinig geschikte onderzoeken naar voren, met slechts een zeer lage bewijskracht. Redenen hiervan zijn wellicht de leeftijdsgrens van 65 jaar en ouder en het primair onderzoeken van ouderen met een kwetsbare gezondheid die nog thuis wonen.

In de overwegingen zijn daarom nog enkele studies beschreven waarbij bredere selectiecriteria zijn toegepast met bredere criteria voor sarcopenie en ruimere leeftijdscriteria.

Samengevat wordt in deze studies wel bewijs beschreven voor het effect van een trainingsinterventie van 2-3 keer per week gedurende minimaal 10 weken bij ouderen met sarcopenie op de uitkomstmaat spierkracht. Interventies kunnen variëren van begeleid in een groep of thuis oefenen, en dienen in iedere geval een component progressieve weerstandstraining (waar weerstandstraining staat kan ook krachttraining gelezen worden) te bevatten. Daarnaast zijn er positieve effecten gezien van gecombineerde programma’s met progressieve weerstandstraining, balanstraining en conditietraining. In de International clinical practice guidelines for sarcopenia uit 2018 (Dent, 2018) voor de behandeling van sarcopenie wordt oefentherapie met progressieve weerstandstraining gezien als de meest effectieve interventie. Vanwege heterogeniteit in studies moet dit effect met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Het is nog niet duidelijk of het gevonden verschil in spierkracht ook invloed heeft op belangrijke lange termijn uitkomstmaten zoals complicaties, vallen en sterfte aangezien deze niet worden gerapporteerd in de geïncludeerde systematische reviews.

Indien een beweeginterventie passend is, dan is de aangewezen beweegspecialist hierbij de fysio-/oefentherapeut, bij voorkeur een geriatriefysiotherapeut, indien deze niet beschikbaar is een fysio-/oefentherapeut met affiniteit met de geriatrie. Deze kan samen met de patiënt een veilig en geschikt trainingsplan opstellen, rekening houdend met de individuele kenmerken en wensen van de patiënt. Het uitvoeren van de trainingsinterventie kan onder verschillende omstandigheden, denk hierbij aan individuele begeleiding, in groepsverband, of zelfstandig oefenen. Dit kan, evt. met coaching op afstand van de (geriatrie) fysio-/oefentherapeut in de thuissituatie, of (in een later stadium) bij een sportschool. Welke vorm van begeleiding het meest geschikt is kan worden bepaald door de (geriatrie) fysio-/oefentherapeut, rekening houdend met de voorkeuren en beperkingen van de patiënt.

Specifieke beweegprogramma’s waaraan kan worden gedacht bij ouderen zijn de ProMuscle voor thuiswonende ouderen, het Otago oefenprogramma voor thuiswonende ouderen, Coach2Move voor thuiswonende ouderen, of ouderen in een verpleeghuis of het Vivifrail programma voor thuiswonende ouderen en in ziekenhuis opgenomen patiënten.

Naast de beweegprogramma’s geldt over het algemeen dat er een zo actief mogelijke leefstijl nagestreefd dient te worden, waarbij de oudere gestimuleerd wordt om ook zelf te oefenen al dan niet samen met een mantelzorger (zie ook Beweegrichtlijn volwassenen en senioren).

Rationale van aanbeveling-2: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Ten aanzien van de studies waarbij de suppletie van HMB, eiwit en vitamine D onderzocht is, geldt dat er ook sprake is van een lage bewijskracht en grote heterogeniteit tussen studies

De studies die het gebruik van HMB met weerstandstraining op de spierkracht onderzoeken geven ook een gering additioneel effect op de handknijpkracht. Gezien een effect met lage bewijskracht van HMB op spierkracht, is suppletie met HMB te overwegen.

In de studie met gecombineerd vitamine D en eiwitsuppletie blijkt dat de combinatie van eiwit en vitamine D suppletie wel een gering gunstig effect kan hebben op de handknijpkracht. Volgens de gezondheidsraad wordt aanbevolen om bij ouderen boven de 70 jaar 20 µg vitamine D per dag te gebruiken.

Het is nog niet duidelijk of het gevonden verschil in spierkracht ook invloed heeft op belangrijke lange termijn uitkomstmaten zoals complicaties, vallen en sterfte aangezien deze niet worden gerapporteerd in de geïncludeerde systematische reviews.

Op basis van de beschreven pathofysiologische mechanismen en overige studies en richtlijnen die zijn bestudeerd door de werkgroep, is de werkgroep van mening dat het inzetten van eiwit verrijkte voeding en voedingssupplementen nodig zal zijn om een minimale hoeveelheid aminozuren met juiste verdeling over de dag te halen om sarcopenie tegen te gaan.

Onderbouwing

When sarcopenia - or the likelihood of sarcopenia - is diagnosed, several interventions are available to treat or stabilize the condition. However, it remains unclear which treatment options are most appropriate for frail older adults and geriatric patients. In recent years, various studies have explored potential interventions, including dietary strategies, pharmacological treatments, and exercise-based programs. The central question now is: what is the most effective treatment in relation to relevant outcome measures when sarcopenia is diagnosed according to the EWGSOP2 criteria? Key outcomes include improvements in physical functioning (including independence), reduced risk of falls, enhanced quality of life, and increased survival.

Summary of Findings

Population: Patients >65 years old and diagnosed with (probable) sarcopenia

Intervention: Resistance training

Comparator: No exercise

Outcome

Timeframe

Study results and measurements

Absolute effect estimates

Certainty of the evidence

(Quality of evidence)

Conclusions

Resistance training

No exercise

Physical performance

(critical)

Based on data from 299 participants in 8 studies in 1 SR

The standardized mean difference for gait speed was 0.38 (95% CI -0.20 to 0.95), in favour of resistance training.

Low

Due to indirectness, Due to serious imprecision¹

Resistance training may result in little to no difference in physical performance when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Peng, 2024 (Flor-Rufino, 2023; Jung, 2019;Kim, 2012; Lee, 2021; Monti, 2023; Sekouraet, 2018; Seo, 2021; Vasconcelos, 2016)

Muscle strength (important)

Based on data from 1863 participants in 8 studies in 1 SR

The standardized mean difference for handgrip strength was 1.67 (95% CI 0.30 to 3.04), in favour of resistance training.

The standardized mean difference for chair stand test was 0.40 (95% CI 0.13 to 0.67), in favour of resistance training.

Low

Due to indirectness, Due to serious imprecision¹

Resistance training may increase muscle strength when compared with no exercise in

older patients with sarcopenia.

Peng, 2024 (Bernabei, 2022; Flor-Rufino, 2023; Lee, 2021; Li, 2020; Monti, 2023; Sekouraet, 2018; Seo, 2021; Yamada, 2019)

Muscle mass

(important)

Based on data from 1821 participants in 5 studies in 1 SR

The standardized mean difference for muscle mass was 0.14 (95% CI -0.12 to 0.40), in favour of resistance training.

The mean difference for appendicular skeletal muscle mass was 0.20 (95% CI -0.08 to 0.48), in favour of resistance training.

Moderate

Due to indirectness²

Resistance training likely results in little to no difference in muscle mass when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Peng, 2024 (Flor-Rufino, 2023; Ghasemikaram, 2021; Kemmle, 2020; Kim, 2012; Lee, 2021)

Complications

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of resistance training on complications when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Quality of life

(important)

Based on data from 64 participants in 2 studies in 1 SR

The mean difference for quality of life was -0.71 (95% CI -8.88 to 7.47), in favour of no exercise.

Very low

Due to indirectness, Due to very serious imprecision³

The evidence is very uncertain about the effect of resistance training on quality of life when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Peng, 2024

Falling

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of resistance training on falling when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Mortality

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of resistance training on mortality when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

_{^1. Indirectness: serious (-1 level). Population not limited to sarcopenia diagnosed according to EWGSOP2. Imprecision: serious (-1 level). The confidence interval crossed one MID.}

_{^2. Indirectness: serious (-1 level). Population not limited to sarcopenia diagnosed according to EWGSOP2.}

_{^3. Indirectness: serious(-1 level). Population not limited to sarcopenia diagnosed according to EWGSOP2. Imprecision: very serious (-2 levels). The confidence interval crossed two MIDs.}

Summary of Findings

Population: Patients >65 years old and diagnosed with (probable) sarcopenia

Intervention: Exercise with HMB supplementation

Comparator: Exercise with placebo

Outcome

Timeframe

Study results and measurements

Absolute effect estimates

Certainty of the evidence

(Quality of evidence)

Conclusions

Exercise with placebo

Exercise with HMB supplementation

Physical performance

(critical)

Based on data from 140 participants in 3 studies in 1 SR

The standardized mean difference for gait speed was 0.48 (95% CI 0.15 to 0.82), in favour of exercise with HMB supplementation.

Low

Due to serious indirectness, due to serious imprecision¹

Exercise with HMB supplementation may result in little to no difference in physical performance when compared with exercise with placebo in older patients with sarcopenia.

Feng, 2024 (Meza-Valderrama, 2023; Osuka, 2021; Yang, 2023)

Muscle strength (important)

Based on data from 228 patients in 4 studies in 1 SR

The standardized mean difference for handgrip strength was 0.55 (95% CI -0.00 to 1.11), in favour of exercise with HMB supplementation.

Very low

Due to serious indirectness, due to serious risk of bias, Due to serious imprecision²

The evidence is very uncertain about the effect of exercise with HMB supplementation on muscle strength when compared with exercise with placebo in older patients with sarcopenia.

Feng, 2024 (Han, 2022; Meza-Valderrama, 2023; Osuka, 2021; Yang, 2023)

Muscle mass

(important)

Based on data from 225 participants in 4 studies in 1 SR

The standardized mean difference for skeletal muscle index was 0.06 (95% CI -0.20 to 0.32), in favour of exercise with HMB supplementation.

Low

Due to serious indirectness, due to serious risk of bias³

Exercise with HMB supplementation may result in little to no difference in muscle mass when compared with exercise with placebo in older patients with sarcopenia.

Feng, 2024 (Chen, 2022; Han, 2022; Osuka, 2021; Yang, 2023)

Complications

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of exercise with HMB supplementation on complications when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Quality of life

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of exercise with HMB supplementation on quality of life when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Falling

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of exercise with HMB supplementation on falling when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Mortality

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of exercise with HMB supplementation on mortality when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

_{^1. Indirectness: serious (-1 level). Deviations in population. Imprecision: serious (-1 level). The confidence interval crossed one MID.}

_{^2. Risk of Bias: serious (-1 level). Incomplete data and/or large loss to follow up; Indirectness: serious (-1 level). Deviations in population. Imprecision: serious (-1 level). The confidence interval crossed one MID;}

_{^3. Risk of Bias: serious (-1 level). Incomplete data and/or large loss to follow up; Indirectness: serious (-1 level). Deviations in population.}

Summary of Findings

Population: Patients >65 years old and diagnosed with (probable) sarcopenia

Intervention: Vitamin D with protein supplementation

Comparator: Vitamin D alone

Outcome

Timeframe

Study results and measurements

Absolute effect estimates

Certainty of the evidence

(Quality of evidence)

Conclusions

Vitamin D with protein supplementation

Placebo/no vitamin D supplementation

Physical performance

(critical)

Based on data from 520 participants in 5 studies in 1 SR

The standardized mean difference for walking speed was 0.130 (95% CI -0.042 to 0.303), in favour of vitamin D with protein supplementation.

Very low

Due to serious risk of bias, due to very serious indirectness¹

The evidence is very uncertain about the effect of vitamin D with protein supplementation on physical performance when compared with placebo/no vitamin D supplementation in older patients with sarcopenia.

Gkekas, 2021 (Bauer, 2015; Sakiko Abe, 2019; Sakiko Abe, 2016; Sakiko Abe,2016-2; Yacong Bo, 2018)

Muscle strength (important)

Based on data from 730 participants in 8 studies in 1 SR

The standardized mean difference for handgrip strength was 0.384 (95% CI 0.014 to 0.754), in favour of vitamin D with protein supplementation.

The standardized mean difference for sit to stand time was 0.253 (95% CI 0.069 to 0.437), in favour of vitamin D with protein supplementation.

Very low

Due to very serious indirectness, Due to serious imprecision²

The evidence is very uncertain about the effect of vitamin D with protein supplementation on muscle strength when compared with placebo/no vitamin D supplementation in older patients with sarcopenia.

Gkekas, 2021 (Bauer, 2015; Rondanelli, 2016; Sakiko Abe, 2019; Sakiko Abe, 2016; Sakiko Abe, 2016-2; Takeuchi, 2018; Yamada, 2019; Yacong Bo, 2018)

Muscle mass

(important)

Based on data from 457 participants in 3 studies in 1 SR

The standardized mean difference for skeletal muscle index was 0.254 (95% CI -0.006 to 0.514), in favour of vitamin D with protein supplementation.

The standardized mean difference for appendicular skeletal muscle mass was 0.252 (95% CI -0.406 to 0.910), in favour of vitamin D with protein supplementation.

Very low

Due to very serious indirectness, Due to serious imprecision²

The evidence is very uncertain about the effect of vitamin D with protein supplementation on muscle mass when compared with placebo/no vitamin D supplementation in older patients with sarcopenia.

Gkekas, 2021 (Rondanelli, 2016; Yacong Bo, 2018; Yamada, 2015)

Complications

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of vitamin D with protein supplementation on complications when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Quality of life

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of vitamin D with protein supplementation on quality of life when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Falling

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of vitamin D with protein supplementation on falling when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

Mortality

(important)

No GRADE

(no evidence was found)

No evidence was found regarding the effect of vitamin D with protein supplementation on mortality when compared with no exercise in older patients with sarcopenia.

_{^1. Risk of bias: serious (-2 levels). Missing outcome data and deviations from intended interventions. Indirectness: very serious (-2 levels). Deviations in population and intervention.}

_{^2. Indirectness: very serious (-2 levels). Deviations in population and intervention; Imprecision: serious (-1 level). The confidence interval crossed one MID.}

Description of studies

Three systematic reviews were included in the descriptive analysis of the literature. literature. Important study characteristics and results are summarized in table 2.

