Mannelijke subfertiliteit

Initiatief: NVOG Aantal modules: 17

Leefstijlinterventies

Publicatiedatum: 30-04-2026
Beoordeeld op geldigheid: 30-04-2026

Uitgangsvraag

Wat is de rol van leefstijlinterventies bij behandeling van mannen met subfertiliteit?

 

De uitgangsvraag omvat de volgende deelvragen:

a. Wat is de invloed van obesitas op mannen met subfertiliteit?

b. Wat is de invloed van voeding/cafeïne/sporten/roken/alcohol/drugs/warmte (sauna bezoek)/straling op mannen met subfertiliteit?

Aanbeveling

Aanbeveling-1

Bespreek de voordelen van leefstijlinterventies bij mannen/paren, indien er bij de anamnese aandachtspunten in de leefstijl van de man worden vastgesteld. Benoem mogelijke positieve effecten van een gezonde leefstijl op semenkwaliteit en algemene gezondheid. Het nut van leefstijlinterventies is echter niet bewezen voor de kans op zwangerschap.

 

Aanbeveling-2

Voeding

Behandel coeliakie (zowel bij man als vrouw).

 

Adviseer een dieet met groente en fruit, vis en schaaldieren, noten, zaden, volkoren en vezelrijke producten, gevogelte en vetarme zuivelproducten.

 

Adviseer het vermijden van een overdaad aan verzadigde vetten en transvetten en dagelijks rood- en bewerkt vlees.

 

Cafeïne

Drink cafeïne met mate.

 

Sporten

Adviseer een actieve leefwijze met regelmatig (3x/week) matig tot intensieve beweging.

 

Roken

Stop het gebruik van sigaretten, e-sigaretten/vapes en kauwtabak/snus.

 

Adviseer begeleiding bij het stoppen met roken om de kans op blijvend stoppen te vergroten (Roken: een aantal feiten op een rij - Trimbos-instituut)

 

Alcohol

Drink geen alcohol, of met mate (maximaal 6 gespreide eenheden verspreid over de week) en bij voorkeur niet dagelijks.

 

Drugs

Stop het gebruik van drugs.

 

Sauna / warmte

Wees bewust van het mogelijke negatieve effect van een hogere scrotale temperatuur op semenparameters.

 

Vermijd om die reden veelvuldig gebruik van sauna. Er lijkt geen bezwaar te zijn tegen incidenteel gebruik van de sauna, maar dagelijks een warm bad, jacuzzi of meerdere keren per week een saunabezoek wordt ontraden aan mannen met een abnormale semenanalyse.

 

Gebruik warmte-dekens of stoelverwarming met mate.

 

Straling

Wees bewust van mogelijke negatieve effecten van blootstelling aan niet-ioniserend straling.

Overwegingen

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

De werkgroep heeft een literatuurstudie verricht naar de rol van leefstijlinterventies bij mannen met subfertiliteit. De systematische literatuuranalyse heeft geen literatuur opgeleverd die aan de PICO voldeed. Alleen studies met sperma kwaliteit als resultaat zijn voldoende beschikbaar. Meta-analyses over dit onderwerp bevatten echter niet alleen studies in subfertiele paren maar hebben diverse inclusiecriteria. Het is op basis van deze literatuur niet duidelijk in hoeverre de conclusies ook van toepassing zijn op mannelijke factoren in subfertiele paren.

 

Gerandomiseerde studies naar leefstijl interventies zijn verder vrijwel alleen gericht op vrouwen met obesitas. Slechts één studie heeft zowel vrouwen als de mannelijke partners meegenomen in het leefstijl programma (Oostingh, 2020). Significante verbeteringen in leefstijl en dieet-scores werden gevonden in de interventiegroep. Er werden echter geen verschillen tussen de interventiegroep en de controlegroep gevonden in percentage spontane zwangerschap.


De onderstaande tekst is opgesteld op basis van de oriënterende zoekopdracht die is uitgevoerd voor deze uitgangsvraag (zie vraag 2). De formulering en adviezen zijn tot stand gekomen in samenspraak met de gehele richtlijnwerkgroep.

 

Voeding

In gezonde paren is geen sterk bewijs dat specifieke diëten zoals vegetarisch, vetarm en vitamine- of antioxidant verrijkte diëten de vruchtbaarheid bevorderen. Een dieet met weinig fruit en groente, weinig vis, hoge calorische intake, veel verzadigde vetten en transvetten en veel rood- en bewerkt vlees hebben een negatieve invloed op de semenkwaliteit, wat mogelijk bij kan dragen aan verminderde mannelijke vruchtbaarheid (Afeiche, 2013 & Skoracka, 2020). Een dieet rijk aan volvette zuivelproducten heeft een negatief effect op de morfologie en beweeglijkheid van zaadcellen (Afeiche, 2013).

 

Onbehandelde coeliakie kan wel voor zowel mannelijke als vrouwelijke subfertiliteit zorgen.

 

Hoewel er een aantal inconsistenties zijn in de literatuur, steunen de resultaten de hypothese dat een dieet met fruit en groente, vis of vetarme zuivelproducten als de grootste bron van eiwitten, geassocieerd is met hogere semenkwaliteit. Verder onderzoek is nodig om de huidige inconsistente bevindingen en het onderliggende mechanisme te verklaren (Ricci 2018).

 

Cafeïne

Er is geen sterk bewijs dat het advies ondersteunt om cafeïne intake te beperken bij de mannelijke partner ten aanzien van de kans op een levendgeborene. Semen parameters lijken niet beïnvloed door cafeïne intake van koffie, thee of cola. Er zijn een aantal onderzoeken die suggereren dat er een negatief effect is van cola en cafeïne houdende frisdranken op semenvolume en concentratie. Cafeïne intake is geassocieerd met aneuploïdie en DNA-breuken, maar niet met andere markers van DNA-schade. In sommige, maar niet alle studies, was het drinken van koffie door mannen geassocieerd met een langere tijd tot zwangerschap (Ricci, 2017).

 

Sporten

Er zijn geen aanwijzingen dat mannelijke vruchtbaarheid beïnvloed wordt door sporten. In een grote retrospectieve studie werd de associatie tussen regelmatig fysiek bewegen en semenkwaliteit onderzocht bij mannen wiens partner IVF onderging. Geen van de onderzochte semenparameters werd beïnvloed door sporten.

Fysieke activiteit kon niet gerelateerd worden aan toegenomen klinische zwangerschappen of levendgeborenen na ART (Gaskins, 2014).

 

Roken

Een analyse van 27 epidemiologische studies die het effect van roken op sperma concentratie, motiliteit en morfologie in fertiele en subfertiele mannen onderzocht, vond een kleine afname in semenkwaliteit en veranderde hormoonconcentraties in rokers vergeleken met niet rokers.

 

Dosis-afhankelijke afname in semenkwaliteit wordt geobserveerd bij mannen die roken, maar het beschikbare bewijs kan niet aantonen dat roken mannelijke vruchtbaarheid verminderd (Penzias, 2019 & Kunzle, 2003). Observationeel onderzoek suggereert dat het effect van roken omkeerbaar is binnen een jaar na het stoppen met roken.

Er zijn verschillende studies met een duidelijke aanwijzing dat roken de connectie van de zaadcel aan de zona pellucida negatief beïnvloedt en daardoor een zwangerschap bemoeilijkt.

 

Een schadelijk effect van roken op de mannelijke vruchtbaarheid of secundaire schadelijke effecten op de vrouwelijke vruchtbaarheid kan niet uitgesloten worden, specifiek voor mannen met marginale semenkwaliteit. Studies in de subfertiele populatie zagen een significante afname in de succeskans op zwangerschap met IVF en ICSI wanneer de mannelijke partner rookte (Zitzmann, 2003).

 

Er zijn ook enkele studies aangaande e-sigaretten. Vergeleken met niet gebruikers hebben mannen die dagelijks e-sigaretten roken significant lagere totale sperma concentratie (147 miljoen versus 91 miljoen). In diermodellen hebben e-sigaretten een negatief effect op sperma morfologie (Szumilas, 2020). Er is een associatie tussen roken en sperma DNA-fragmentatie (SDF), wat een negatieve invloed op de vruchtbaarheid suggereert. Echter is er onvoldoende onderbouwing gevonden dat na het stoppen met roken de SDF-concentraties normaliseren (zie module Aanvullende tests: Sperma DNA fragmentatie).

 

Alcohol

Mogelijk is er een zwakke associatie tussen >6 EH alcohol per week en lagere kans op zwangerschap in een Deens cohort (Hoyer 2020). Dagelijkse alcoholgebruik beïnvloedt zowel het semen volume als de morfologie negatief (Ricci 2017). De combinatie van alcohol en roken kan het negatieve effect vergroten (Ramon, 2024).

 

Overmatig alcohol gebruik bij de man is gerelateerd aan problemen met gonadale functie, inclusief verminderde testosteron productie, erectiele dysfunctie en verminderde spermatogenese. Paternaal alcoholgebruik voor conceptie werd geassocieerd met een toegenomen risico op congenitale hartafwijkingen bij het nageslacht (Finelli, 2021; Ricci, 2017). 

 

Drugs

Er is minimale data over het effect van recreationeel gebruik van drugs op de vruchtbaarheid. Verslaving aan middelen heeft een variabel maar over het algemeen een negatieve impact op mannelijke vruchtbaarheid. De grootte van het effect is niet goed vast te stellen door de heterogeniteit en type studies die verricht zijn (Alghobary, 2022).

 

Er zijn aanwijzingen dat cannabis een negatieve impact heeft op de mannelijke vruchtbaarheid (Payne, 2019). Het biologische mechanisme hoe marihuana de semenkwaliteit beïnvloedt, is niet volstrekt duidelijk. De actieve component van cannabis, Δ9 -tetrahydrocannabinol (THC), bindt aan de CB1 en CB2 receptoren die gevonden zijn in de hypofyse, testis, vas deferens en spermacellen. Binding leidt tot dosisafhankelijke afname van sperma motiliteit en verminderde mitochondriale activiteit in spermatozoa (Gundersen, 2015). Dit wordt echter niet bevestigd door de studie van Nassan (2019) die geen verschil ziet in semenparameters tussen gebruikers (n=74) en niet-gebruikers (n= 490). Rajanahally (2019) beschrijft in een review met inclusie van case-control en cohortstudies zeven studies op het vlak van mannelijke infertiliteit en marihuana. Deze studies laten veelal een afname in spermaparameters zien.

 

De kennis over de invloeden van opioïden, cocaïne en amfetamine-achtige stoffen bij de mens is zeer beperkt, waardoor goede informatie op dit gebied niet voorhanden is. Bij dierproeven wordt een negatieve invloed van deze middelen op de spermatogenese gezien (Schifano, 2022)

Sauna / warmte

Er is in de wetenschappelijke- en lekenliteratuur veel te doen over invloed van blootstelling aan hogere omgevingstemperaturen op de semenkwaliteit, zoals (overmatig) gebruik van sauna, warme baden, strakke kleding, laptop op schoot, beroepsmatige blootstelling als kok/bakker etcetera (McKinnon, 2022). Goede gecontroleerde studies ontbreken over de invloed van hitte blootstelling op de kwaliteit van het semen en zeker over de kansen op (natuurlijke) conceptie. Hoewel toegenomen scrotale temperatuur invloed heeft op de spermatogenese, laat het onderzoek naar het effect op semenparameters en zwangerschap tegengestelde resultaten zien. Er kunnen wel hormonale veranderingen optreden tijdens sauna bezoek, maar deze zijn tijdelijk.

 

Zitten leidt tot hogere scrotale temperatuur ten opzichte van wandelen, ongeacht strak of loszittend ondergoed. (Jung, 2005 & Sheynkin, 2005). In een cohort van 656 mannen werd bij loszittend ondergoed een betere spermakwaltiteit en lagere FSH gemeten waarbij alle semenparameters in de normale range lagen (Mínguez-Alarcón, 2018). Een preconceptie cohortstudie liet geen effect van het type ondergoed zien op de tijd tot zwangerschap of het vermogen tot het tot stand brengen van een zwangerschap.

 

Panara (2019) beschrijft studies waarbij laptopgebruik en autostoelverwarming leidt tot hogere scrotale temperaturen zonder informatie over het effect op semenparameters.

 

Straling

Blootstelling aan niet-ioniserende straling zoals mobiele telefoons, magnetrons, laptops en WiFi (hier valt radiotherapie niet onder) heeft mogelijk een negatief effect op de sperma morfologie, motiliteit en toegenomen DNA-schade (Kesari, 2018; Negi, 2021; Adams, 2014). Er zijn ook studies die suggereren dat er geen of minimaal effect van straling op de vruchtbaarheid is (Chen, 2022; Gautam, 2022).

 

De biologische plausibiliteit voor het effect is mogelijk het negatieve effect van warmte maar ook de elektromagnetische straling met een toename van Reactive Oxygen Species (ROS) productie en DNA-fragmentatie zou een rol kunnen spelen (Okechukwu, 2020).

 

Combinatie van bovenstaande factoren

Er wordt gesteld dat (slechte) leefstijlfactoren elkaar versterken. Slechte leefstijlfactoren zijn synergistisch, specifiek in combinatie met hogere leeftijd en gewicht van de man met een negatief effect op de semenkwaliteit (Ramirez, 2021).


Kwaliteit van bewijs

Ten aanzien van leefstijlfactoren zijn er slechts studies beschikbaar met een lage bewijslast. Echter op basis van mechanistische principes lijken leefstijlfactoren bij te kunnen dragen aan subfertiliteit.

 

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun partner)

Patiënten ervaren het meestal als prettig dat zij zelf iets kunnen doen om hun vruchtbaarheid te verbeteren. Ondanks het feit dat er onvoldoende bewijs is dat afvallen voor mannen de kans op zwangerschap verhoogt, is het aan te bevelen een relatie te leggen met de voordelen van een betere algemene levenskwaliteit.

 

Geef heldere uitleg dat er wel bewijs is dat interventies op roken, overmatig alcoholgebruik, frequent saunabezoek en obesitas de semenkwaliteit kan verbeteren. 

Wees bewust dat mannen een schuldgevoel kunnen ervaren en hun emoties erover niet altijd uitspreken. Dit kan ervoor zorgen dat de informatie en adviezen niet gelijk begrepen worden. Vraag na bij eventuele vervolgafspraken en herhaal zo nodig de voorlichting. 

 

Kostenaspecten

Er zijn geen kosten-effectiviteitsstudies bij de werkgroep bekend.

 

Op het moment dat er meer doorgaande zwangerschappen zijn bij mannen met overgewicht die zijn afgevallen of een gezondere leefstijl nastreven na een enkele vruchtbaarheidsbehandeling zal dit kosten besparen van een vervolgbehandeling. Ook op het moment dat een behandelmodaliteit kan worden aangepast naar een minder invasieve (en dure) behandeling, zal dit kosten kunnen besparen. Dit zal moeten worden afgewogen tegen de kosten van een (gecombineerde) leefstijlinterventie.

 

Op lange termijn kunnen leefstijlinterventies kosten besparen door het preventieve karakter van een verbeterde gezondheid, van zowel de man als zijn (vrouwelijke) partner en het toekomstig nageslacht.

 

Gelijkheid ((health) equity/equitable)

De interventie zal kunnen leiden tot een lagere gezondheidsongelijkheid wanneer succesvol. Gecombineerde Leefstijl Interventei (GLI)-trajecten zijn niet in alle regio’s in Nederland even toegankelijk en/ of lokaal beschikbaar. Wees bewust van de leefstijladviezen en de haalbaarheid voor de individuele patiënt.