Peng (2024) performed a systematic review and meta-analysis to examine the effects of more than ten weeks of resistance training (RT) on muscle structure, muscle function, and bone mineral density (BMD) in older people, over 70 years old, with sarcopenia. Different criteria for sarcopenia were accepted in analysis. Studies were searched for up to December 23, 2023. The review included randomized controlled trials involving participants aged 70 years or older (or with a mean age above 70). Eligible studies compared an intervention group receiving resistance training (RT) or a combined exercise and nutrition program lasting at least 10 weeks with a non-exercising control group. Outcomes had to include measures of muscle structure (e.g., muscle or fat mass, muscle cross-sectional area, skeletal muscle mass index, or BMI), muscle function (e.g., strength, gait speed, balance, or SPPB), bone mineral density, or quality of life. Only studies published in English were included. In total, thirteen randomized controlled trials were included in the systematic review.

Feng (2024) performed a systematic review and meta-analysis to assess the effects of exercise with or without β-hydroxy-β-methylbutyrate supplementation on muscle mass, muscle strength, physical performance and body composition in patients with sarcopenia. Studies were searched for up to April 2024. To be eligible for inclusion, the individual studies had to meet to the following criteria: participants had a confirmed diagnosis of sarcopenia according to established consensus definitions (e.g., AWGSOP or EWGSOP), without restrictions on sex, ethnicity, socioeconomic status, or country. The intervention consisted of exercise combined with β-hydroxy-β-methylbutyrate (HMB) supplementation in any form (including Ca-HMB or free acid). The comparator was exercise alone or exercise with placebo. Primary outcomes included measures of muscle mass (e.g., skeletal muscle mass index), muscle strength (e.g., handgrip strength), and physical performance (e.g., gait speed, chair-stand test), while secondary outcomes involved body composition parameters such as BMI, fat-free mass, and fat mass. Only randomized controlled trials published in English or Chinese were eligible. In total, five randomized controlled trials were included in the systematic review.

Gkekas (2021) performed a systematic review and meta-analysis to determine the effect of vitamin D alone or with protein supplementation on muscle strength, mass, and performance in patients with sarcopenia. Studies were searched for up to March 31, 2020. The review included randomized controlled trials that enrolled participants diagnosed with sarcopenia according to the EWGSOP criteria (for European studies) or the AWGS criteria (for Asian studies). Eligible studies evaluated the effects of vitamin D supplementation - either alone or in combination with protein - on sarcopenia-related outcomes, and provided sufficient data for extraction and analysis. In total, eight randomized controlled trials were included in the systematic review.

Table 2. Characteristics of included studies

Study	Participants	Comparison	Follow-up	Outcome measures	Risk of bias (for all outcome measures)*
Included in systematic review Peng, 2024
Monti, 2023	N at baseline Intervention: 24 Control: 21 Age (mean, SD) Total: 78.7 ± 5.9 Sex (male/female) Total: 11/34 Sarcopenia criteria: FNIH	Intervention: Mixed aerobic, strength and balance training Control: No exercise Exercise: two center- and one home-based weekly session	2 years	Handgrip strength, chair and stand test, gait speed	Low
Flor-Rufino, 2023	N at baseline Intervention: 20 Control: 18 Age (mean, SD) Total: 79.8 ± 7.4 Sex (male/female) Total: 0/38 Sarcopenia criteria: EWGSOP2010	Intervention: High intensity resistance training Control: No exercise Exercise: 39 sessions, 65 min/session/2 weeks	6 months	Muscle mass, handgrip strength, chair stand test, gait speed	Low
Bernabei, 2022	N at baseline Intervention: 760 Control: 759 Age (mean, SD) Total: 78.9 ± 5.8 Sex (male/female) Total: 431/1088 Sarcopenia criteria: FNIH	Intervention: Moderate intensity physical activity, included aerobic, strength, flexibility and balance Control: No exercise Exercise: Twice weekly at center, four times weekly at home	24 months	AMM, handgrip strength	Low
Seo, 2021	N at baseline Intervention: 12 Control: 10 Age (mean, SD) Intervention: 70.3 ± 5.38 Control: 72.9 ± 4.75 Sex (male/female) Total: 0/22 Sarcopenia criteria: EWGSOP2010	Intervention: Resistance training Control: No exercise Exercise: Three times a week, 60 minutes	16 weeks	AMM, handgrip strength, gait speed	Low
Li, 2020	N at baseline Intervention: 59 Control: 61 Age (mean, SD) Intervention: 72.1 ± 6.1 Control: 70.4 ± 4.5 Sex (male/female) Total: 52/68 Sarcopenia criteria: AWGS 2014	Intervention: Resistance training and outdoor activity Control: No exercise Exercise: Three times a week, 30 minutes	12 weeks	AMM, handgrip strength	Some concerns (deviations from intended interventions)
Lee, 2021	N at baseline Intervention: 15 Control: 12 Age (mean, SD) Intervention: 70.13 ± 4.41 Control: 71.82 ± 5.23 Sex (male/female) Total: 0/27 Sarcopenia criteria: EWGSOP 2010	Intervention: Progressive elastic band resistance training Control: No exercise Exercise: Three times a week, 36 sessions	12 weeks	AMM, muscle mass, SMI, handgrip strength, gait speed, chair stand test	Low
Ghasemi-karam, 2021	N at baseline Intervention: 21 Control: 22 Age (mean, SD) Intervention: 77.8 ± 3.6 Control: 79.2 ± 4.7 Sex (male/female) Total: 43/0 Sarcopenia criteria: SMI T-Score, BMD T-Score	Intervention: High intensity resistance training Control: No exercise Exercise: Twice a week	16 months	Muscle mass	Low
Kemmler, 2020	N at baseline Intervention: 21 Control: 22 Age (mean, SD) Intervention: 77.8 ± 3.6 Control: 79.2 ± 4.7 Sex (male/female) Total: 43/0 Sarcopenia criteria: SMI T-Score, BMD T-Score	Intervention: Resistance training Control: No exercise Exercise: Twice a week, 36 weeks	36 weeks	Muscle mass, SMI, Isometric muscle strength, BMD	Low
Yamada, 2019	N at baseline Intervention: 28 Control: 28 Age (mean, SD) Intervention: 84.9 ± 5.6 Control: 83.2 ± 5.7 Sex (male/female) Total: 16/40 Sarcopenia criteria: AWGS 2014	Intervention: Resistance training Control: No exercise Exercise: Twice a week, 30 minutes	12 weeks	AMM, handgrip strength, gait speed, chair stand test	Low
Jung, 2019	N at baseline Intervention: 13 Control: 13 Age (mean, SD) Intervention: 75.0 ± 3.9 Control: 74.9 ± 5.2 Sex (male/female) Total: 0/26 Sarcopenia criteria: AWGS 2014	Intervention: Circuit exercise training Control: No exercise Exercise: Three times a week, 10 minutes per set (10 movements)	12 weeks	Isometric muscle strength, gait speed	Some concerns (deviations from intended interventions)
Tsekoura, 2018	N at baseline Intervention: 18 Control: 18 Age (mean, SD) Intervention: 74.56 ± 6.04 Control: 72.89 ± 8.31 Sex (male/female) Total: 4/32 Sarcopenia criteria: EWGSOP 2010	Intervention: Group-based exercise Control: No exercise Exercise: Twice a week, 60-minutes, and walk for 100 min per week	3 months	SMI, handgrip strength, isometric muscle strength, chair stand test, gait speed, QoL	Low
Vasconcelos, 2016	N at baseline Intervention: 14 Control: 14 Age (mean, SD) Intervention: 72 ± 4.6 Control: 72 ± 3.6 Sex (male/female) Total: 0/28 Sarcopenia criteria: BMI, handgrip strength	Intervention: Resistance training Control: No exercise Exercise: Twice a week, 1 hour	10 weeks	Isometric muscle strength, gait speed, QoL	Low
Kim, 2012	N at baseline Intervention: 38 Control: 39 Age (mean, SD) Intervention: 79.5 ± 2.9 Control: 79.2 ± 2.8 Sex (male/female) Total: 0/77 Sarcopenia criteria: AMM, /heigt2, knee extension strength, gait speed, BMI	Intervention: Mixed exercise Control: No exercise Exercise: Twice a week, 60 minutes	3 months	AMM, muscle mass, isometric muscle strength, gait speed	Low
Included in systematic review Feng, 2024
Chen, 2022	N at baseline Intervention: 16 Control: 13 Age (mean, SD) Intervention: 74.31 ± 6.03 Control: 72.23 ± 5.07 Participants: Elderly patients with sarcopenia	Intervention: Exercise with HMB supplementation – HMB (3g/day) Control: Exercise with placebo Exercise: resistance training, 40 min each time, twice a week, 12 weeks	NR	Skeletal muscle index, Fat-free mass	High (incomplete outcome data)
Han, 2022	N at baseline Intervention: 43 Control: 45 Age (mean, SD) Intervention: 78.3 ± 5.9 Control: 77.1 ± 6.5 Participants: Elderly patients with sarcopenia after hip replacement	Intervention: Exercise with HMB supplementation – HMB (3g/day) Control: Exercise without HMB supplementation Exercise: progressive resistance training, once every 2-3 days, 3 months	NR	Skeletal muscle index, handgrip strength	High (blinding, incomplete outcome data)
Meza-Valderrama, 2023	N at baseline Intervention: 17 Control: 15 Age (mean, SD) Intervention: 81.8 ± 8.8 Control: 81.3 ± 10.2 Participants: Older adults with sarcopenia after discharge	Intervention: Exercise with HMB supplementation – Ca-HMB (3g/day) Control: Exercise with placebo Exercise: progressive resistance training, one hour each time, 12-weeks, three times per week	NR	Fat-free mass, handgrip strength, gait speed	Low
Osuka, 2021	N at baseline Intervention: 36 Control: 38 Age (mean, SD) Intervention: 73.5 ± 4.2 Control: 71.8 ± 4.1 Participants: Women with sarcopenia	Intervention: Exercise with HMB supplementation – Ca-HMB (1.5g/day) Control: Exercise with placebo Exercise: resistance training, 50 min each time, 12-weeks, twice weekly	NR	Skeletal muscle index, fat-free mass, handgrip strength, five-time chair stand test, gait speed	Low
Yang, 2023	N at baseline Intervention: 18 Control: 16 Age (mean, SD) Intervention: 72.89 ± 7.02 Control: 71.44 ± 5.22 Participants: Older adults aged ≥60 years with sarcopenia	Intervention: Exercise with HMB supplementation – Ca-HMB (3g/day) Control: Exercise with placebo Exercise: resistance training, 40 min each time, 12-weeks, twice a week	NR		Low
Included in systematic review Gkekas, 2021
Yamada, 2019	N at baseline Intervention: 9 Control: 8 Age (mean, SD) Intervention: 83.2 ± 5.7 Control: 83.9 ± 5.7 Sex (male/female) Intervention: 8/20 Control: 13/15 Definition of sarcopenia: AWGS	Intervention: Vitamin D 800 IU/day + protein 10 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: no exercise intervention, 3 months	NR	Handgrip strength, sit to stand time, appendicular muscle mass	Low
Takeuchi, 2018	N at baseline Intervention: 32 Control: 31 Age (mean, SD) Intervention: 78.8 ± 5.1 Control: 80.9 ± 7.3 Sex (male/female) Intervention: 12/20 Control: 13/18 Definition of sarcopenia: AWGS	Intervention: Vitamin D 500 IU/day + protein 10g/day + BCAA 2.5g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: Low intensity resistance + rehabilitation (individually tailored) every day, 2 months	NR	Handgrip strength	Low
Yacong Bo, 2018	N at baseline Intervention: 30 Control: 30 Age (mean, SD) Intervention: 72.3 ± 6.5 Control: 74.8 ± 5.9 Sex (male/female) Intervention: 13/17 Control: 14/16 Definition of sarcopenia: AWGS	Intervention: Vitamin D 1404 IU/day + protein 44 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: No exercise intervention, 6 months	NR	Handgrip strength, sit to stand time, skeletal muscle index, appendicular skeletal muscle mass	Low
Rondanelli, 2016	N at baseline Intervention: 69 Control: 61 Age (mean, SD) Intervention: 80.8 ± 6.2 Control: 80.2 ± 8.5 Sex (male/female) Intervention: 29/40 Control: 24/37 Definition of sarcopenia: EWGSOP	Intervention: Vitamin D 100 IU/day + protein 22 g/day + BCAA 6 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: Resistance exercise + balance exercise 20 min x 5days / week, 3 months	NR	Handgrip strength, skeletal muscle index,	Low
Bauer, 2015	N at baseline Intervention: 184 Control: 196 Age (mean, SD) Intervention: 77.3 ± 6.7 Control: 78.1 ± 7.0 Sex (male/female) Intervention: 64/120 Control: 67/129 Definition of sarcopenia: EWGSOP	Intervention: Vitamin D 1600 IU/day + protein 40 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: No exercise, 3 months	NR	Handgrip strength, sit to stand time, appendicular skeletal muscle mass	Some concerns (missing outcome data)
Yamada, 2015	N at baseline Intervention: 31 Control: 15 Age (mean, SD) Intervention: 78.1 ± 5.7 Control: 75.5 ± 5.8 Sex (male/female) Intervention: 12/19 Control: 7/8 Definition of sarcopenia: AWGS	Intervention: Vitamin D 500 IU/day + protein 10 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: Walking (steps counted) every day, 6 months	NR	Skeletal muscle index	Low
Sakiko Abe, 2019	N at baseline Intervention: 17 Control: 16 Age (mean, SD) Intervention: 85.6 ± 6.3 Control: 84.9 ± 6.9 Sex (male/female) Intervention: 4/17 Control: 5/16 Definition of sarcopenia: HS <16kg, walking speed <1 m/s	Intervention: Vitamin D 800 IU/day + leucine 1.2 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: Rehabilitation + walking, balance, resistance exercise 20 min x 2 times/week, 3 months	NR	Handgrip strength, gait speed	Some concerns (deviations from intended interventions)
Sakiko Abe, 2016-first	N at baseline Intervention: 13 Control: 11 Age (mean, SD) Intervention: 85.5 ± 3.7 Control: 86.6 ± 6.5 Sex (male/female) Intervention: 4/9 Control: 3/9 Definition of sarcopenia: HS <16kg, walking speed <1 m/s	Intervention: Vitamin D 800 IU/day + MCT Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: No exercise, 3 months	NR	Handgrip strength, gait speed	Some concerns (deviations from intended interventions, missing outcome data)
Sakiko Abe, 2016-second	N at baseline Intervention: 12 Control: 11 Age (mean, SD) Intervention: 87.7 ± 3.9 Control: 86.8 ± 6.5 Sex (male/female) Intervention: 4/9 Control: 3/9 Definition of sarcopenia: HS <16kg, walking speed <1 m/s	Intervention: Vitamin D 800 IU/day + LCT + BCAA 3 g/day Control: Placebo/no vitamin D supplementation Exercise: No exercise, 3 months	NR	Handgrip strength, gait speed	Some concerns (deviations from intended interventions, missing outcome data)

_{*For further details, see risk of bias table in the appendix}

Results

Three systematic reviews reported the outcome measures (Peng, 2024; Feng, 2024; Gkekas, 2021). Due to differences in comparisons, the results were not pooled.