 

Als het een patiënt uiteindelijk zal lukken om te stoppen met roken, het gebruiken van alcohol of drugs kan het de patiënt meer financiële middelen opleveren.

 

Aanvaardbaarheid:

Ethische aanvaardbaarheid

De interventie lijkt aanvaardbaar voor de betrokkenen. Er zijn geen ethische bezwaren.

 

Indien wordt afgezien van een vruchtbaarheidsbehandeling zolang een patiënt bepaalde leefstijldoelen nog niet heeft behaald, kan dit wel leiden tot ethische bezwaren. Er moet worden afgewogen in hoeverre de voordelen van het behalen van deze doelen (grotere kans op doorgaande zwangerschap en gezondheidswinst voor het toekomstig nageslacht) opwegen tegen de nadelen voor de individuele patiënt (langere wachttijd op behandeling, het vereisen van een inspanningsverplichting).

 

Duurzaamheid

Bij de interventie spelen geen evidente duurzaamheidsaspecten een rol.

 

Haalbaarheid

Het aanbieden van een leefstijlinterventie of het bespreken van leefstijladviezen lijkt haalbaar. Echter, het verwijssysteem naar een GLI-traject is soms omslachtig (via de eerste lijn) wat een barrière opwerpt en vertragend werkt. Het daadwerkelijk behalen van gestelde leefstijldoelen voor patiënten (zoals afvallen en stoppen met roken) blijkt vanuit de praktijk niet altijd haalbaar.

 

Rationale van aanbeveling-1: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Ondanks het gebrek aan wetenschappelijk bewijs van de invloed van (gecombineerde) leefstijlinterventies of afvallen bij patiënten met overgewicht en mannelijke subfertiliteit op kritische uitkomstmaten zoals doorgaande zwangerschap, zijn er wel aanwijzingen dat verbetering van leefstijl leidt tot betere spermaparameters en algehele gezondheid. Derhalve is de werkgroep van mening dat de invloed van leefstijl besproken dient te worden met de mannelijke subfertiele patiënt.

 

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling voor het bespreken van de voordelen van leefstijlinterventies.

 

Rationale van aanbeveling-3: weging van argumenten voor en tegen de interventies

Ondanks het gebrek aan consistent wetenschappelijk bewijs van de invloed van bovenstaande leefstijlfactoren bij mannelijke subfertiliteit op kritische uitkomstmaten zoals doorgaande zwangerschap, zijn er wel aanwijzingen dat aanpassing van bepaalde factoren kan leiden tot een algeheel verbeterde gezondheid en mogelijk betere semenparameters. Derhalve is de werkgroep van mening dat de invloed van leefstijl besproken dient te worden met de mannelijke subfertiele patiënt.

 

Echter, afhankelijk van de onderliggende oorzaak van de mannelijke subfertiliteit, kan het positieve effect van leefstijl aanpassingen (voeding/ cafeïne/ sporten/ roken/ alcohol/ drugs/ warmte/ straling) minimaal zijn.

 

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling voor het bespreken van leefstijl factoren.

Onderbouwing

Lifestyle seems to be an important factor in male infertility. Many factors, including smoking, alcohol consumption and being overweight, are associated with sperm quality and quantity. These also include randomized controlled intervention trials, concerning cessation of smoking and alcohol and weight loss through increased exercise and diet. However, no outcome trials are found that investigate live birth rate and pregnancy in couples with male factor subfertility. Thus, strong preconceptional advices to couples on male lifestyle factors cannot be given, but since these advices benefit overall health, without significant risks, they should be included in this guideline.  

Description of studies

None of the studies resulting from the literature search were included in the literature analysis and hence no evidence tables or risk of bias tables were constructed.  

A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):

What is the effectiveness of lifestyle interventions in the treatment of men with subfertility?

 

Table 1. PICO

Patients Men with subfertility
Intervention Combined lifestyle intervention
Control No treatment/ lifestyle advice only
Outcomes Chance of ongoing pregnancy, time to pregnancy, change of treatment modality, sperm quality, long term male health
Other selection criteria

Study design: systematic reviews, randomized controlled trials and observational studies

From 2000

Additionally, an orientational search was performed to examine the effects of lifestyle factors (alcohol and drug use, exposure to heat, radiation and tight clothing and smoking) on male fertility.

 

Relevant outcome measures

The guideline panel considered chance of ongoing pregnancy and change of treatment modality as critical outcome measures for decision making; and time to pregnancy, sperm quality, long term male health as important outcome measures for decision making.

 

A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.

 

The guideline panel defined a 25% difference for dichotomous outcomes (RR< 0.8 or >1.25) and 0.5 SD for continuous outcomes (default boundaries as defined by GRADE) as minimal clinically (patient) important difference.  

 

Search and select (Methods)

The databases Medline (via OVID) and Embase (via Embase.com) were searched with relevant search terms until 02-04-2024. The detailed search strategy is listed under the tab ‘Literature search strategy’. The systematic literature search resulted in 6816 hits, the orientational search resulted in 1521 hits.

 

Studies were selected based on criteria as described in the PICO (table 1). Due to the large number of hits, we started title abstract screening of systematic reviews (SR) only. If a key SR was found, randomized controlled trials published after the search date of the review would be screened. Initially, four systematic reviews studies were selected. After reading the full text, all four studies were excluded (see the exclusion table under the tab ‘Evidence tabellen’), and no studies were included. Therefore, no additional title abstract screening of RCTs and observational studies was performed.

  1. Adams JA, Galloway TS, Mondal D, Esteves SC, Mathews F. Effect of mobile telephones on sperm quality: a systematic review and meta-analysis. Environ Int. 2014 Sep;70:106-12. doi: 10.1016/j.envint.2014.04.015. Epub 2014 Jun 10. PMID: 24927498.
  2. Afeiche M, Williams PL, Mendiola J, Gaskins AJ, Jørgensen N, Swan SH, Chavarro JE. Dairy food intake in relation to semen quality and reproductive hormone levels among physically active young men. Hum Reprod. 2013 Aug;28(8):2265-75. doi: 10.1093/humrep/det133. Epub 2013 May 12. PMID: 23670169; PMCID: PMC3712661.
  3. Alghobary M, Mostafa T. Addiction and human male fertility: A systematic review and a critical appraisal. Andrology. 2022 Sep;10(6):1073-1095. doi: 10.1111/andr.13196. Epub 2022 May 30. PMID: 35588397.
  4. Chen HG, Wu P, Sun B, Chen JX, Xiong CL, Meng TQ, Huang XY, Su QL, Zhou H, Wang YX, Ye W, Pan A. Association between electronic device usage and sperm quality parameters in healthy men screened as potential sperm donors. Environ Pollut. 2022 Nov 1;312:120089. doi: 10.1016/j.envpol.2022.120089. Epub 2022 Sep 1. PMID: 36058315.
  5. Finelli R, Mottola F, Agarwal A. Impact of Alcohol Consumption on Male Fertility Potential: A Narrative Review. Int J Environ Res Public Health. 2021 Dec 29;19(1):328. doi: 10.3390/ijerph19010328. PMID: 35010587; PMCID: PMC8751073.
  6. Gaskins AJ, Afeiche MC, Hauser R, Williams PL, Gillman MW, Tanrikut C, Petrozza JC, Chavarro JE. Paternal physical and sedentary activities in relation to semen quality and reproductive outcomes among couples from a fertility center. Hum Reprod. 2014 Nov;29(11):2575-82. doi: 10.1093/humrep/deu212. Epub 2014 Aug 27. PMID: 25164027; PMCID: PMC4191451.
  7. Gautam R, Priyadarshini E, Nirala J, Rajamani P. Impact of nonionizing electromagnetic radiation on male infertility: an assessment of the mechanism and consequences. Int J Radiat Biol. 2022;98(6):1063-1073. doi: 10.1080/09553002.2020.1859154. Epub 2021 Jan 11. PMID: 33264041.
  8. Gundersen TD, Jørgensen N, Andersson AM, Bang AK, Nordkap L, Skakkebæk NE, Priskorn L, Juul A, Jensen TK. Association Between Use of Marijuana and Male Reproductive Hormones and Semen Quality: A Study Among 1,215 Healthy Young Men. Am J Epidemiol. 2015 Sep 15;182(6):473-81. doi: 10.1093/aje/kwv135. Epub 2015 Aug 16. PMID: 26283092.
  9. Jung A, Leonhardt F, Schill WB, Schuppe HC. Influence of the type of undertrousers and physical activity on scrotal temperature. Hum Reprod. 2005 Apr;20(4):1022-7. doi: 10.1093/humrep/deh697. Epub 2004 Dec 23. PMID: 15618251.
  10. Høyer S, Riis AH, Toft G, Wise LA, Hatch EE, Wesselink AK, Rothman KJ, Sørensen HT, Mikkelsen EM. Male alcohol consumption and fecundability. Hum Reprod. 2020 Apr 28;35(4):816-825. doi: 10.1093/humrep/dez294. PMID: 32155263; PMCID: PMC7192537.
  11. Kesari KK, Agarwal A, Henkel R. Radiations and male fertility. Reprod Biol Endocrinol. 2018 Dec 9;16(1):118. doi: 10.1186/s12958-018-0431-1. PMID: 30445985; PMCID: PMC6240172.
  12. Künzle R, Mueller MD, Hänggi W, Birkhäuser MH, Drescher H, Bersinger NA. Semen quality of male smokers and nonsmokers in infertile couples. Fertil Steril. 2003 Feb;79(2):287-91. doi: 10.1016/s0015-0282(02)04664-2. PMID: 12568836.
  13. McKinnon CJ, Joglekar DJ, Hatch EE, Rothman KJ, Wesselink AK, Willis MD, Wang TR, Mikkelsen EM, Eisenberg ML, Wise LA. Male personal heat exposures and fecundability: A preconception cohort study. Andrology. 2022 Nov;10(8):1511-1521. doi: 10.1111/andr.13242. Epub 2022 Aug 11. PMID: 35924639; PMCID: PMC9588744.
  14. Mínguez-Alarcón L, Gaskins AJ, Chiu YH, Messerlian C, Williams PL, Ford JB, Souter I, Hauser R, Chavarro JE. Type of underwear worn and markers of testicular function among men attending a fertility center. Hum Reprod. 2018 Sep 1;33(9):1749-1756. doi: 10.1093/humrep/dey259. PMID: 30102388; PMCID: PMC6530653.
  15. Nassan FL, Arvizu M, Mínguez-Alarcón L, Williams PL, Attaman J, Petrozza J, Hauser R, Chavarro J; EARTH Study Team. Marijuana smoking and markers of testicular function among men from a fertility centre. Hum Reprod. 2019 Apr 1;34(4):715-723. doi: 10.1093/humrep/dez002. PMID: 30726923; PMCID: PMC6443114.
  16. Negi P, Singh R. Association between reproductive health and nonionizing radiation exposure. Electromagn Biol Med. 2021 Jan 2;40(1):92-102. doi: 10.1080/15368378.2021.1874973. Epub 2021 Jan 20. PMID: 33471575.
  17. Okechukwu CE. Does the Use of Mobile Phone Affect Male Fertility? A Mini-Review. J Hum Reprod Sci. 2020 Jul-Sep;13(3):174-183. doi: 10.4103/jhrs.JHRS_126_19. Epub 2020 Oct 27. PMID: 33311902; PMCID: PMC7727890.
  18. Oostingh EC, Koster MPH, van Dijk MR, Willemsen SP, Broekmans FJM, Hoek A, Goddijn M, Klijn NF, van Santbrink EJP, Steegers EAP, Laven JSE, Steegers-Theunissen RPM. First effective mHealth nutrition and lifestyle coaching program for subfertile couples undergoing in vitro fertilization treatment: a single-blinded multicenter randomized controlled trial. Fertil Steril. 2020 Nov;114(5):945-954. doi: 10.1016/j.fertnstert.2020.04.051. Epub 2020 Jul 31. PMID: 32741619.
  19. Panara K, Masterson JM, Savio LF, Ramasamy R. Adverse Effects of Common Sports and Recreational Activities on Male Reproduction. Eur Urol Focus. 2019 Nov;5(6):1146-1151. doi: 10.1016/j.euf.2018.04.013. Epub 2018 May 3. PMID: 29731401.
  20. Payne KS, Mazur DJ, Hotaling JM, Pastuszak AW. Cannabis and Male Fertility: A Systematic Review. J Urol. 2019 Oct;202(4):674-681. doi: 10.1097/JU.0000000000000248. Epub 2019 Sep 6. PMID: 30916627; PMCID: PMC7385722.
  21. Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Electronic address: asrm@asrm.org; Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Smoking and infertility: a committee opinion. Fertil Steril. 2018 Sep;110(4):611-618. doi: 10.1016/j.fertnstert.2018.06.016. PMID: 30196946.
  22. Rajanahally S, Raheem O, Rogers M, Brisbane W, Ostrowski K, Lendvay T, Walsh T. The relationship between cannabis and male infertility, sexual health, and neoplasm: a systematic review. Andrology. 2019 Mar;7(2):139-147. doi: 10.1111/andr.12585. Epub 2019 Feb 15. PMID: 30767424.
  23. Ramírez N, Estofán G, Tissera A, Molina R, Luque EM, Torres PJ, Mangeaud A, Martini AC. Do aging, drinking, and having unhealthy weight have a synergistic impact on semen quality? J Assist Reprod Genet. 2021 Nov;38(11):2985-2994. doi: 10.1007/s10815-021-02274-2. Epub 2021 Jul 29. PMID: 34327599; PMCID: PMC8608956.
  24. Ramon R, Warli SM, Rasyid N, Atmoko W. Effect of tobacco smoking and alcohol consumption on semen quality and hormone reproductive levels in infertile males: a systematic review and meta-analysis. Pharmacia. 2024;71:1–14.
  25. Ricci E, Viganò P, Cipriani S, Somigliana E, Chiaffarino F, Bulfoni A, Parazzini F. Coffee and caffeine intake and male infertility: a systematic review. Nutr J. 2017 Jun 24;16(1):37. doi: 10.1186/s12937-017-0257-2. PMID: 28646871; PMCID: PMC5482951.
  26. Ricci E, Al Beitawi S, Cipriani S, Candiani M, Chiaffarino F, Viganò P, Noli S, Parazzini F. Semen quality and alcohol intake: a systematic review and meta-analysis. Reprod Biomed Online. 2017 Jan;34(1):38-47. doi: 10.1016/j.rbmo.2016.09.012. Epub 2016 Oct 18. PMID: 28029592.
  27. Schifano N, Chiappini S, Mosca A, Miuli A, Santovito MC, Pettorruso M, Capogrosso P, Dehò F, Martinotti G, Schifano F. Recreational Drug Misuse and Its Potential Contribution to Male Fertility Levels' Decline: A Narrative Review. Brain Sci. 2022 Nov 19;12(11):1582. doi: 10.3390/brainsci12111582. PMID: 36421906; PMCID: PMC9688450.
  28. Sheynkin Y, Jung M, Yoo P, Schulsinger D, Komaroff E. Increase in scrotal temperature in laptop computer users. Hum Reprod. 2005 Feb;20(2):452-5. doi: 10.1093/humrep/deh616. Epub 2004 Dec 9. PMID: 15591087.
  29. Skoracka K, Eder P, Łykowska-Szuber L, Dobrowolska A, Krela-Kaźmierczak I. Diet and Nutritional Factors in Male (In)fertility-Underestimated Factors. J Clin Med. 2020 May 9;9(5):1400. doi: 10.3390/jcm9051400. PMID: 32397485; PMCID: PMC7291266.
  30. Szumilas K, Szumilas P, Grzywacz A, Wilk A. The Effects of E-Cigarette Vapor Components on the Morphology and Function of the Male and Female Reproductive Systems: A Systematic Review. Int J Environ Res Public Health. 2020 Aug 24;17(17):6152. doi: 10.3390/ijerph17176152. PMID: 32847119; PMCID: PMC7504689.
  31. Zitzmann M, Rolf C, Nordhoff V, Schräder G, Rickert-Föhring M, Gassner P, Behre HM, Greb RR, Kiesel L, Nieschlag E. Male smokers have a decreased success rate for in vitro fertilization and intracytoplasmic sperm injection. Fertil Steril. 2003 Jun;79 Suppl 3:1550-4. doi: 10.1016/s0015-0282(03)00339-x. PMID: 12801558.