Resistance training vs. no exercise

Physical performance (critical)

Peng (2024) reported usual gait speed and maximum gait speed (see Figure 1). The SMD in usual gait speed between the patients who received resistance training (n=154) and the patients who received no exercise (n=145) was 0.38 (95% CI -0.20 to 0.95), in favour of the patients who received resistance training. This difference is not considered clinically relevant.

The SMD in maximum gait speed between the patients who received resistance training (n=79) and the patients who received no exercise (n=80) was 0.41 (95% CI -0.04 to 0.86), in favour of the patients who received resistance training. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 1. Usual gait speed and maximum gait speed (from Peng, 2024)}

Muscle strength (important)

Peng (2024) reported handgrip strength (see Figure 2). The mean difference between the patients who received resistance training (n=936) and the patients who received no exercise (n=927) was 1.67 (95% CI 0.30 to 3.04), in favour of the patients who received resistance training. This difference is considered clinically relevant.

_{Figure 2. Handgrip strength (from Peng, 2024)}

Peng (2024) reported chair stand test (see Figure 3). The SMD in chair stand test score between the patients who received resistance training (n=117) and the patients who received no exercise (n=107) was 0.40 (95% CI 0.13 to 0.67), in favour of the patients who received resistance training. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 3. Chair stand test (from Peng, 2024)}

Muscle mass (important)

Peng (2024) reported muscle mass (see Figure 4). The SMD between the patients who received resistance training (n=115) and the patients who received no exercise (n=113) was 0.14 (95% CI -0.12 to 0.40), in favour of the patients who received resistance training. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 4. Muscle mass (from Peng, 2024)}

Peng (2024) also reported appendicular skeletal muscle mass (see Figure 5). The mean difference between the patients who received resistance training (n=912) and the patients who received no exercise (n=909) was 0.20 (95% CI -0.08 to 0.48), in favour of the patients who received resistance training. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 5. Appendicular skeletal muscle mass (from Peng, 2024)}

Complications (important)

The outcome measure complications was not reported.

Quality of life (important)

Peng (2024) reported the outcome measure quality of life. The mean difference in quality of life score between the patients who received resistance training (n=32) and the patients who received no exercise (n=32) was -0.71 (95% CI -8.88 to 7.47), in favour of the patients who received no exercise. This difference is not considered clinically relevant.

Falling (important)

The outcome measure falling was not reported.

Mortality (important)

The outcome measure mortality was not reported.

Exercise with HMB supplementation vs. exercise with placebo

Physical performance (critical)

Feng (2024) reported gait speed (see Figure 6). The standardized mean difference (SMD) in gait speed between the patients who received exercise with HMB supplementation (n=71) and the patients who received exercise with placebo (n=69) was 0.48 (95% CI 0.15 to 0.82), in favour of the patients who received exercise with HMB supplementation. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 6. Gait speed (from Feng, 2024)}

Muscle strength (important)

Feng (2024) reported handgrip strength (see Figure 7). The SMD between the patients who received exercise with HMB supplementation (n=114) and the patients who received exercise with placebo (n=114) was 0.55 (95% CI -0.00 to 1.11), in favour of the patients who received exercise with HMB supplementation. This difference is considered clinically relevant.

_{Figure 7. Handgrip strength (from Feng, 2024)}

Muscle mass (important)

Feng (2024) reported skeletal muscle index, which was defined in the study as the ratio of skeletal muscle mass to height squared (see Figure 8). The SMD between the patients who received exercise with HMB supplementation (n=113) and the patients who received exercise with placebo (n=112) was 0.06 (95% CI -0.20 to 0.32), in favour of the patients who received exercise with HMB supplementation. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 8. Skeletal muscle index (from Feng, 2024)}

Complications (important)

The outcome measure complications was not reported.

Quality of life (important)

The outcome measure quality of life was not reported.

Falling (important)

The outcome measure falling was not reported.

Mortality (important)

The outcome measure mortality was not reported.

Vitamin D with protein supplementation vs. vitamin D alone

Physical performance (critical)

Gkekas (2021) reported walking speed (gait speed) (see Figure 9). The SMD in walking speed between the patients who received vitamin D with protein supplementation (n=256) and the patients who received placebo/no vitamin D supplementation (n=264) was 0.130 (95% CI -0.042 to 0.303), in favour of the patients who received vitamin D with protein supplementation. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 9. Walking speed (gait speed) (from Gkekas, 2021)}

Muscle strength (important)

Gkekas (2021) reported handgrip strength (see Figure 10). The SMD between the patients who received vitamin D with protein supplementation (n=366) and the patients who received placebo/no vitamin D supplementation (n=364) was 0.384 (95% CI 0.014 to 0.754), in favour of the patients who received vitamin D with protein supplementation. This difference is not considered clinically relevant. In subgroup analyses of 5 studies that reported daily protein doses of 10-44 g and vitamin D 100-1404 IE, handgrip strength improves with SMD 0.57 (95% CI -0.08-1.06, p = 0.02). This is considered clinically relevant.

_{Figure 10. Handgrip strength (from Gkekas, 2021)}

Gkekas (2021) reported sit to stand time (see Figure 11). The SMD in sit to stand time between the patients who received vitamin D with protein supplementation (n=223) and the patients who received placebo/no vitamin D supplementation (n=234) was 0.253 (95% CI 0.069 to 0.437), in favour of the patients who received vitamin D with protein supplementation. This difference is not considered clinically relevant.

In subgroup analysis of 3 studies with daily protein suppletion of 10-44 g and vitamin D 800-1404 IU, chair stand test improved with SMD 0.25 (95% CI 0.06-0.43, p = 0.007) which is not considered clinically relevant.

_{Figure 11. Sit to stand time (from Gkekas, 2021)}

Muscle mass (important)

Gkekas (2021) reported skeletal muscle index (see Figure 12). The SMD between the patients who received vitamin D with protein supplementation (n=130) and the patients who received placebo/no vitamin D supplementation (n=106) was 0.254 (95% CI -0.006 to 0.514), in favour of the patients who received vitamin D with protein supplementation. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 12. Skeletal muscle index (from Gkekas, 2021)}

Gkekas (2021) also reported appendicular skeletal muscle mass (see Figure 13). The SMD between the patients who received vitamin D with protein supplementation (n=223) and the patients who received placebo/no vitamin D supplementation (n=234) was 0.252 (95% CI -0.406 to 0.910), in favour of the patients who received vitamin D with protein supplementation. This difference is not considered clinically relevant.

_{Figure 13. Appendicular skeletal muscle mass (from Gkekas, 2021)}

Complications (important)

The outcome measure complications was not reported.

Quality of life (important)

The outcome measure quality of life was not reported.

Falling (important)

The outcome measure falling was not reported.

Mortality (important)

The outcome measure mortality was not reported.

A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):

What is the most appropriate treatment for sarcopenia in frail older and geriatric patients in the hospital?

Table 1. PICO

Patients	Patients >65 years old and diagnosed with (probable) sarcopenia according to EWGSOP2
Intervention	Nutritional interventions (including dietary supplementation/advice aiming to increase protein intake), exercise therapy (including exercise mimicking, progressive resistance training, balance therapy, functional training) or a combination of both
Control	Usual care
Outcomes	Physical performance (e.g. mobility, self-reliance ADL/IADL), muscle strength, muscle mass, complications, quality of life, falls, mortality
Other selection criteria	Study design: randomized controlled trials

Relevant outcome measures

The guideline panel considered physical performance as critical outcome measure for decision making; and muscle strength, muscle mass, complications, quality of life, falling and mortality as important outcome measures for decision making.

A priory, the guideline panel defined physical performance as follows: Mobility, self-reliance, activities of daily living (ADL)

For the other outcome measures the guideline panel used the definitions used in the studies.

The guideline panel defined the following minimal clinically (patient) important differences (MCID):

For continuous outcome measures (physical performance measures, muscle strength, muscle mass and quality of life) no anchor based MCID was available. Therefore, 0,5 standard deviation (SD) between the intervention and control group was chosen as a threshold. Similarly, when meta-analyses reported standardized mean differences (SMDs) after pooling, an SMD of 0.5 (in absolute value) was defined as the threshold for clinical relevance. This approach corresponds to the thresholds for clinical relevance in the absence of an anchor based MCID according to the GRADE methodology (Guyatt, 2011).
For dichotomous outcomes (complications, falls and mortality), we judged any between-group difference that reached conventional statistical significance (p < 0.05) as clinically relevant, recognizing that even relatively small relative risk reductions may be meaningful given the seriousness of these outcomes.

Search and select (Methods)

A systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline. Both databases were searched from 2019 to 8 August 2025 for systematic reviews, RCTs and observational studies. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary/subject headings (e.g., Entree-terms, MeSH) wherever they were available and natural language keywords. The overall search strategy was derived from three primary search concepts: (1) elderly/frailty; (2) sarcopenia; (3) nutrition/exercise/medication intervention. Duplicates were removed using EndNote software. After deduplication a total of 854 records were imported for title/abstract screening. Initially, 75 studies were selected based on title and abstract screening using ASReview. After reading the full text, all studies were excluded (see the exclusion table under the tab ‘Evidence tabellen’), as none met the inclusion criteria defined in our PICO framework. Consequently, the working group reached a consensus to include a descriptive summary of the evidence focusing on the three most relevant treatment options. For each treatment option, one systematic review was selected based on consensus within the working group.