Risk of Bias tables

Not applicable.

 

Table of excluded studies

Reference

Reason for exclusion

Best D, Avenell A, Bhattacharya S. How effective are weight-loss interventions for improving fertility in women and men who are overweight or obese? A systematic review and meta-analysis of the evidence. Hum Reprod Update. 2017 Nov 1;23(6):681-705. doi: 10.1093/humupd/dmx027. PMID: 28961722.

Wrong P - females or men without infertility

Boedt T, Vanhove AC, Vercoe MA, Matthys C, Dancet E, Lie Fong S. Preconception lifestyle advice for people with infertility. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Apr 29;4(4):CD008189. doi: 10.1002/14651858.CD008189.pub3. PMID: 33914901; PMCID: PMC8092458.

Wrong P - females or men without infertility

Hoek A, Wang Z, van Oers AM, Groen H, Cantineau AEP. Effects of preconception weight loss after lifestyle intervention on fertility outcomes and pregnancy complications. Fertil Steril. 2022 Sep;118(3):456-462. doi: 10.1016/j.fertnstert.2022.07.020. PMID: 36116799.

Wrong design – discussion of results Hunter 2021

Hunter E, Avenell A, Maheshwari A, Stadler G, Best D. The effectiveness of weight-loss lifestyle interventions for improving fertility in women and men with overweight or obesity and infertility: A systematic review update of evidence from randomized controlled trials. Obes Rev. 2021 Dec;22(12):e13325. doi: 10.1111/obr.13325. Epub 2021 Aug 13. PMID: 34390109.

Wrong P – females only

Oostingh EC, Koster MPH, van Dijk MR, Willemsen SP, Broekmans FJM, Hoek A, Goddijn M, Klijn NF, van Santbrink EJP, Steegers EAP, Laven JSE, Steegers-Theunissen RPM. First effective mHealth nutrition and lifestyle coaching program for subfertile couples undergoing in vitro fertilization treatment: a single-blinded multicenter randomized controlled trial. Fertil Steril. 2020 Nov;114(5):945-954. doi: 10.1016/j.fertnstert.2020.04.051. Epub 2020 Jul 31. PMID: 32741619.

Partially, male partners included in interventions. No male-specific outcomes reported.

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 30-04-2026

Beoordeeld op geldigheid  : 30-04-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie
Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie
  • Nederlandse Vereniging voor Urologie
  • Vereniging Klinische Genetica Nederland
  • Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie en Laboratoriumgeneeskunde
  • Vereniging Klinisch Genetische Laboratoriumdiagnostiek
  • Vereniging voor Klinische Embryologie
  • Freya
  • Vereniging voor Fertiliteitsartsen

Algemene gegevens

De ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2022 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met mannelijke subfertiliteit.

 

Werkgroep

  • Cantineau A.E.P. (Astrid), gynaecoloog, subspecialist voortplantingsgeneeskunde Universitair Medisch Centrum Groningen te Groningen, NVOG
  • Dinkelman-Smit M. (Marij), uroloog-androloog, Erasmus Medisch Centrum te Rotterdam, NVU
  • Verberg M.F.G. (Marieke), gynaecoloog, Medisch Spectrum Twente te Enschede, NVOG
  • Heida K.Y. (Karst), gynaecoloog, Dijklander ziekenhuisbte Purmerend, NVOG
  • van der Houwen L.E.E. (Lisette), gynaecoloog, Radboud universitair medisch centrum te Nijmegen, NVOG
  • de Bruin J.P. (Jan Peter), gynaecoloog, Jeroen Bosch Ziekenhuis te ’s Hertogenbosch, NVOG
  • van Breda H.M.K. (Jetske), uroloog-androloog, Universitair Medisch Centrum Utrecht te Utrecht, NVU
  • van Roijen J.H. (Herman), uroloog-androloog, voorheen ETZ Tilburg – nu gepensioneerd
  • D’Hauwers K.W.M. (Kathleen), uroloog-androloog, Radboud universitair medisch centrum te Nijmegen, NVU
  • Meißner A. (Andreas), uroloog-androloog, Amsterdam Universitair Medisch Centrum te Amsterdam, NVU
  • Bailleux B.B.E.P. (Bart), laboratoriumspecialist Klinische Chemie en Endocrinologie, Leids Universitair Medisch Centrum te Leiden, NVKC
  • Kempers M.J.E. (Marlies), klinisch geneticus, Radboud universitair medisch centrum te Nijmegen, VKGN
  • van der Kevie-Kersemaekers A.M.F. (Anne-Marie), laboratoriumspecialist klinische genetica, Universitair Medisch Centrum Utrecht te Utrecht, VKGL
  • Westra D. (Dineke), laboratoriumspecialist klinische genetica, Radboud universitair medisch centrum te Nijmegen, VKGL
  • Ramos L. (Liliana), klinisch embryoloog, Radboud universitair medisch centrum te Nijmegen, KLEM
  • Grolle R.L. (Rosanne), fertiliteitsarts, Erasmus Medisch Centrum te Rotterdam, VVF
  • Sinjorgo S. (Simone), medewerker medewerker patientenperspectief wetenschappelijk onderzoek en richtlijnen, Freya (vanaf december 2024)
  • Vermeulen M. (Marloes), medewerker patientenperspectief wetenschappelijk onderzoek en richtlijnen, Freya (tot december 2024)

Met ondersteuning van

  • Mostovaya I.M. (Irina), senior-adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • van der Lee J.H. (Hanneke), senior-adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Middelhuis D. (Danique), adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Van Bommel M. (Majke), adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Schultink J.M. (Janneke), adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • E. (Esther) van der Bijl, informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.

 

Tabel Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep

Naam

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaam-heden

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Datum

Restrictie

Astrid Cantineau (voorzitter)

Gynaecoloog. UMCG, 1.0 FTE

auteur Up to date Hyperthecosis

Geen

Geen

Geen

Voorzitter SIG andrologie NVOG

aanvrager subsidie ZonMw over leefstijl en mannelijke subfertiliteit

Geen

13/11/2022

Geen restricties.

Marij Dinkelman-Smit (vice voorzitter)

Staflid Uroloog-Androloog

Voorzitter Voortplantingscentrum Erasmus MC

Plaatsvervangend afdelingshoofd Urologie Erasmus MC

Erasmus MC Universitair Medisch Centrum

Bestuurslid Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU) (onbetaald)

Bestuurslid multidisciplenaire Special Interest Group (SIG) Andrologie, Nederlandse Verening voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) (onbetaald)

Bestuurslid European Association of Urology (EAU) section for Andrological Urology (ESAU) (onbetaald)

Medical director European Academy of Andrology (EAA) training center Andrology Erasmus MC (onbetaald)

Lid Commissie Kwaliteitvisitatie NVU (onbetaald)

Medische adviesraad Klinefelter Vereniging (onbetaald)

Medische adviesraad Stichting Lichen Sclerosus (onbetaald)

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

12/12/2022

Geen restricties.

Marieke Verberg

Gynaecoloog, Medisch Spectrum Twente 0.5 FTE betaalde functie

Gynaecoloog en statutair directeur Fertiliteitskliniek Twente 0.5 FTE betaalde functie

Geen relevante

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

19/11/2022

Geen restricties.

Karst Heida

Gynaecoloog bij het Dijklander ziekenhuis - betaald

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

7/12/2022

Geen restricties.