Atherton PJ, Smith K, Etheridge T, Rankin D, Rennie MJ. Distinct anabolic signalling responses to amino acids in C2C12 skeletal muscle cells. Amino Acids. 2010 May;38(5):1533-9. doi: 10.1007/s00726-009-0377-x. Epub 2009 Nov 1. PMID: 19882215.
Bao W, Sun Y, Zhang T, Zou L, Wu X, Wang D, Chen Z. Exercise Programs for Muscle Mass, Muscle Strength and Physical Performance in Older Adults with Sarcopenia: A Systematic Review and Meta-Analysis. Aging Dis. 2020 Jul 23;11(4):863-873. doi: 10.14336/AD.2019.1012. PMID: 32765951; PMCID: PMC7390512.
Chen J, Liu H, Zhao H, Yao J, Lu Y. The effects of vivifrail-based multicomponent training on physical and cognitive function in frail older adults: a systematic review and meta-analysis. Front Physiol. 2025 Jul 29;16:1646833. doi: 10.3389/fphys.2025.1646833. PMID: 40800730; PMCID: PMC12339439.
Chen LK, Woo J, Assantachai P, Auyeung TW, Chou MY, Iijima K, Jang HC, Kang L, Kim M, Kim S, Kojima T, Kuzuya M, Lee JSW, Lee SY, Lee WJ, Lee Y, Liang CK, Lim JY, Lim WS, Peng LN, Sugimoto K, Tanaka T, Won CW, Yamada M, Zhang T, Akishita M, Arai H. Asian Working Group for Sarcopenia: 2019 Consensus Update on Sarcopenia Diagnosis and Treatment. J Am Med Dir Assoc. 2020 Mar;21(3):300-307.e2. doi: 10.1016/j.jamda.2019.12.012. Epub 2020 Feb 4. PMID: 32033882.
Dent E, Morley JE, Cruz-Jentoft AJ, Arai H, Kritchevsky SB, Guralnik J, Bauer JM, Pahor M, Clark BC, Cesari M, Ruiz J, Sieber CC, Aubertin-Leheudre M, Waters DL, Visvanathan R, Landi F, Villareal DT, Fielding R, Won CW, Theou O, Martin FC, Dong B, Woo J, Flicker L, Ferrucci L, Merchant RA, Cao L, Cederholm T, Ribeiro SML, Rodríguez-Mañas L, Anker SD, Lundy J, Gutiérrez Robledo LM, Bautmans I, Aprahamian I, Schols JMGA, Izquierdo M, Vellas B. International Clinical Practice Guidelines for Sarcopenia (ICFSR): Screening, Diagnosis and Management. J Nutr Health Aging. 2018;22(10):1148-1161. doi: 10.1007/s12603-018-1139-9. PMID: 30498820; PMCID: PMC12280515.
Feng Y, Chen P, Li T, Wan P, Shi R. Effects of exercise with or without β-hydroxy-β-methylbutyrate supplementation on muscle mass, muscle strength, and physical performance in patients with sarcopenia: a systematic review and meta-analysis. Front Nutr. 2024 Sep 18;11:1460133. doi: 10.3389/fnut.2024.1460133. PMID: 39360288; PMCID: PMC11444964.
Fiatarone Singh MA, Bernstein MA, Ryan AD, O'Neill EF, Clements KM, Evans WJ. The effect of oral nutritional supplements on habitual dietary quality and quantity in frail elders. J Nutr Health Aging. 2000;4(1):5-12. PMID: 10828934.
Gkekas NK, Anagnostis P, Paraschou V, Stamiris D, Dellis S, Kenanidis E, Potoupnis M, Tsiridis E, Goulis DG. The effect of vitamin D plus protein supplementation on sarcopenia: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Maturitas. 2021 Mar;145:56-63. doi: 10.1016/j.maturitas.2021.01.002. Epub 2021 Jan 12. PMID: 33541563.
Hamarsland H, Laahne JAL, Paulsen G, Cotter M, Børsheim E, Benestad HB, Raastad T. Native whey induces higher and faster leucinemia than other whey protein supplements and milk: a randomized controlled trial. BMC Nutr. 2017;3:10. doi:10.1186/s40795-017-0131-9.
Katsanos CS, Kobayashi H, Sheffield-Moore M, Aarsland A, Wolfe RR. A high proportion of leucine is required for optimal stimulation of the rate of muscle protein synthesis by essential amino acids in the elderly. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2006 Aug;291(2):E381-7. doi: 10.1152/ajpendo.00488.2005. Epub 2006 Feb 28. PMID: 16507602.
Komar B, Schwingshackl L, Hoffmann G. Effects of leucine-rich protein supplements on anthropometric parameter and muscle strength in the elderly: a systematic review and meta-analysis. J Nutr Health Aging. 2015 Apr;19(4):437-46. doi: 10.1007/s12603-014-0559-4. PMID: 25809808; PMCID: PMC12877541.
Murphy CH, Roche HM. Nutrition and physical activity countermeasures for sarcopenia: time to get personal? Nutr Bull. 2018;43:374-87. doi:10.1111/nbu.12351.
Moran TH, Dailey MJ. Intestinal feedback signaling and satiety. Physiol Behav. 2011 Nov 30;105(1):77-81. doi:10.1016/j.physbeh.2011.02.014.
Oktaviana J, Zanker J, Vogrin S, Duque G. The Effect of β-hydroxy-β-methylbutyrate (HMB) on Sarcopenia and Functional Frailty in Older Persons: A Systematic Review. J Nutr Health Aging. 2019;23(2):145-150. doi: 10.1007/s12603-018-1153-y. PMID: 30697623; PMCID: PMC12280442.
Peng D, Zhang Y, Wang L, Zhang S. Effects of over 10 weeks of resistance training on muscle and bone mineral density in older people with sarcopenia over 70 years old: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Geriatr Nurs. 2024 Nov-Dec;60:304-315. doi: 10.1016/j.gerinurse.2024.09.016. Epub 2024 Oct 4. PMID: 39368450.
Poppitt SD, McCormack D, Buffenstein R. Short-term effects of macronutrient preloads on appetite and energy intake in lean women. Physiol Behav. 1998 Jun 1;64(3):279-85. doi: 10.1016/s0031-9384(98)00061-4. PMID: 9748094.
Shen Y, Shi Q, Nong K, Li S, Yue J, Huang J, Dong B, Beauchamp M, Hao Q. Exercise for sarcopenia in older people: A systematic review and network meta-analysis. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2023 Jun;14(3):1199-1211. doi: 10.1002/jcsm.13225. Epub 2023 Apr 14. PMID: 37057640; PMCID: PMC10235889
Smith HJ, Mukerji P, Tisdale MJ. Attenuation of proteasome-induced proteolysis in skeletal muscle by β-hydroxy-β-methylbutyrate in cancer-induced muscle loss. Cancer Res. 2005;65(1):277–283. doi:10.1158/0008-5472.CAN-04-3211.
Tieland M, Borgonjen-Van den Berg KJ, Van Loon LJ, de Groot LC. Dietary Protein Intake in Dutch Elderly People: A Focus on Protein Sources. Nutrients. 2015 Nov 25;7(12):9697-706. doi: 10.3390/nu7125496. PMID: 26610565; PMCID: PMC4690048.
Wang H, Huang WY, Zhao Y. Efficacy of Exercise on Muscle Function and Physical Performance in Older Adults with Sarcopenia: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis. Int J Environ Res Public Health. 2022 Jul 5;19(13):8212. doi: 10.3390/ijerph19138212. PMID: 35805870; PMCID: PMC9266336.
Weijzen MEG, Kouw IWK, Geerlings P, Verdijk LB, van Loon LJC. During Hospitalization, Older Patients at Risk for Malnutrition Consume <0.65 Grams of Protein per Kilogram Body Weight per Day. Nutr Clin Pract. 2020 Aug;35(4):655-663. doi: 10.1002/ncp.10542. Epub 2020 Jun 24. PMID: 32578906; PMCID: PMC7384011.
Yoshimura Y, Bise T, Shimazu S, Tanoue M, Tomioka Y, Araki M, Nishino T, Kuzuhara A, Takatsuki F. Effects of a leucine-enriched amino acid supplement on muscle mass, muscle strength, and physical function in post-stroke patients with sarcopenia: A randomized controlled trial. Nutrition. 2019 Feb;58:1-6. doi: 10.1016/j.nut.2018.05.028. Epub 2018 Jul 11. PMID: 30273819.

Table of excluded studies

Reference	Reason for exclusion
Zhou Y, Hellberg M, Hellmark T, Höglund P, Clyne N. Muscle mass and plasma myostatin after exercise training: a substudy of Renal Exercise (RENEXC)-a randomized controlled trial. Nephrol Dial Transplant. 2021 Jan 1;36(1):95-103. doi: 10.1093/ndt/gfz210. PMID: 31848626; PMCID: PMC7771980.	Only small proportion of patients had sarcopenia at baseline
Gadelha AB, Cesari M, Corrêa HL, Neves RVP, Sousa CV, Deus LA, Souza MK, Reis AL, Moraes MR, Prestes J, Simões HG, Andrade RV, Melo GF, Rosa TS. Effects of pre-dialysis resistance training on sarcopenia, inflammatory profile, and anemia biomarkers in older community-dwelling patients with chronic kidney disease: a randomized controlled trial. Int Urol Nephrol. 2021 Oct;53(10):2137-2147. doi: 10.1007/s11255-021-02799-6. Epub 2021 Feb 20. PMID: 33609277.	Wrong population/setting (community-dwelling patients)
Mafi F, Biglari S, Ghardashi Afousi A, Gaeini AA. Improvement in Skeletal Muscle Strength and Plasma Levels of Follistatin and Myostatin Induced by an 8-Week Resistance Training and Epicatechin Supplementation in Sarcopenic Older Adults. J Aging Phys Act. 2019 Jun 1;27(3):384-391. doi: 10.1123/japa.2017-0389. Epub 2019 Feb 27. PMID: 30299198.	Patients were likely community-dwelling, although this was not explicitly stated
Nabuco HCG, Tomeleri CM, Fernandes RR, Sugihara Junior P, Cavalcante EF, Cunha PM, Antunes M, Nunes JP, Venturini D, Barbosa DS, Burini RC, Silva AM, Sardinha LB, Cyrino ES. Effect of whey protein supplementation combined with resistance training on body composition, muscular strength, functional capacity, and plasma-metabolism biomarkers in older women with sarcopenic obesity: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Clin Nutr ESPEN. 2019 Aug;32:88-95. doi: 10.1016/j.clnesp.2019.04.007. Epub 2019 May 13. PMID: 31221297.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria (EWGSOP1 in this case)
Seo MW, Jung SW, Kim SW, Lee JM, Jung HC, Song JK. Effects of 16 Weeks of Resistance Training on Muscle Quality and Muscle Growth Factors in Older Adult Women with Sarcopenia: A Randomized Controlled Trial. Int J Environ Res Public Health. 2021 Jun 23;18(13):6762. doi: 10.3390/ijerph18136762. PMID: 34201810; PMCID: PMC8267934.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Lee YH, Lee PH, Lin LF, Liao CD, Liou TH, Huang SW. Effects of progressive elastic band resistance exercise for aged osteosarcopenic adiposity women. Exp Gerontol. 2021 May;147:111272. doi: 10.1016/j.exger.2021.111272. Epub 2021 Feb 4. PMID: 33549820.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Rezaei S, Eslami R, Tartibian B. The effects of TRX suspension training on sarcopenic biomarkers and functional abilities in elderlies with sarcopenia: a controlled clinical trial. BMC Sports Sci Med Rehabil. 2024 Feb 26;16(1):58. doi: 10.1186/s13102-024-00849-x. PMID: 38409184; PMCID: PMC10898163.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Bagheri R, Moghadam BH, Church DD, Tinsley GM, Eskandari M, Moghadam BH, Motevalli MS, Baker JS, Robergs RA, Wong A. The effects of concurrent training order on body composition and serum concentrations of follistatin, myostatin and GDF11 in sarcopenic elderly men. Exp Gerontol. 2020 May;133:110869. doi: 10.1016/j.exger.2020.110869. Epub 2020 Feb 5. PMID: 32035222.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Moghadam BH, Bagheri R, Ashtary-Larky D, Tinsley GM, Eskandari M, Wong A, Moghadam BH, Kreider RB, Baker JS. The Effects of Concurrent Training Order on Satellite Cell-Related Markers, Body Composition, Muscular and Cardiorespiratory Fitness in Older Men with Sarcopenia. J Nutr Health Aging. 2020;24(7):796-804. doi: 10.1007/s12603-020-1431-3. PMID: 32744578.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Hooshmandi Z, Daryanoosh F, Ahmadi Hekmatikar AH, Awang Daud DM. Highlighting the effect of reduced training volume on maintaining hormonal adaptations obtained from periodized resistance training in sarcopenic older women. Expert Rev Endocrinol Metab. 2024 Mar;19(2):187-197. doi: 10.1080/17446651.2023.2294091. Epub 2023 Dec 16. PMID: 38103186.	Only hormones as outcomes (not matching outcomes in PICO)
Amasene M, Cadenas-Sanchez C, Echeverria I, Sanz B, Alonso C, Tobalina I, Irazusta J, Labayen I, Besga A. Effects of Resistance Training Intervention along with Leucine-Enriched Whey Protein Supplementation on Sarcopenia and Frailty in Post-Hospitalized Older Adults: Preliminary Findings of a Randomized Controlled Trial. J Clin Med. 2021 Dec 24;11(1):97. doi: 10.3390/jcm11010097. PMID: 35011838; PMCID: PMC8745511.	Only part of the population diagnosed with sarcopenia
Mori H, Tokuda Y. De-Training Effects Following Leucine-Enriched Whey Protein Supplementation and Resistance Training in Older Adults with Sarcopenia: A Randomized Controlled Trial with 24 Weeks of Follow-Up. J Nutr Health Aging. 2022;26(11):994-1002. doi: 10.1007/s12603-022-1853-1. PMID: 36437767.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Wei M, Meng D, Guo H, He S, Tian Z, Wang Z, Yang G, Wang Z. Hybrid Exercise Program for Sarcopenia in Older Adults: The Effectiveness of Explainable Artificial Intelligence-Based Clinical Assistance in Assessing Skeletal Muscle Area. Int J Environ Res Public Health. 2022 Aug 12;19(16):9952. doi: 10.3390/ijerph19169952. PMID: 36011588; PMCID: PMC9407935.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Wei M, He S, Meng D, Lv Z, Guo H, Yang G, Wang Z. White Box Modeling of Self-Determined Sequence Exercise Program Among Sarcopenic Older Adults: Uncovering a Novel Strategy Overcoming Decline of Skeletal Muscle Area. J Aging Phys Act. 2025 Jun 27:1-13. doi: 10.1123/japa.2024-0123. Epub ahead of print. Erratum in: J Aging Phys Act. 2025 Jul 22:1. doi: 10.1123/japa.2025-0226. PMID: 40581354.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Guo H, Cao J, He S, Wei M, Meng D, Yu I, Wang Z, Chang X, Yang G, Wang Z. Quantifying the Enhancement of Sarcopenic Skeletal Muscle Preservation Through a Hybrid Exercise Program: Randomized Controlled Trial. JMIR Aging. 2024 Nov 15;7:e58175. doi: 10.2196/58175. PMID: 39621937; PMCID: PMC11587998.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
He S, Wei M, Meng D, Wang Z, Yang G, Wang Z. Self-determined sequence exercise program for elderly with sarcopenia: A Randomized controlled trial with clinical assistance from explainable artificial intelligence. Arch Gerontol Geriatr. 2024 Apr;119:105317. doi: 10.1016/j.archger.2023.105317. Epub 2023 Dec 21. PMID: 38176122.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Lin YA, Chen LH, Chen FP, Wong AM, Hsu CC, Chen JY. The Effectiveness of a Group Kickboxing Training Program on Sarcopenia and Osteoporosis Parameters in Community-Dwelling Adults Aged 50-85 Years. Front Med (Lausanne). 2022 Apr 25;9:815342. doi: 10.3389/fmed.2022.815342. PMID: 35547204; PMCID: PMC9081979.	Sarcopenia was not an inclusion criterium
Makizako H, Nakai Y, Tomioka K, Taniguchi Y, Sato N, Wada A, Kiyama R, Tsutsumimoto K, Ohishi M, Kiuchi Y, Kubozono T, Takenaka T. Effects of a Multicomponent Exercise Program in Physical Function and Muscle Mass in Sarcopenic/Pre-Sarcopenic Adults. J Clin Med. 2020 May 8;9(5):1386. doi: 10.3390/jcm9051386. PMID: 32397192; PMCID: PMC7291119.	Results not reported separately for sarcopenic and pre-sarcopenic groups
Han Z, Ji NN, Ma JX, Dong Q, Ma XL. Effect of Resistance Training Combined with Beta-Hydroxy-Beta-Methylbutyric Acid Supplements in Elderly Patients with Sarcopenia after Hip Replacement. Orthop Surg. 2022 Apr;14(4):704-713. doi: 10.1111/os.13208. Epub 2022 Feb 23. PMID: 35195339; PMCID: PMC9002065.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Magtouf E, Chortane SG, Chortane OG, Boyas S, Beaune B, Durand S, Maktouf W. Influence of Concurrent Exercise Training on Ankle Muscle Activation during Static and Proactive Postural Control on Older Adults with Sarcopenic Obesity: A Multicenter, Randomized, and Controlled Trial. Eur J Investig Health Psychol Educ. 2023 Nov 27;13(12):2779-2794. doi: 10.3390/ejihpe13120192. PMID: 38131891; PMCID: PMC10743236.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Weineck M, Kohl M, von Stengel S, Giessing J, Fröhlich M, Schoene D. High Intensity Resistance Exercise Training to Improve Body Composition and Strength in Older Men With Osteosarcopenia. Results of the Randomized Controlled Franconian Osteopenia and Sarcopenia Trial (FrOST). Front Sports Act Living. 2020 Jan 28;2:4. doi: 10.3389/fspor.2020.00004. PMID: 33344999; PMCID: PMC7739651.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Ferhi H, Gaied Chortane S, Durand S, Beaune B, Boyas S, Maktouf W. Effects of Physical Activity Program on Body Composition, Physical Performance, and Neuromuscular Strategies during Walking in Older Adults with Sarcopenic Obesity: Randomized Controlled Trial. Healthcare (Basel). 2023 Aug 14;11(16):2294. doi: 10.3390/healthcare11162294. PMID: 37628492; PMCID: PMC10454246.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Kohl M, Fröhlich M, Jakob F, Engelke K, von Stengel S, Schoene D. Effects of High-Intensity Resistance Training on Osteopenia and Sarcopenia Parameters in Older Men with Osteosarcopenia-One-Year Results of the Randomized Controlled Franconian Osteopenia and Sarcopenia Trial (FrOST). J Bone Miner Res. 2020 Sep;35(9):1634-1644. doi: 10.1002/jbmr.4027. Epub 2020 Apr 28. PMID: 32270891.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Kohl M, Fröhlich M, Engelke K, von Stengel S, Schoene D. Effects of High-Intensity Resistance Training on Fitness and Fatness in Older Men With Osteosarcopenia. Front Physiol. 2020 Aug 27;11:1014. doi: 10.3389/fphys.2020.01014. PMID: 32973550; PMCID: PMC7481458.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Kohl M, Fröhlich M, Schoene D, von Stengel S. Detraining effects after 18 months of high intensity resistance training on osteosarcopenia in older men-Six-month follow-up of the randomized controlled Franconian Osteopenia and Sarcopenia Trial (FrOST). Bone. 2021 Jan;142:115772. doi: 10.1016/j.bone.2020.115772. Epub 2020 Nov 26. PMID: 33249320.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Schoene D, Kohl M, von Stengel S. Changes in Body Composition and Cardiometabolic Health After Detraining in Older Men with Osteosarcopenia: 6-Month Follow-Up of the Randomized Controlled Franconian Osteopenia and Sarcopenia Trial (FrOST) Study. Clin Interv Aging. 2021 Apr 6;16:571-582. doi: 10.2147/CIA.S299867. PMID: 33854307; PMCID: PMC8039436.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Kohl M, Jakob F, Engelke K, von Stengel S. Effects of High Intensity Dynamic Resistance Exercise and Whey Protein Supplements on Osteosarcopenia in Older Men with Low Bone and Muscle Mass. Final Results of the Randomized Controlled FrOST Study. Nutrients. 2020 Aug 5;12(8):2341. doi: 10.3390/nu12082341. PMID: 32764397; PMCID: PMC7468852.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Kemmler W, Kohl M, von Stengel S, Schoene D. Effect of high-intensity resistance exercise on cardiometabolic health in older men with osteosarcopenia: the randomised controlled Franconian Osteopenia and Sarcopenia Trial (FrOST). BMJ Open Sport Exerc Med. 2020 Dec 24;6(1):e000846. doi: 10.1136/bmjsem-2020-000846. PMID: 33408874; PMCID: PMC7768961.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Ghasemikaram M, Engelke K, Kohl M, von Stengel S, Kemmler W. Detraining Effects on Muscle Quality in Older Men with Osteosarcopenia. Follow-Up of the Randomized Controlled Franconian Osteopenia and Sarcopenia Trial (FrOST). Nutrients. 2021 May 1;13(5):1528. doi: 10.3390/nu13051528. PMID: 34062828; PMCID: PMC8147362.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Knauer K, Chaudry O, Uder M, Kohl M, Kemmler W, Bickelhaupt S, Engelke K. Effects of High-Intensity Resistance Training on Visceral Adipose Tissue and Abdominal Aortic Calcifications in Older Men with Osteosarcopenia - Results from the FrOST Study. Clin Interv Aging. 2023 Jan 19;18:71-80. doi: 10.2147/CIA.S388026. PMID: 36700164; PMCID: PMC9869795.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Ghasemikaram M, Chaudry O, Nagel AM, Uder M, Jakob F, Kemmler W, Kohl M, Engelke K. Effects of 16 months of high intensity resistance training on thigh muscle fat infiltration in elderly men with osteosarcopenia. Geroscience. 2021 Apr;43(2):607-617. doi: 10.1007/s11357-020-00316-8. Epub 2021 Jan 15. PMID: 33449309; PMCID: PMC8110662.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Lichtenberg T, von Stengel S, Sieber C, Kemmler W. The Favorable Effects of a High-Intensity Resistance Training on Sarcopenia in Older Community-Dwelling Men with Osteosarcopenia: The Randomized Controlled FrOST Study. Clin Interv Aging. 2019 Dec 16;14:2173-2186. doi: 10.2147/CIA.S225618. PMID: 31908428; PMCID: PMC6924654.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Chen BY, Chen YZ, Shin SH, Jie CY, Chang ZL, Ding H, Yang H. Effect of a moderate-intensity comprehensive exercise program on body composition, muscle strength, and physical performance in elderly females with sarcopenia. Heliyon. 2023 Aug 6;9(8):e18951. doi: 10.1016/j.heliyon.2023.e18951. PMID: 37600374; PMCID: PMC10432972.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Flor-Rufino C, Barrachina-Igual J, Pérez-Ros P, Pablos-Monzó A, Sanz-Requena R, Martínez-Arnau FM. Fat infiltration and muscle hydration improve after high-intensity resistance training in women with sarcopenia. A randomized clinical trial. Maturitas. 2023 Feb;168:29-36. doi: 10.1016/j.maturitas.2022.09.001. Epub 2022 Nov 4. PMID: 36423489.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Jung WS, Ahn H, Kim SW, Park HY. Effects of 12-week Circuit Exercise Intervention on Blood Pressure, Vascular Function, and Inflammatory Cytokines in Obese Older Women with Sarcopenia. Rev Cardiovasc Med. 2024 May 22;25(5):185. doi: 10.31083/j.rcm2505185. PMID: 39076488; PMCID: PMC11267184.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Jung WS, Kim YY, Kim JW, Park HY. Effects of Circuit Training Program on Cardiovascular Risk Factors, Vascular Inflammatory Markers, and Insulin-like Growth Factor-1 in Elderly Obese Women with Sarcopenia. Rev Cardiovasc Med. 2022 Apr 8;23(4):134. doi: 10.31083/j.rcm2304134. PMID: 39076242; PMCID: PMC11273982.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Jung WS, Kim YY, Park HY. Circuit Training Improvements in Korean Women with Sarcopenia. Percept Mot Skills. 2019 Oct;126(5):828-842. doi: 10.1177/0031512519860637. Epub 2019 Jul 8. PMID: 31284844.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Flor-Rufino C, Barrachina-Igual J, Pérez-Ros P, Pablos-Monzó A, Martínez-Arnau FM. Resistance training of peripheral muscles benefits respiratory parameters in older women with sarcopenia: Randomized controlled trial. Arch Gerontol Geriatr. 2023 Jan;104:104799. doi: 10.1016/j.archger.2022.104799. Epub 2022 Aug 29. PMID: 36070636.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Chitjamnogchai C, Yuenyongchaiwat K, Sermsinsaithong N, Tavonudomgit W, Mahawong L, Buranapuntalug S, Thanawattano C. Home-Based Virtual Reality Exercise and Resistance Training for Enhanced Cardiorespiratory Fitness in Community-Dwelling Older People with Sarcopenia: A Randomized, Double-Blind Controlled Trial. Life (Basel). 2025 Jun 20;15(7):986. doi: 10.3390/life15070986. PMID: 40724490; PMCID: PMC12299642.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Polo-Ferrero L, Martin MJ, Puente-González AS, Barbero-Iglesias FJ, González-Manzano S, Méndez-Sánchez R. Efficacy of Power Training on Sarcopenic Obesity in Community-Dwelling Older Women: A 32-Week Randomized Clinical Trial. Nutrients. 2025 May 27;17(11):1822. doi: 10.3390/nu17111822. PMID: 40507091; PMCID: PMC12157156.	Wrong population/setting (community-dwelling patients and only women were included)
Kwon IS, Park DS, Shin HC, Seok MG, Oh JK. Effects of marine oligomeric polyphenols on body composition and physical ability of elderly individuals with sarcopenia: a pilot study. Phys Act Nutr. 2021 Sep;25(3):1-7. doi: 10.20463/pan.2021.0014. Epub 2021 Sep 30. PMID: 34727682; PMCID: PMC8580584.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Huang D, Ke X, Jiang C, Song W, Feng J, Zhou H, Zhang R, Zhang A, Lan F. Effects of 12 weeks of Tai Chi on neuromuscular responses and postural control in elderly patients with sarcopenia: a randomized controlled trial. Front Neurol. 2023 Apr 28;14:1167957. doi: 10.3389/fneur.2023.1167957. PMID: 37188307; PMCID: PMC10176447.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Yu, H., Cai, Z., Xie, W., Xiao, H., & Song, J. (2021). Influences of a combined nutrition and exercise intervention on prevention and treatment of sarcopenia in the community-dwelling elderly. Int J Clin Exp Med, 14(2), 822-830.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Liao X, Cheng D, Li J, Zhu L, Zhang S, Jing X, Shi L. Effects of oral oligopeptide preparation and exercise intervention in older people with sarcopenia: a randomized controlled trial. BMC Geriatr. 2024 Mar 18;24(1):260. doi: 10.1186/s12877-024-04860-2. PMID: 38500043; PMCID: PMC10946144.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Nie N, Yin Z, Zheng J, Lin X, Chen Y, Xie X, Ding X, Li P, Yang J. Clinical Efficacy of Nutritional Intervention Combined with Muscle Exercise on Sarcopenia Patients with Femoral Fracture: A Pilot Randomized Controlled Trial. Biomed Res Int. 2023 Feb 10;2023:3222686. doi: 10.1155/2023/3222686. PMID: 36817862; PMCID: PMC9937758.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Shi J, Yin G, Shi Z, Zhang S, Wei J, Xue T, Su X. Evaluation of the Effectiveness of In-Hospital Exercise Rehabilitation in Middle-Aged and Elderly Patients with Type 2 Diabetes Mellitus Combined with Sarcopenia Effect of Lifestyle Management on Disease Status in Patients with Type 2 Diabetes Mellitus. Endocr Res. 2024 Feb-May;49(3):154-164. doi: 10.1080/07435800.2024.2353121. Epub 2024 May 19. PMID: 38762774.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Xiao Y, Song D, Fu N, Zhang L, Zhang Y, Shen R, Wang S, Maitiabula G, Zhou D, Liu S, Wang H, Gao X, Wang X. Effects of resistance training on sarcopenia in patients with intestinal failure: A randomized controlled trial. Clin Nutr. 2023 Oct;42(10):1901-1909. doi: 10.1016/j.clnu.2023.07.013. Epub 2023 Jul 16. PMID: 37625319.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
LI, W., LI, Z., LI, C., CUI, M., YU, K., & XI, Y. (2022). Impact of nutrition intervention and physical exercise on muscle mass and body fat among community elderly with sarcopenia: a randomized controlled study. Chinese Journal of Clinical Nutrition, 1-8.	Only available in Chinese
Sen EI, Eyigor S, Dikici Yagli M, Ozcete ZA, Aydin T, Kesiktas FN, Aydin FY, Vural M, Sahin N, Karan A. Effect of Home-Based Exercise Program on Physical Function and Balance in Older Adults With Sarcopenia: A Multicenter Randomized Controlled Study. J Aging Phys Act. 2021 Jul 16;29(6):1010-1017. doi: 10.1123/japa.2020-0348. PMID: 34271551.	Wrong population/setting (community-dwelling patients)
Liang Y, Wang R, Jiang J, Wang L, Zhang L, Chun X, Wei Q. 奥塔戈运动对老年肌少症患者日常生活活动能力的影响 [Effect of the Otago Exercise Program on Activities of Daily Living in Older Adults With Sarcopenia]. Sichuan Da Xue Xue Bao Yi Xue Ban. 2025 Mar 20;56(2):543-548. Chinese. doi: 10.12182/20250360608. PMID: 40599275; PMCID: PMC12207053.	Only available in Chinese
Tung HT, Chen KM, Huang KC, Hsu HF, Chou CP, Kuo CF. Effects of Vitality Acupunch exercise on functional fitness and activities of daily living among probable sarcopenic older adults in residential facilities. J Nurs Scholarsh. 2022 Mar;54(2):176-183. doi: 10.1111/jnu.12723. Epub 2021 Nov 8. PMID: 34751506.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Murley B, Chen KM, Gipson CS, Gosselin K, Thornhill J, Ross A, Gladding K, Mastel-Smith B. Effects of the Vitality Acupunch Exercise Program on Older Adults With Probable Sarcopenia: A Mixed Methods Pilot Study. J Holist Nurs. 2025 Mar;43(1):70-83. doi: 10.1177/08980101241291756. Epub 2024 Nov 3. PMID: 39491795; PMCID: PMC11869509.	Wrong population/setting (residents in long-term facility)
Tung HT, Chen KM, Chou CP, Belcastro F, Hsu HF, Kuo CF. Acupunch Exercise Improved Muscle Mass, Hand Grip Strength, and Sleep Quality of Institutional Older Adults with Probable Sarcopenia. J Appl Gerontol. 2023 May;42(5):888-897. doi: 10.1177/07334648221141413. Epub 2022 Nov 30. PMID: 36448359.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Valdés-Badilla P, Guzmán-Muñoz E, Hernandez-Martinez J, Núñez-Espinosa C, Delgado-Floody P, Herrera-Valenzuela T, Branco BHM, Zapata-Bastias J, Nobari H. Effectiveness of elastic band training and group-based dance on physical-functional performance in older women with sarcopenia: a pilot study. BMC Public Health. 2023 Oct 27;23(1):2113. doi: 10.1186/s12889-023-17014-7. PMID: 37891589; PMCID: PMC10604857.	Comparator group did not receive usual care (group-based dance)
He S, Meng D, Wei M, Guo H, Yang G, Wang Z. Proposal and validation of a new approach in tele-rehabilitation with 3D human posture estimation: a randomized controlled trial in older individuals with sarcopenia. BMC Geriatr. 2024 Jul 8;24(1):586. doi: 10.1186/s12877-024-05188-7. PMID: 38977995; PMCID: PMC11232209.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Zhu YQ, Peng N, Zhou M, Liu PP, Qi XL, Wang N, Wang G, Wu ZP. Tai Chi and whole-body vibrating therapy in sarcopenic men in advanced old age: a clinical randomized controlled trial. Eur J Ageing. 2019 Mar 2;16(3):273-282. doi: 10.1007/s10433-019-00498-x. PMID: 31543722; PMCID: PMC6728405.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Li ZR, Ma YJ, Zhuang J, Tao XC, Guo CY, Liu ST, Zhu RR, Wang JX, Fang L. Ditangquan exercises based on safe-landing strategies prevent falls and injury among older individuals with sarcopenia. Front Med (Lausanne). 2022 Aug 16;9:936314. doi: 10.3389/fmed.2022.936314. PMID: 36052330; PMCID: PMC9424729.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Banitalebi E, Ghahfarrokhi MM, Dehghan M. Effect of 12-weeks elastic band resistance training on MyomiRs and osteoporosis markers in elderly women with Osteosarcopenic obesity: a randomized controlled trial. BMC Geriatr. 2021 Jul 20;21(1):433. doi: 10.1186/s12877-021-02374-9. PMID: 34284726; PMCID: PMC8290586.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Dong ZJ, Zhang HL, Yin LX. Effects of intradialytic resistance exercise on systemic inflammation in maintenance hemodialysis patients with sarcopenia: a randomized controlled trial. Int Urol Nephrol. 2019 Aug;51(8):1415-1424. doi: 10.1007/s11255-019-02200-7. Epub 2019 Jul 3. PMID: 31270740; PMCID: PMC6660503.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Chen J, Wang Y, Yang Y, Su C, Wang M, Chen Y, Yang J, Chen X, Wang Y, Qin L. Effects of cheese ingestion on muscle mass and strength in possible sarcopenia women: an open-label, parallel-group study. Nutr Metab (Lond). 2024 Aug 8;21(1):64. doi: 10.1186/s12986-024-00838-4. PMID: 39118187; PMCID: PMC11308463.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Yuenyongchaiwat K, Akekawatchai C, Khattiya J. Effects of a Pedometer-Based Walking Home Program Plus Resistance Training on Inflammatory Cytokines and Depression in Thai Older People with Sarcopenia: A Three-Arm Randomized Controlled Trial. Clin Gerontol. 2023 Jan-Dec;46(5):717-728. doi: 10.1080/07317115.2022.2150396. Epub 2022 Dec 3. PMID: 36461909.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Liang Y, Wang R, Jiang J, Tan L, Yang M. A randomized controlled trial of resistance and balance exercise for sarcopenic patients aged 80-99 years. Sci Rep. 2020 Oct 30;10(1):18756. doi: 10.1038/s41598-020-75872-2. PMID: 33127948; PMCID: PMC7603310.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Yang C, Song Y, Li T, Chen X, Zhou J, Pan Q, Jiang W, Wang M, Jia H. Effects of Beta-Hydroxy-Beta-Methylbutyrate Supplementation on Older Adults with Sarcopenia: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. J Nutr Health Aging. 2023;27(5):329-339. doi: 10.1007/s12603-023-1911-1. PMID: 37248756.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Meza-Valderrama D, Sánchez-Rodríguez D, Messaggi-Sartor M, Muñoz-Redondo E, Morgado-Pérez A, Tejero-Sánchez M, De Jaime-Gil E, Leiva-Banuelos N, Marco E. Supplementation with β-hydroxy-β-methylbutyrate after resistance training in post-acute care patients with sarcopenia: A randomized, double-blind placebo-controlled trial. Arch Gerontol Geriatr. 2024 Apr;119:105323. doi: 10.1016/j.archger.2023.105323. Epub 2023 Dec 27. PMID: 38171034.	Comparator group did not receive usual care (also participated in resistance training program)
Li PWC, Yu DSF, Chan NY, Chiu SH, Leung JYH, Ye EQH, Cheng MHK. Resistance-based exercise intervention for patients with coronary artery disease and sarcopenia: a pilot randomized controlled trial. Eur J Cardiovasc Nurs. 2025 Jul 21;24(5):736-745. doi: 10.1093/eurjcn/zvaf041. PMID: 40114426.	Comparator group did not receive usual care (also participated in resistance training program)
Riviati N, Legiran L, Saleh I, Indrajaya T, Ali Z, Irfannuddin, Probosuseno. Ophiocephalus striatus Extract Supplementation Decreases Serum IL-6 Levels in Older People with Sarcopenia-A Single-Center Experience. Geriatrics (Basel). 2024 Mar 7;9(2):35. doi: 10.3390/geriatrics9020035. PMID: 38525752; PMCID: PMC10961775.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Chiang FY, Chen JR, Lee WJ, Yang SC. Effects of Milk or Soy Milk Combined with Mild Resistance Exercise on the Muscle Mass and Muscle Strength in Very Old Nursing Home Residents with Sarcopenia. Foods. 2021 Oct 26;10(11):2581. doi: 10.3390/foods10112581. PMID: 34828861; PMCID: PMC8623877.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Björkman MP, Suominen MH, Kautiainen H, Jyväkorpi SK, Finne-Soveri HU, Strandberg TE, Pitkälä KH, Tilvis RS. Effect of Protein Supplementation on Physical Performance in Older People With Sarcopenia-A Randomized Controlled Trial. J Am Med Dir Assoc. 2020 Feb;21(2):226-232.e1. doi: 10.1016/j.jamda.2019.09.006. Epub 2019 Nov 14. PMID: 31734121.	Wrong population (community-dwelling patients)
Monti E, Tagliaferri S, Zampieri S, Sarto F, Sirago G, Franchi MV, Ticinesi A, Longobucco Y, Adorni E, Lauretani F, Von Haehling S, Marzetti E, Calvani R, Bernabei R, Cesari M, Maggio M, Narici MV. Effects of a 2-year exercise training on neuromuscular system health in older individuals with low muscle function. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2023 Apr;14(2):794-804. doi: 10.1002/jcsm.13173. Epub 2023 Jan 28. PMID: 36708273; PMCID: PMC10067485.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria (trial conducted before 2019)
Rondanelli M, Gasparri C, Barrile GC, Battaglia S, Cavioni A, Giusti R, Mansueto F, Moroni A, Nannipieri F, Patelli Z, Razza C, Tartara A, Perna S. Effectiveness of a Novel Food Composed of Leucine, Omega-3 Fatty Acids and Probiotic Lactobacillus paracasei PS23 for the Treatment of Sarcopenia in Elderly Subjects: A 2-Month Randomized Double-Blind Placebo-Controlled Trial. Nutrients. 2022 Oct 30;14(21):4566. doi: 10.3390/nu14214566. PMID: 36364828; PMCID: PMC9656258.	Wrong population (age ≥55)
Hill TR, Verlaan S, Biesheuvel E, Eastell R, Bauer JM, Bautmans I, Brandt K, Donini LM, Maggio M, Mets T, Seal CJ, Wijers SL, Sieber C, Cederholm T, Aspray TJ; PROVIDE Consortium. A Vitamin D, Calcium and Leucine-Enriched Whey Protein Nutritional Supplement Improves Measures of Bone Health in Sarcopenic Non-Malnourished Older Adults: The PROVIDE Study. Calcif Tissue Int. 2019 Oct;105(4):383-391. doi: 10.1007/s00223-019-00581-6. Epub 2019 Jul 23. PMID: 31338563.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria (study conducted before 2019)
Nasimi N, Sohrabi Z, Dabbaghmanesh MH, Eskandari MH, Bedeltavana A, Famouri M, Talezadeh P. A Novel Fortified Dairy Product and Sarcopenia Measures in Sarcopenic Older Adults: A Double-Blind Randomized Controlled Trial. J Am Med Dir Assoc. 2021 Apr;22(4):809-815. doi: 10.1016/j.jamda.2020.08.035. Epub 2020 Oct 14. PMID: 33067129.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Liberman K, Njemini R, Luiking Y, Forti LN, Verlaan S, Bauer JM, Memelink R, Brandt K, Donini LM, Maggio M, Mets T, Wijers SLJ, Sieber C, Cederholm T, Bautmans I. Thirteen weeks of supplementation of vitamin D and leucine-enriched whey protein nutritional supplement attenuates chronic low-grade inflammation in sarcopenic older adults: the PROVIDE study. Aging Clin Exp Res. 2019 Jun;31(6):845-854. doi: 10.1007/s40520-019-01208-4. Epub 2019 May 2. PMID: 31049877; PMCID: PMC6583678.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria (study conducted before 2019)
Bo Y, Liu C, Ji Z, Yang R, An Q, Zhang X, You J, Duan D, Sun Y, Zhu Y, Cui H, Lu Q. A high whey protein, vitamin D and E supplement preserves muscle mass, strength, and quality of life in sarcopenic older adults: A double-blind randomized controlled trial. Clin Nutr. 2019 Feb;38(1):159-164. doi: 10.1016/j.clnu.2017.12.020. Epub 2018 Jan 9. PMID: 29395372.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria
Ji S, Baek JY, Go J, Lee CK, Yu SS, Lee E, Jung HW, Jang IY. Effect of Exercise and Nutrition Intervention for Older Adults with Impaired Physical Function with Preserved Muscle Mass (Functional Sarcopenia): A Randomized Controlled Trial. Clin Interv Aging. 2025 Feb 18;20:161-170. doi: 10.2147/CIA.S494781. PMID: 39990981; PMCID: PMC11846533.	Sarcopenia not determined using EWGSOP2 criteria