Lisette van der Houwen

Gynaecoloog - fellow voortplantingsgeneeskunde Radboudumc

Bestuurslid SIG endometriose NVOG

algemeen lid SIG ART en SIG fertiliteitspreservatie van de NVOG

Geen

Geen

Merck / Impect study - improving patient-centeredness in endometriosis care. / Ja

Geen

Geen

02/12/2022

Geen restricties, extern gefinancierd onderzoek heeft geen betrekking op richtlijn onderwerp.

Jan Peter de Bruin

Gynaecoloog Jeroen Bosch Ziekenhuis, betaald

Waarnemend gynaecoloog Radboudumc, betaald

Medical Advisory Board Ferring BV - De medical advisory board komt op verzoek van Ferring ongeveer eens per jaar samen. Daarbij worden ontwikkelingen in het veld en relevant studie uitkomsten bediscussieerd. Ferring gebruikt de uitkomsten van deze besprekingen als input voor hun strategie.

-

Ja - Het gaat om eigen onderzoek op gebied voortplantingsgeneeksunde waarvoor mijn afdeling een unrestricted research grant kreeg. Dit onderzoek bestaat uit de volgende lijnen:

• het ontwikkelen en evalueren van toepassingen voor online fertilteitszorg (geen raakvlak met uit te werken modules voor deze richtlijn).

• het effect van gebruik van supplementen op de zwangerschapskans bij paren met mannelijke subfertiliteit (raakvlak met module over supplementen waar de Bruin bij betrokken is als locale hoofdonderzoeker, tweede auteur van de nog te publiceren paper) Gefinincierd door Goodlife pharma

-

-

26/11/2022

Vanwege deelname aan een adviesraad aan de start van het traject is de richtlijn tijdens de commentaarfase ook aan de Commissie Kwaliteitsdocumenten van de NVOG voorgelegd. Verder is dit lid uitgesloten van besluitvorming bij onderwerpen die raken aan de adviesraad.

Jetske van Breda

Uroloog/ Androloog  UMCUtrecht

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

18/11/2022

Geen restricties.

Kathleen D' Hauwers

Uroloog, staflid Radboudumc: betaald

Lid Cie Kwaliteit NVU: onbetaald

Lid Cie Andrologie NVU: onbetaald

Board memeber Klinefelter Vereniging Nederland: onbeteaald

Cie Keuzehulp ED: vergoed

Geen

Geen

Geen

Inbrengen van expertise.

Geen specifieke, persoonlijke baat bij één of ander: het gaat om de patiënt / klant.

Geen

28/09/2022

Geen restricties.

Andreas Meißner

Uroloog - Androloog

Staflid Centrum voor Voortplantingsgeneeskunde, locatie AMC, en afdeling Urologie, locatie VUMC, van het Amsterdam UMC

betaald

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

24/11/2022

Geen restricties.

Herman van Roijen

Uroloog ETZ Tilburg

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

13/11/2022

Geen restricties.

Bart Ballieux

Laboratoriumspecialist Klinische Chemie en Endocrinologie

Afdeling KCL, LUMC, Leiden

Geen

geen persoonlijke financiele belangen

Geen relevante persoonlijke relaties die van invloed kunnen zijn op mijn adviezen

geen

Geen intellectuele belangen bij mijn adviezen

Geen overige belangen

10/01/2023

Geen restricties.

Marlies Kempers

Klinisch Geneticus (Radboudumc)

Voorzitter subcommissie Richtlijnen, onderdeel van Kwaliteitscommissie VKGN

Geen

Geen

Aytu Pharma / Prevent studie (effect Enzastaurin bij vasculair EDS)

Studie is nog niet gestart, financiering on hold

/ Tijdelijk, ter vervanging

verlof projectleider

Geen

Geen

10/11/2022

Geen restricties. De studie waar mw. Kempers bij betrokken was is nooit gestart. Inhoudelijk had deze studie niet met mannelijke infertiliteit te maken.

Anne-Marie van der Kevie - Kersemaekers

laboratoriumspecialist klinische genetica

UMC Utrecht

Vakdeskundige

Raad van Accreditatie

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

28/03/2023

Geen restricties.

Manon Oud

Laboratoriumspecialist Klinische Genetica in opleiding, Radboudumc

Betaalde functie (hoofdberoep)

Geen

Geen

Geen

Deelname aan onderzoeksproject als PhD student De novo mutations in male infertility (NWO VICI van prof. Joris Veltman) van 2015-2020

Travel Grant van de Catherine van Tussenbroek Foundation voor bezoek van 3 maanden aan Monash University (2019)

Geen

Geen

8/11/2022

Geen restricties, niet actief geweest in de werkgroep.

Dineke Westra

Laboratoriumspecialist Klinische Genetica (1.0 FTE, betaald)

Afd. Genetica, sectie Genoomdiagnostiek

Radboudumc, Nijmegen

Werkzaamheden: Genetische diagnostiek

Technical Assessor ISO15189 Raad van Accreditatie

betaald

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

16/02/2023

Geen restricties.

Liliana Ramos

Klinisch embryoloog Radboudumc

Geen

Geen

Geen

Geen

 

Boegbeeldfunctie bij patiënten en beroepsorganisatie

Geen

10/08/2023

Geen restricties.

Rosanne Grolle

Fertiliteitsarts, Erasmus MC.

Het begeleiden en behandelen van paren met een kinderwens. Functie is betaald.

Lid van de symposiumcommissie van de VVF

Onder andere het opstellen van het wetenschappelijk programma, het vragen van sprekers, het regelen van een symposiumlocatie en buffet, het versturen van de uitnodigingen en het aanvragen van accreditatie en sponsoring.

Functie is onbetaald.

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

3/11/2022

Geen restricties.

Marloes Vermeulen

Freya, medewerker externe relaties

Verloskundige 1e lijn.

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

27/09/2022

Geen restricties.

José Knijnenburg

Directeur bij Freya, vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen - 32u p/wk

Medewerker communicatie en marketing bij van der Pol-consulting b.v. - 8u p/wk

Geen

Dienstverband bij de (onafhankelijke) landelijke patiëntenvereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen.

Geen

ZonMW / Alife2 en T4Life / nee

ZonMW / Antarctica2 / nee

ZonMW / Cosy - Zin en zwanger / nee

ZonMW / FOAM / nee

ZonMW / Scratch-OFO / nee

ZonMW / TOF (3 or 5) / nee

ZonMW / H2Olie / nee

ZonMW / H2OlieFlush / nee

ZonMW / MYPP - myo-inositol bij PCOS / nee

ZonMW / PSIDER Embryonic checkpoints - releasing the brakes on IVF /nee

RadboudUMC/Goodlife / Summer - voedingssupplement man / nee

ZonMW / Divine - dosiscalculator / nee

Amsterdam UMC / ANDES / nee

ZonMW / PSIDER - Hip gametes / nee

ZonMW / COPIE - - endometriose en IVF / nee

Belangenbehartiger bij patiëntenorganisatie

Radboud/MUMC / Hmove sporten en afweersysteem bij miskramen / nee

ZonMW / Medium2 kweekvloeistof IVF / nee

ZonMW / Selectimo timelapse / nee

MUMC+ / Murlm hhmk en ril / nee

ZonMw / LUMO luteal phase support / nee

ZonMw / PSIDER SteMBlast / nee

ZonMw / SEGa veiligheid vp-technieken / nee

ZonMw / Covid-19 Impact endometriose/fertiliteitspatiënten / nee

ZonMw / PREMI / nee

ZonMw / HyFosy-HSG stugie / nee

ZonMw / REMI III / nee

20/07/2023

Geen restricties, mevrouw was tijdelijke inval tijdens zwangerschapsverlof. In rol van patientvertegenwoordiger betrokken bij onderzoek.

Simone Sinjorgo

Parttime medewerker patientenperspectief en -participatie bij Freya (vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen) - betaald 14 uur https://www.freya.nl/over-freya/wie-we-zijn/de-werknemers.