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum : 01-09-2026

Beoordeeld op geldigheid : 01-09-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:

Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie

Geautoriseerd door:

Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie
Nederlandse Internisten Vereniging
Nederlandse Vereniging van Diëtisten
Nederlandse Vereniging voor Intensive Care
Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie
Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen
Nederlandse Vereniging voor Heelkunde
Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland

Algemene gegevens

De Vereniging van Specialisten Ouderengeneeskunde (Verenso) heeft een verklaring van geen bezwaar afgegeven.

De ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd uit de Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2023 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg rondom ondervoeding en sarcopenie bij ouderen met een kwetsbare gezondheid.

Werkgroep

Dr. W.M.W.H. (Walther) Sipers, klinisch geriater, werkzaam in het Zuyderland Medisch Centrum te Heerlen- Sittard-Geleen, NVKG
Dr. ir. E. (Emmelyne) Vasse, diëtist-onderzoeker, werkzaam in Ziekenhuis Gelderse Vallei te Ede en bij het Lectoraat Voeding, Diëtetiek & Leefstijl aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, NVD
Dr. CH. (Christian) Oudshoorn, internist en klinisch geriater, werkzaam in het Erasmus MC te Rotterdam, NVKG
Drs. A. (Aurélie) Rutten, AIOS klinische geriatrie, werkzaam in het Zuyderland MC te Heerlen-Sittard-Geleen, NVKG
L. (Lichelle) Wong, MSc, AIOS klinische geriatrie, werkzaam in het Zuyderland MC te Heerlen-Sittard-Geleen, NVKG
Drs. S. (Simone) Verhaar, klinisch geriater, werkzaam in het Catharina Ziekenhuis te Eindhoven, NVKG
Dr. A.Y. (Astrid) Hagedoorn-Bijlsma, internist ouderengeneeskunde, werkzaam in het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis te Tilburg, NIV
Prof. Dr. J. (Jos) Schols, hoogleraar ouderengeneeskunde, werkzaam bij Maastricht University te Maastricht, Verenso
V. (Vera) Luijckx, MSc, geriatriefysiotherapeut, werkzaam bij Surplus te West-Brabant, KNGF

Klankbordgroep

D.S.V.M. (Dominique) Clément, MSc, MDL-arts, werkzaam in het King’s College Hospital te Londen, NVMDL
Dr. I.A.M. (Ingrid) Gisbertz, MDL-arts, werkzaam bij Bernhoven te Uden, NVMDL
Dhr. dr. T.E. (Taco) Otto, chirurg, werkzaam in het Dijklander Ziekenhuis te Hoorn, NVvH
C. (Charlotte) van der Hulst, MSc, verpleegkundig specialist AGZ, werkzaam bij Brentano te Amstelveen, V&VN
Dr. R. (Robert) Tepaske, anesthesioloog-intensivist, werkzaam bij het Amsterdam UMC – locatie AMC te Amsterdam, NVIC

Met ondersteuning van

Dr. J. (Janneke) Hoogervorst-Schilp, senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
F. (Florien) Ham, MSc, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
A. (Alies) Oost, medisch informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten.