Ter info: door mijn functie bij Freya ben ik betrokken bij diverse richtlijnontwikkeling en/of onderzoeken op het gebied van fertiliteit. In de vorm van toelichten, belichten en/of vertegenwoordigen van alleen het patiëntenperspectief tav het bepaalde onderwerp, zoals bij deze 3 richtlijnen OFO, OHSS en mannelijke subfertiliteit.

Lichaamsgericht psychosociaal therapeut - zzp eigen praktijk in Dongen-Vaart - geregistreerd therapeut RBCZ incl. AGB-codes. www.praktijkdediamant.nl

 

- Psychosociaal docent Bijscholing Instituut voor therapeuten - betaling via praktijk https://bivt.nl/?s=lichaamsgericht+coachen

 

- Psychosociaal docent vrouwencoach opleiding - betaling via praktijk https://www.devrouwencoach.nl/vrouwencoach-opleiding/

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

03/12/2024

Geen restricties.

Inbreng patiëntenperspectief

De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door uitnodigen van Freya en de Patientenfederatie Nederland voor de invitational conference. Daarnaast zat namens Freya een afgevaardigde in de werkgroep. Het verslag van de invitational conference is besproken in de werkgroep. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen (zie kop waarden en voorkeuren van patiënten). De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan Freya en de Patiëntenfederatie Nederland en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.

 

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).

Module

Uitkomst raming

Toelichting

Leefstijlinterventies

 

Geen financiele gevolgen.

Uit de toetsing volgt dat de aanbevelingen niet breed toepasbaar zijn (<5.000 patiënten) en daarom naar verwachting geen substantiële financiële gevolgen zullen hebben voor de collectieve uitgaven.

Werkwijze

Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.

Zoekverantwoording

Zoekopbrengst - 4 februari 2024

 

EMBASE

OVID/MEDLINE

Ontdubbeld

SR

651

432

792

RCT

1117

856

1633

Observationeel

3855

1660

4391

Totaal

5623

2948

6816

Zoekstrategie - 4 februari 2024

Embase.com

No.

Query

Results

#1

'male infertility'/exp OR 'male fertility'/exp OR (('subfertility'/de OR 'childlessness'/exp) AND 'male'/exp) OR (((male* OR men OR man) NEAR/3 (infertil* OR hypofertil* OR 'fertil*' OR subfertil* OR infecund* OR childless* OR reproduct*)):ti,ab,kw) OR (((spermatogen* OR spermiation OR spermiogen*) NEAR/3 failure):ti,ab,kw) OR ((spermatozoon NEAR/3 (abnormalit* OR anomal*)):ti,ab,kw) OR (((semen OR sperm) NEAR/3 (qualit* OR quantit* OR parameter*)):ti,ab,kw) OR asperm*:ti,ab,kw OR asthenazoosperm*:ti,ab,kw OR asthenosperm*:ti,ab,kw OR asthenozoosperm*:ti,ab,kw OR azoosperm*:ti,ab,kw OR cryptosperm*:ti,ab,kw OR cryptozoosperm*:ti,ab,kw OR hyposperm*:ti,ab,kw OR oligoasthenosperm*:ti,ab,kw OR oligosperm*:ti,ab,kw OR oligozoosperm*:ti,ab,kw OR 'retrograde ejaculat*':ti,ab,kw OR 'sco syndrome*':ti,ab,kw OR 'sertoli cell only syndrome*':ti,ab,kw OR teratozoosperm*:ti,ab,kw OR 'thermosensitive genic male steril*':ti,ab,kw OR globozoosperm*:ti,ab,kw OR macrozoosperm*:ti,ab,kw

111014

#2

'lifestyle'/exp OR 'lifestyle modification'/exp OR 'lifestyle intervention'/exp OR 'exercise'/exp OR 'diet'/exp OR 'alternative medicine'/exp OR 'diet therapy'/exp OR 'dietary supplement'/exp OR 'supplementation'/exp OR 'mindfulness'/exp OR 'sport'/exp OR 'meditation'/exp OR 'sleep'/exp OR 'relaxation training'/exp OR 'multivitamin'/exp OR 'stress management'/exp OR 'coaching'/exp OR 'body mass'/exp OR 'body weight change'/exp OR 'obesity'/exp OR 'food'/exp OR 'beverage'/exp OR (('fitness' NEAR/3 ('training' OR 'workout')):ti,ab,kw) OR (('physical' NEAR/3 ('effort*' OR 'exertion' OR 'work-out' OR 'workout')):ti,ab,kw) OR (('nutrition' NEAR/3 ('intervention*' OR 'therap*' OR 'treatment*')):ti,ab,kw) OR (((relaxation OR complementary) NEAR/2 ('method*' OR 'techni*' OR 'therap*' OR 'training')):ti,ab,kw) OR ((('anxiety' OR 'stress' OR 'fear') NEAR/2 ('manag*' OR 'strateg*' OR 'therap*' OR 'reduc*')):ti,ab,kw) OR ((('nutrition*' OR 'food') NEAR/3 ('therap*' OR 'intervention*' OR 'treatment*' OR 'advice*' OR 'supplement*' OR 'additive*')):ti,ab,kw) OR ((('oral' OR 'food' OR 'multinutrient*' OR 'multi nutrient*' OR 'vitamin*') NEAR/3 'supplement*'):ti,ab,kw) OR ((weight NEAR/3 (decreas* OR los* OR reduc* OR watching)):ti,ab,kw) OR 'life style*':ti,ab,kw OR lifestyle*:ti,ab,kw OR coaching:ti,ab,kw OR nutrition:ti,ab,kw OR diet*:ti,ab,kw OR 'exercis*':ti,ab,kw OR 'supplement*':ti,ab,kw OR 'mindfulness':ti,ab,kw OR 'yoga':ti,ab,kw OR 'meditation':ti,ab,kw OR 'sleep*':ti,ab,kw OR 'coffea':ti,ab,kw OR 'coffee':ti,ab,kw OR 'diet*':ti,ab,kw OR 'dietar*':ti,ab,kw OR 'dietetic*':ti,ab,kw OR 'dietic*':ti,ab,kw OR 'dietit*':ti,ab,kw OR 'multivitamin*':ti,ab,kw OR bmi:ti,ab,kw OR 'body mass*':ti,ab,kw OR adipos*:ti,ab,kw OR obesity*:ti,ab,kw OR corpulenc*:ti,ab,kw OR overweight*:ti,ab,kw

5546963

#3

#1 AND #2

18689

#4

#3 AND [2000-2024]/py NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

6957

#5

'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab

1015572

#6

'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti

4003546

#7

'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti)

8152930

#8

'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))

14958439

#9

#4 AND #5 - SR’s

651

#10

#4 AND #6 NOT #9 – RCT’s

1117

#11

#4 AND (7 OR #8) NOT (#9 OR #10) – Observationele studies

3855

#12

#9 OR #10 OR #11

5623

Ovid/Medline

#

Searches

Results

1

exp Infertility, Male/ or ((exp Infertility/ or Fertility/) and exp Male/) or ((male* or men or man) adj3 (infertil* or hypofertil* or fertil* or subfertil* or infecund* or childless* or reproduct*)).ti,ab,kf. or ((spermatogen* or spermiation or spermiogen*) adj3 failure).ti,ab,kf. or (spermatozoon adj3 (abnormalit* or anomal*)).ti,ab,kf. or ((semen or sperm) adj3 (qualit* or quantit*)).ti,ab,kf. or asperm*.ti,ab,kf. or asthenazoosperm*.ti,ab,kf. or asthenosperm*.ti,ab,kf. or asthenozoosperm*.ti,ab,kf. or azoosperm*.ti,ab,kf. or cryptosperm*.ti,ab,kf. or cryptozoosperm*.ti,ab,kf. or hyposperm*.ti,ab,kf. or oligoasthenosperm*.ti,ab,kf. or oligosperm*.ti,ab,kf. or oligozoosperm*.ti,ab,kf. or retrograde ejaculat*.ti,ab,kf. or sco syndrome*.ti,ab,kf. or sertoli cell only syndrome*.ti,ab,kf. or teratozoosperm*.ti,ab,kf. or thermosensitive genic male steril*.ti,ab,kf. or globozoosperm*.ti,ab,kf. or macrozoosperm*.ti,ab,kf.

97622

2

exp Life Style/ or exp Exercise/ or exp Diet/ or exp Complementary Therapies/ or exp Dietary Supplements/ or exp Mindfulness/ or exp Mind-Body Therapies/ or exp Relaxation Therapy/ or exp Sleep/ or exp "Diet, Food, and Nutrition"/ or exp Vitamins/ or exp Mentoring/ or exp Obesity/ or exp Body Mass Index/ or exp Body Weight Changes/ or (fitness adj3 (training or workout)).ti,ab,kf. or (physical adj3 (effort* or exertion or work-out or workout)).ti,ab,kf. or (nutrition adj3 (intervention* or therap* or treatment*)).ti,ab,kf. or ((relaxation or complementary) adj2 (method* or techni* or therap* or training)).ti,ab,kf. or ((anxiety or stress or fear) adj2 (manag* or strateg* or therap* or reduc*)).ti,ab,kf. or ((nutrition* or food) adj3 (therap* or intervention* or treatment* or advice* or supplement* or additive*)).ti,ab,kf. or ((oral or food or multinutrient* or multi nutrient* or vitamin*) adj3 supplement*).ti,ab,kf. or (weight adj3 (decreas* or los* or reduc* or watching)).ti,ab,kf. or life style*.ti,ab,kf. or lifestyle*.ti,ab,kf. or coaching.ti,ab,kf. or nutrition.ti,ab,kf. or diet*.ti,ab,kf. or exercis*.ti,ab,kf. or supplement*.ti,ab,kf. or mindfulness.ti,ab,kf. or yoga.ti,ab,kf. or meditation.ti,ab,kf. or sleep*.ti,ab,kf. or coffea.ti,ab,kf. or coffee.ti,ab,kf. or diet*.ti,ab,kf. or dietar*.ti,ab,kf. or dietetic*.ti,ab,kf. or dietic*.ti,ab,kf. or dietit*.ti,ab,kf. or multivitamin*.ti,ab,kf. or bmi.ti,ab,kf. or body mass*.ti,ab,kf. or adipos*.ti,ab,kf. or obesity*.ti,ab,kf. or corpulenc*.ti,ab,kf. or overweight*.ti,ab,kf.

4472501

3

1 and 2

14276

4

limit 3 to yr="2000 -Current"

11260

5

4 not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/)

6265

6

meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly*).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data-base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review*) and (search* or database* or data-base*)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source*") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source*" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review* or overview* or synthes*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synthes*)) and (search* or database* or data-base*)).ab. or (metasynthes* or meta-synthes*).ti,ab,kf.

736702

7

exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw.

2708469

8

Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies]

4690661

9

Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.))

5657499

10

5 and 6 - SR’s

432

11

(5 and 7) not 10 – RCT’s

856

12

(5 and (8 or 9)) not (10 or 11) – Observationele studies

1660

13

10 or 11 or 12

2948

Zoekopbrengst - 4 februari 2024

Hits orientational search

 

EMBASE

Ontdubbeld

SR

165

165

RCT

257

257

Observationeel

1103

1099

Totaal

1525

1521

Zoekstrategie - 4 februari 2024

Embase.com

No.

Query

Results

#1

'male infertility'/exp OR 'male fertility'/exp OR (('subfertility'/de OR 'childlessness'/exp) AND 'male'/exp) OR (((male* OR men OR man) NEAR/3 (infertil* OR hypofertil* OR 'fertil*' OR subfertil* OR infecund* OR childless* OR reproduct*)):ti,ab,kw) OR (((spermatogen* OR spermiation OR spermiogen*) NEAR/3 failure):ti,ab,kw) OR ((spermatozoon NEAR/3 (abnormalit* OR anomal*)):ti,ab,kw) OR (((semen OR sperm) NEAR/3 (qualit* OR quantit* OR parameter*)):ti,ab,kw) OR asperm*:ti,ab,kw OR asthenazoosperm*:ti,ab,kw OR asthenosperm*:ti,ab,kw OR asthenozoosperm*:ti,ab,kw OR azoosperm*:ti,ab,kw OR cryptosperm*:ti,ab,kw OR cryptozoosperm*:ti,ab,kw OR hyposperm*:ti,ab,kw OR oligoasthenosperm*:ti,ab,kw OR oligosperm*:ti,ab,kw OR oligozoosperm*:ti,ab,kw OR 'retrograde ejaculat*':ti,ab,kw OR 'sco syndrome*':ti,ab,kw OR 'sertoli cell only syndrome*':ti,ab,kw OR teratozoosperm*:ti,ab,kw OR 'thermosensitive genic male steril*':ti,ab,kw OR globozoosperm*:ti,ab,kw OR macrozoosperm*:ti,ab,kw

111014

#2

'smoking cessation'/exp OR 'alcohol abstinence'/exp OR 'phototherapy'/exp OR 'heat'/exp OR 'sauna'/exp OR 'radiation'/exp OR 'clothing'/exp OR 'underwear'/exp OR 'drug dependence'/exp OR ((('smok*' OR 'tobacco' OR 'cigar*' OR 'drug*' OR 'alcohol*') NEAR/3 ('reduc*' OR 'cessati*' OR 'stop*' OR 'quit*' OR 'giv*' OR 'refrain*' OR 'abstinen*' OR 'behavi*' OR 'habit*')):ti,ab,kw) OR (((alcohol OR amphetamin* OR benzodiazepin* OR cannabis OR cocain* OR drug* OR ethanol OR heroin* OR marijuana OR medication OR medicine OR methamphetamin* OR morphin* OR multidrug* OR narcotic* OR opiate* OR opioid* OR pcp OR phencyclidin* OR polydrug* OR polysubstance* OR substance*) NEAR/3 (abus* OR addict* OR craving* OR depend* OR misus* OR 'mis use' OR 'mis using' OR 'nonmedical use' OR 'non medical use' OR 'use disorder*')):ti,ab,kw) OR alcoholism:ti,ab,kw OR alcoholic*:ti,ab,kw OR aud:ti,ab,kw OR (((drug* OR medication OR medicine*) NEAR/3 (overus* OR overutili*)):ti,ab,kw) OR narcotism:ti,ab,kw OR nmupd:ti,ab,kw OR sud:ti,ab,kw OR suds:ti,ab,kw OR (((problematic OR harmful OR hazardous OR unhealthy) NEAR/3 (alcohol OR drinking OR drinker*)):ti,ab,kw) OR 'light therap*':ti,ab,kw OR 'phototherap*':ti,ab,kw OR heat*:ti,ab,kw OR warmth:ti,ab,kw OR bath*:ti,ab,kw OR sauna:ti,ab,kw OR radiation:ti,ab,kw OR cloth:ti,ab,kw OR undercloth*:ti,ab,kw OR undergarment*:ti,ab,kw OR underwear:ti,ab,kw

2599066

#3

#1 AND #2

5134

#4

#3 AND [2000-2024]/py NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

1921

#5

'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly*:ti,ab OR 'meta analy*':ti,ab OR metanaly*:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review*):ti,ab) AND (search*:ti,ab OR database*:ti,ab OR 'data base*':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source*':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source*':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synthes*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynthes*:ti,ab OR 'meta synthes*':ti,ab

1015572

#6

'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti

4003546

#7

'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti)

8152930

#9

#4 AND #5 – SR’s

165

#10

#4 AND #6 NOT #9 – RCT’s

257

#11

#4 AND (7 OR #8) NOT (#9 OR #10) – Observationele studies

1103

#12

#9 OR #10 OR #11

1525

Volgende:
Supplementen