Naam	Hoofdfunctie	Nevenwerkzaamheden	Persoonlijke Financiële Belangen	Persoonlijke Relaties	Extern gefinancierd onderzoek	Intell. belangen en reputatie	Overige belangen	Datum	Restrictie
Werkgroep
Hagedoorn-Bijlsma	Internist ouderengeneeskunde bij vakgroep geriatrie in ETZ	Vice-voorzitter wetenschapscommissie van NIV en NVKG	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	04-05-2026	Geen
Luijckx	Werkgever: Surplus, betaalde functie. Geriatriefysiotherapeut: Verlenen van fysiotherapeutische zorg (onderzoek, behandeling, advisering) aan kwetsbare ouderen. Betaalde functie. Lid professionele advies raad (PAR) bij Surplus: Via de PAR aandacht voor zeggenschap binnen Surplus creëren en raad van bestuur adviseren over vakinhoudelijk beleid.	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	17-04-2026	Geen
Oudshoorn	Internist en kinisch geriater Erasmus MC	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	17-04-2026	Geen
Rutten	AIOS geriatrie Zuyderland MC	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	20-04-2026	Geen
Schols	hoogleraar ouderengeneeskunde Universiteit Maastricht	Lid van Gezondheidsraad (vacatiegeld) lid WAR Care-cure van Zorginstituut (vacatiegeld) lid WAR Alzheimer Ned (geen vergoeding). Lid RVT Zorgorganisatie Sevagram Heerlen (RvT vergoeding) *lid RvT Zorgorganisatie Beek&Bos Heythuysen (RvT vergoeding)	Geen	Geen	Geen	Ik heb uiteraard de reputatie van mijn universiteit hoog te houden. Verder geen specifieke zaken	Geen	15-04-2026	Geen
Sipers	klinisch geriater en opleider Zuyderland Medisch Centrum, full time werkzaam	SCEN arts, 6x/ jaar 5 dagen dienst volgens rooster. Consulten buiten werktijden om en vergoeding per daadwerkelijk uitgevoerd consult conform tarieven KNMG	Geen	Geen	Geen	Ik ben door de NVKG gevraagd om deze taak op me te nemen. Dit heeft ermee te maken daar ik reeds enige expertise heb op dit gebied en het een belangrijk thema vind in de dagelijkse zorg voor kwetsbare oudere patiënten. Mijn drijfveer is om zodoende een bijdrage te leveren aan een kwaliteit betere zorg.	Geen	28-07-2022	Geen
Vasse	Post-doc onderzoeker/projectleider - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Lectoraat Voeding, Dietetiek & Leefstijl / Kenniscentrum Ondervoeding (16 uur/week, tot oktober 2024) Dietist - Ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede (oproepbasis)	Bestuurslid - Netherlands Society for Parenteral and Enteral Nutrition (NESPEN) (onbetaald)	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	17-04-2026	Geen
Verhaar	Klinisch geriater, Catharina ziekenhuis Eindhoven	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	17-04-2026	Geen
Wong	AIOS Zuyderland MC	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	15-04-2026	Geen
Klankbordgroep
Clément	Maag-, darm- en leverarts (Consultant Gastroenterologist) King's College Hospital Londen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	15-10-2023	Geen
Gisbertz	MDL arts Bernhoven	Voorzitter Nederlands voedingsteam overleg Lid commissie Voeding NVMDL	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	23-10-2023	Geen
Hulst, van der	verpleegkundig specialist AGZ Stichting Brentano Amstelveen. Regiebehandelaar psychogeriatrisch verpleeghuis.	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	12-12-2023	Geen
Otto	Chirurg, Dijklander ziekenhuis, Hoorn	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	Geen	16-12-2023	Geen
Tepaske	Anesthesioloog-Intensivist, Intensive Care volwassenen AUMC. plv. hoofd/ WPM, plv. opleider fellows IC (tot 1 feb 2024), Stage begeleider AIOS. interne, anesthesiologie, heelkunde. Begeleider Nurse practitioners profielen circulation & ventilation. Voorzitter materialen commissie Intensive Care volwassenen Investeringen en Europese aanbestedingen Verder lid van de IC- werkgroepen vv- en va-ECMO, decubitus, klinisch chemisch, peersupport, monitoring & ICT, apotheek & AMC-brede	Allen onbezoldigd: Lid concillium IC (GIC, tot 1 feb 2024), Lid van de sectie IC van de NVA Lid NVIC Bezoldigd: Docent ICverpleegkundigen, Amstel Academie, opleidingsinstituut AmsterdamUMC, loc VUmc	Geen	Geen	Geen	Geen	Eenmalig vergoeding voor deelname aan masterclass 'meten van metabolisme' van Hamilton, Zwitserland	01-12-2023	Geen

Inbreng patiëntenperspectief

Er werd aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door de Patientenfederatie Nederland en de KBO-PCOB uit te nodigen voor de schriftelijke knelpunteninventarisatie, maar beide hebben geen input gegeven. Daarnaast is de KBO-PCOB uitgenodigd voor de werkgroep, maar heeft afgezien van deelname. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan de Patientenfederatie Nederland en de KBO-PCOB en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule is conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uitgevoerd om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema op de Richtlijnendatabase).

Module	Uitkomst raming	Toelichting
Behandeling sarcopenie	Geen financiële gevolgen	Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft, het geen toename in het aantal in te zetten voltijdsequivalenten aan zorgverleners betreft en het geen wijziging in het opleidingsniveau van zorgpersoneel betreft. Er worden daarom geen financiële gevolgen verwacht.

Werkwijze

Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Richtlijnendatabase.

Zoekverantwoording

Zoekstrategie - 14 april 2025

Embase.com

No.	Query	Results
#1	'aged'/exp OR 'geriatrics'/exp OR 'geriatric assessment'/exp OR 'geriatric patient'/exp OR 'elderly care'/exp OR 'frailty'/exp OR 'physical frailty'/exp OR 'geriatric nutritional risk index'/exp OR 'senile dementia'/exp OR 'aged hospital patient'/exp OR 'frail elderly'/exp OR 'institutionalized elderly'/exp OR 'very elderly'/exp OR elder:ti,ab,kw OR eldest:ti,ab,kw OR frail:ti,ab,kw OR geriatri:ti,ab,kw OR ((oldest NEXT/1 old):ti,ab,kw) OR ((very NEXT/1 old):ti,ab,kw) OR senior:ti,ab,kw OR senium:ti,ab,kw OR septuagenarian:ti,ab,kw OR octagenarian:ti,ab,kw OR octogenarian:ti,ab,kw OR nonagenarian:ti,ab,kw OR centarian:ti,ab,kw OR centenarian:ti,ab,kw OR supercentenarian:ti,ab,kw OR ((older NEXT/1 (man OR men OR male OR woman OR women OR female)):ti,ab,kw) OR (((old OR older) NEXT/1 (age OR subject* OR patient* OR pts OR adult* OR population* OR person* OR people OR citizen)):ti,ab,kw) OR ((senil NEAR/3 (dement* OR confus* OR alzheimer*)):ti,ab,kw)	4719687
#2	'sarcopenia'/exp OR sarcopen:ti,ab,kw OR ((('age related' OR 'ageing related' OR geriatr) NEAR/3 (muscular OR muscle) NEAR/3 (atroph OR decline OR degeneration)):ti,ab,kw)	36637
#3	'diet'/exp OR 'diet therapy'/exp OR 'dietary supplement'/exp OR 'nutrition supplement'/exp OR 'supplementation'/de OR 'beta hydroxy beta methylbutyrate'/exp OR 'leucine'/exp OR (('food' NEAR/3 ('intervention' OR 'therap' OR 'treatment' OR 'advice' OR 'intervention' OR 'additive' OR enriched)):ti,ab,kw) OR nutrition:ti,ab,kw OR 'diet':ti,ab,kw OR supplement:ti,ab,kw OR vitamin:ti,ab,kw OR (((β OR beta) NEAR/2 hydroxy NEAR/3 (β OR beta) NEAR/2 methylbutyrate):ti,ab,kw) OR hmb:ti,ab,kw OR leucin:ti,ab,kw OR 'exercise'/exp OR 'training'/exp OR 'balance training'/exp OR 'functional training'/exp OR 'fitness'/exp OR 'physical activity'/exp OR 'sport'/exp OR (('physical' NEAR/3 (activit* OR 'effort' OR 'exertion' OR 'fitness')):ti,ab,kw) OR 'exercis':ti,ab,kw OR training:ti,ab,kw OR 'work-out':ti,ab,kw OR 'workout':ti,ab,kw OR 'work-outs':ti,ab,kw OR 'workouts':ti,ab,kw OR 'balance therap':ti,ab,kw OR 'physiotherapy'/exp OR physiotherap:ti,ab,kw OR 'physio therap':ti,ab,kw OR 'physical therap':ti,ab,kw OR 'kinesiotherapy'/exp OR kinesiotherap:ti,ab,kw OR kinesitherap:ti,ab,kw OR 'occupational therapy'/exp OR 'occupation* therap':ti,ab,kw OR ergotherap:ti,ab,kw OR 'cyclooxygenase 2 inhibitor'/exp OR (((cox OR cox2 OR cyclooxygenase) NEAR/3 inhibit):ti,ab,kw) OR 'coxib':ti,ab,kw OR 'testosterone'/exp OR 'testosteron':ti,ab,kw OR 'metformin'/exp OR 'metformin':ti,ab,kw	4678313
#4	#1 AND #2 AND #3 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)	8004
#5	#4 AND [2011-2025]/py	7399
#6	'meta analysis'/exp OR 'systematic review'/exp OR 'scoping review'/exp OR 'rapid review'/exp OR 'umbrella review'/exp OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR 'network meta-analysis'/exp OR 'networkmeta analy':ti,ab,kw OR 'networkmetaanaly':ti,ab,kw OR metaanaly:ti,ab,kw OR 'meta analy':ti,ab,kw OR metanaly:ti,ab,kw OR prisma:ti,ab,kw OR prospero:ti,ab,kw OR metaanali:ti,ab,kw OR 'meta anali':ti,ab,kw OR metanali:ti,ab,kw OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab,kw) OR (((structured OR systemic) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth) NEAR/3 literature):ti,ab,kw) OR ((systemic NEAR/1 review):ti,ab,kw) OR (((systemati OR literature OR database* OR 'data base') NEAR/10 search):ti,ab,kw) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic) NEAR/3 search):ti,ab,kw) OR (((literature NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab,kw) AND (search:ti,ab,kw OR database:ti,ab,kw OR 'data base':ti,ab,kw)) OR (('data extraction':ti,ab,kw OR 'data source':ti,ab,kw) AND ('study selection':ti,ab,kw OR 'studies selection':ti,ab,kw)) OR ('search strateg':ti,ab,kw AND 'selection criteria':ti,ab,kw) OR ('data source':ti,ab,kw AND 'data synth':ti,ab,kw) OR medline:ti,ab,kw OR pubmed:ti,ab,kw OR 'pub med':ti,ab,kw OR embase:ti,ab,kw OR cochrane:ti,ab,kw OR (((critical* OR rapid) NEAR/2 (review OR overview* OR synth)):ti) OR ((((critical OR rapid) NEAR/3 (review OR overview* OR synth)):ab) AND (search:ab OR database:ab OR 'data base':ab)) OR metasynth:ti,ab,kw OR 'meta synth':ti,ab,kw OR 'review* of review*':ti,ab,kw	1100092
#7	'randomized controlled trial'/exp OR random:ti,ab OR (((pragmatic OR practical) NEAR/1 'clinical trial'):ti,ab) OR ((('non inferiority' OR noninferiority OR superiority OR equivalence) NEAR/3 trial*):ti,ab) OR rct:ti,ab,kw	2337677
#8	#5 AND #6	691
#9	#5 AND #7 NOT #8	931
#10	#8 OR #9	1622

Ovid/Medline

#	Searches	Results
1	exp Aged/ or exp Geriatrics/ or exp "Homes for the Aged"/ or exp "Health Services for the Aged"/ or exp Geriatric Psychiatry/ or exp Geriatric Nursing/ or exp "Aged, 80 and over"/ or exp Frail Elderly/ or elder.ti,ab,kf. or eldest.ti,ab,kf. or frail.ti,ab,kf. or geriatri.ti,ab,kf. or 'oldest old'.ti,ab,kf. or 'very old'.ti,ab,kf. or senior.ti,ab,kf. or senium.ti,ab,kf. or septuagenarian.ti,ab,kf. or octagenarian.ti,ab,kf. or octogenarian.ti,ab,kf. or nonagenarian.ti,ab,kf. or centarian.ti,ab,kf. or centenarian.ti,ab,kf. or supercentenarian.ti,ab,kf. or (older adj (man or men or male or woman or women or female)).ti,ab,kf. or ((old or older) adj (age or subject* or patient* or pts or adult* or population* or person* or people or citizen)).ti,ab,kf. or (senil adj3 (dement* or confus* or alzheimer*)).ti,ab,kf.	4017299
2	exp Sarcopenia/ or sarcopen.ti,ab,kf. or (('age related' or 'ageing related' or geriatr) adj3 (muscular or muscle) adj3 (atroph or decline or degeneration)).ti,ab,kf.	23335
3	exp Diet/ or exp Dietary Supplements/ or exp Leucine/ or (food* adj3 (intervention* or therap* or treatment* or advice* or intervention* or additive* or enriched)).ti,ab,kf. or nutrition.ti,ab,kf. or diet.ti,ab,kf. or supplement.ti,ab,kf. or vitamin.ti,ab,kf. or (("β" or beta) adj2 hydroxy adj3 ("β" or beta) adj2 methylbutyrate).ti,ab,kf. or hmb.ti,ab,kf. or leucin.ti,ab,kf. or exp Exercise/ or exp Exercise Therapy/ or exp Sports/ or (physical* adj3 (activit* or effort* or exertion* or fitness)).ti,ab,kf. or exercis.ti,ab,kf. or training.ti,ab,kf. or work-out.ti,ab,kf. or workout.ti,ab,kf. or work-outs.ti,ab,kf. or 'balance therap'.ti,ab,kf. or workouts.ti,ab,kf. or exp Physical Therapy Modalities/ or exp Occupational Therapy/ or physiotherap.ti,ab,kf. or 'physio therap'.ti,ab,kf. or 'physical therap'.ti,ab,kf. or kinesiotherap.ti,ab,kf. or kinesitherap.ti,ab,kf. or 'occupation* therap'.ti,ab,kf. or ergotherap.ti,ab,kf. or exp Cyclooxygenase Inhibitors/ or ((cox or cox2 or cyclooxygenase) adj3 inhibit).ti,ab,kf. or 'coxib'.ti,ab,kf. or exp Testosterone/ or 'testosteron'.ti,ab,kf. or exp Metformin/ or 'metformin'.ti,ab,kf.	3346874
4	(1 and 2 and 3) not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/)	6500
5	limit 4 to yr="2011 -Current"	6057
6	exp Meta-Analysis/ or exp Network Meta-Analysis/ or exp Systematic Review/ or (networkmeta analy* or networkmetaanaly* or metaanaly* or meta analy* or metanaly* or prisma or prospero or metaanali* or meta anali* or metanali).ti,ab,kf. or ((systemati or scoping or umbrella or structured literature) adj3 (review* or overview)).ti,ab,kf. or ((structured or systemic) adj3 (review* or overview* or synth) adj3 literature).ti,ab,kf. or (systemic adj1 review).ti,ab,kf. or ((systemati or literature or database* or data base) adj10 search).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic) adj3 search).ti,ab,kf. or ((literature adj3 (review* or overview)) and (search or database* or data base)).ti,ab,kf. or ((data extraction or data source) and (study selection or studies selection)).ti,ab,kf. or (search strateg and selection criteria).ti,ab,kf. or (data source and data synth).ti,ab,kf. or (medline or pubmed* or pub med* or embase or cochrane).ti,ab,kf. or cochrane.jw. or ((critical or rapid) adj2 (review or overview* or synth)).ti. or (((critical or rapid) adj3 (review or overview* or synth)) and (search or database* or data base)).ab. or metasynth.ti,ab,kf. or meta synth*.ti,ab,kf.	818749
7	exp randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or random.ti,ab. or rct?.ti,ab. or ((pragmatic or practical) adj "clinical trial").ti,ab,kf. or ((non-inferiority or noninferiority or superiority or equivalence) adj3 trial*).ti,ab,kf.	1817385
8	5 and 6	538
9	(5 and 7) not 8	892
10	8 or 9	1430

Zoekstrategie - 8 augustus 2025

Embase.com

No.	Query	Results
#1	'aged'/exp OR 'geriatrics'/exp OR 'geriatric assessment'/exp OR 'geriatric patient'/exp OR 'elderly care'/exp OR 'frailty'/exp OR 'physical frailty'/exp OR 'geriatric nutritional risk index'/exp OR 'senile dementia'/exp OR 'aged hospital patient'/exp OR 'frail elderly'/exp OR 'institutionalized elderly'/exp OR 'very elderly'/exp OR elder:ti,ab,kw OR eldest:ti,ab,kw OR frail:ti,ab,kw OR geriatri:ti,ab,kw OR ((oldest NEXT/1 old):ti,ab,kw) OR ((very NEXT/1 old):ti,ab,kw) OR senior:ti,ab,kw OR senium:ti,ab,kw OR septuagenarian:ti,ab,kw OR octagenarian:ti,ab,kw OR octogenarian:ti,ab,kw OR nonagenarian:ti,ab,kw OR centarian:ti,ab,kw OR centenarian:ti,ab,kw OR supercentenarian:ti,ab,kw OR ((older NEXT/1 (man OR men OR male OR woman OR women OR female)):ti,ab,kw) OR (((old OR older) NEXT/1 (age OR subject* OR patient* OR pts OR adult* OR population* OR person* OR people OR citizen)):ti,ab,kw) OR ((senil NEAR/3 (dement* OR confus* OR alzheimer*)):ti,ab,kw)	4948181
#2	'sarcopenia'/exp OR sarcopen:ti,ab,kw OR ((('age related' OR 'ageing related' OR geriatr) NEAR/3 (muscular OR muscle) NEAR/3 (atroph OR decline OR degeneration)):ti,ab,kw)	40169
#3	'diet'/exp OR 'diet therapy'/exp OR 'dietary supplement'/exp OR 'nutrition supplement'/exp OR 'supplementation'/de OR 'beta hydroxy beta methylbutyrate'/exp OR 'leucine'/exp OR (('food' NEAR/3 ('intervention' OR 'therap' OR 'treatment' OR 'advice' OR 'intervention' OR 'additive' OR enriched)):ti,ab,kw) OR nutrition:ti,ab,kw OR 'diet':ti,ab,kw OR supplement:ti,ab,kw OR vitamin:ti,ab,kw OR (((β OR beta) NEAR/2 hydroxy NEAR/3 (β OR beta) NEAR/2 methylbutyrate):ti,ab,kw) OR hmb:ti,ab,kw OR leucin:ti,ab,kw OR 'exercise'/exp OR 'training'/exp OR 'balance training'/exp OR 'functional training'/exp OR 'fitness'/exp OR 'physical activity'/exp OR 'sport'/exp OR (('physical' NEAR/3 (activit* OR 'effort' OR 'exertion' OR 'fitness')):ti,ab,kw) OR 'exercis':ti,ab,kw OR training:ti,ab,kw OR 'work-out':ti,ab,kw OR 'workout':ti,ab,kw OR 'work-outs':ti,ab,kw OR 'workouts':ti,ab,kw OR 'balance therap':ti,ab,kw OR 'physiotherapy'/exp OR physiotherap:ti,ab,kw OR 'physio therap':ti,ab,kw OR 'physical therap':ti,ab,kw OR 'kinesiotherapy'/exp OR kinesiotherap:ti,ab,kw OR kinesitherap:ti,ab,kw OR 'occupational therapy'/exp OR 'occupation* therap':ti,ab,kw OR ergotherap:ti,ab,kw OR 'cyclooxygenase 2 inhibitor'/exp OR (((cox OR cox2 OR cyclooxygenase) NEAR/3 inhibit):ti,ab,kw) OR 'coxib':ti,ab,kw OR 'testosterone'/exp OR 'testosteron':ti,ab,kw OR 'metformin'/exp OR 'metformin':ti,ab,kw	4903037
#4	#1 AND #2 AND #3 NOT ('conference abstract'/it OR 'clinical trial':dtype) NOT (('editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT 'evidence based medicine'/exp) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)	8511
#5	#4 AND [2011-2025]/py	7902
#6	'meta analysis'/exp OR 'systematic review'/exp OR 'scoping review'/exp OR 'rapid review'/exp OR 'umbrella review'/exp OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR 'network meta-analysis'/exp OR 'networkmeta analy':ti,ab,kw OR 'networkmetaanaly':ti,ab,kw OR metaanaly:ti,ab,kw OR 'meta analy':ti,ab,kw OR metanaly:ti,ab,kw OR prisma:ti,ab,kw OR prospero:ti,ab,kw OR metaanali:ti,ab,kw OR 'meta anali':ti,ab,kw OR metanali:ti,ab,kw OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab,kw) OR (((structured OR systemic) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth) NEAR/3 literature):ti,ab,kw) OR ((systemic NEAR/1 review):ti,ab,kw) OR (((systemati OR literature OR database* OR 'data base') NEAR/10 search):ti,ab,kw) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic) NEAR/3 search):ti,ab,kw) OR (((literature NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab,kw) AND (search:ti,ab,kw OR database:ti,ab,kw OR 'data base':ti,ab,kw)) OR (('data extraction':ti,ab,kw OR 'data source':ti,ab,kw) AND ('study selection':ti,ab,kw OR 'studies selection':ti,ab,kw)) OR ('search strateg':ti,ab,kw AND 'selection criteria':ti,ab,kw) OR ('data source':ti,ab,kw AND 'data synth':ti,ab,kw) OR medline:ti,ab,kw OR pubmed:ti,ab,kw OR 'pub med':ti,ab,kw OR embase:ti,ab,kw OR cochrane:ti,ab,kw OR (((critical* OR rapid) NEAR/2 (review OR overview* OR synth)):ti) OR ((((critical OR rapid) NEAR/3 (review OR overview* OR synth)):ab) AND (search:ab OR database:ab OR 'data base':ab)) OR metasynth:ti,ab,kw OR 'meta synth':ti,ab,kw OR 'review* of review*':ti,ab,kw	1147765
#7	'randomized controlled trial'/exp OR random:ti,ab OR (((pragmatic OR practical) NEAR/1 'clinical trial'):ti,ab) OR ((('non inferiority' OR noninferiority OR superiority OR equivalence) NEAR/3 trial*):ti,ab) OR rct:ti,ab,kw	2633482
#8	#5 AND #6	749
#9	#5 AND #7 NOT #8	992
#10	#8 OR #9	1741

Ovid/Medline

#	Searches	Results
1	exp Aged/ or exp Geriatrics/ or exp "Homes for the Aged"/ or exp "Health Services for the Aged"/ or exp Geriatric Psychiatry/ or exp Geriatric Nursing/ or exp "Aged, 80 and over"/ or exp Frail Elderly/ or elder.ti,ab,kf. or eldest.ti,ab,kf. or frail.ti,ab,kf. or geriatri.ti,ab,kf. or 'oldest old'.ti,ab,kf. or 'very old'.ti,ab,kf. or senior.ti,ab,kf. or senium.ti,ab,kf. or septuagenarian.ti,ab,kf. or octagenarian.ti,ab,kf. or octogenarian.ti,ab,kf. or nonagenarian.ti,ab,kf. or centarian.ti,ab,kf. or centenarian.ti,ab,kf. or supercentenarian.ti,ab,kf. or (older adj (man or men or male or woman or women or female)).ti,ab,kf. or ((old or older) adj (age or subject* or patient* or pts or adult* or population* or person* or people or citizen)).ti,ab,kf. or (senil adj3 (dement* or confus* or alzheimer*)).ti,ab,kf.	4088606
2	exp Sarcopenia/ or sarcopen.ti,ab,kf. or (('age related' or 'ageing related' or geriatr) adj3 (muscular or muscle) adj3 (atroph or decline or degeneration)).ti,ab,kf.	24749
3	exp Diet/ or exp Dietary Supplements/ or exp Leucine/ or (food* adj3 (intervention* or therap* or treatment* or advice* or intervention* or additive* or enriched)).ti,ab,kf. or nutrition.ti,ab,kf. or diet.ti,ab,kf. or supplement.ti,ab,kf. or vitamin.ti,ab,kf. or (("β" or beta) adj2 hydroxy adj3 ("β" or beta) adj2 methylbutyrate).ti,ab,kf. or hmb.ti,ab,kf. or leucin.ti,ab,kf. or exp Exercise/ or exp Exercise Therapy/ or exp Sports/ or (physical* adj3 (activit* or effort* or exertion* or fitness)).ti,ab,kf. or exercis.ti,ab,kf. or training.ti,ab,kf. or work-out.ti,ab,kf. or workout.ti,ab,kf. or work-outs.ti,ab,kf. or 'balance therap'.ti,ab,kf. or workouts.ti,ab,kf. or exp Physical Therapy Modalities/ or exp Occupational Therapy/ or physiotherap.ti,ab,kf. or 'physio therap'.ti,ab,kf. or 'physical therap'.ti,ab,kf. or kinesiotherap.ti,ab,kf. or kinesitherap.ti,ab,kf. or 'occupation* therap'.ti,ab,kf. or ergotherap.ti,ab,kf. or exp Cyclooxygenase Inhibitors/ or ((cox or cox2 or cyclooxygenase) adj3 inhibit).ti,ab,kf. or 'coxib'.ti,ab,kf. or exp Testosterone/ or 'testosteron'.ti,ab,kf. or exp Metformin/ or 'metformin'.ti,ab,kf.	3418773
4	(1 and 2 and 3) not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/)	6925
5	limit 4 to yr="2011 -Current"	6482
6	exp Meta-Analysis/ or exp Network Meta-Analysis/ or exp Systematic Review/ or (networkmeta analy* or networkmetaanaly* or metaanaly* or meta analy* or metanaly* or prisma or prospero or metaanali* or meta anali* or metanali).ti,ab,kf. or ((systemati or scoping or umbrella or structured literature) adj3 (review* or overview)).ti,ab,kf. or ((structured or systemic) adj3 (review* or overview* or synth) adj3 literature).ti,ab,kf. or (systemic adj1 review).ti,ab,kf. or ((systemati or literature or database* or data base) adj10 search).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic) adj3 search).ti,ab,kf. or ((literature adj3 (review* or overview)) and (search or database* or data base)).ti,ab,kf. or ((data extraction or data source) and (study selection or studies selection)).ti,ab,kf. or (search strateg and selection criteria).ti,ab,kf. or (data source and data synth).ti,ab,kf. or (medline or pubmed* or pub med* or embase or cochrane).ti,ab,kf. or cochrane.jw. or ((critical or rapid) adj2 (review or overview* or synth)).ti. or (((critical or rapid) adj3 (review or overview* or synth)) and (search or database* or data base)).ab. or metasynth.ti,ab,kf. or meta synth*.ti,ab,kf.	850747
7	exp randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or random.ti,ab. or rct?.ti,ab. or ((pragmatic or practical) adj "clinical trial").ti,ab,kf. or ((non-inferiority or noninferiority or superiority or equivalence) adj3 trial*).ti,ab,kf.	1859162
8	5 and 6	578
9	(5 and 7) not 8	957
10	8 or 9	1535

Richtlijnendatabase

Ondervoeding en sarcopenie bij ouderen met een kwetsbare gezondheid

Ondervoeding en sarcopenie bij ouderen met een kwetsbare gezondheid

Behandeling sarcopenie

Uitgangsvraag

Aanbeveling

Overwegingen

Onderbouwing

Beoordelingsdatum en geldigheid

Initiatief en autorisatie

Algemene gegevens

Samenstelling werkgroep

Belangenverklaringen

Inbreng patiëntenperspectief

Werkwijze

Zoekverantwoording

Ondervoeding en sarcopenie bij ouderen met een kwetsbare gezondheid

Ondervoeding en sarcopenie bij ouderen met een kwetsbare gezondheid

Uitgangsvraag

Aanbeveling

Overwegingen

Onderbouwing

Achtergrond

Conclusies / Summary of Findings

Samenvatting literatuur

Zoeken en selecteren

Referenties

Evidence tabellen

Verantwoording

Beoordelingsdatum en geldigheid

Initiatief en autorisatie

Algemene gegevens

Samenstelling werkgroep

Belangenverklaringen

Inbreng patiëntenperspectief

Werkwijze

Zoekverantwoording

Bijlagen

De Federatie Medisch Specialisten maakt gebruik van cookies