Bekkenfysiotherapie
Uitgangsvraag
Wat is de aanbevolen strategie voor het toepassen van bekkenfysiotherapie om patiënten met fecale incontinentie te behandelen?
Aanbeveling
Voor de medisch/verpleegkundig specialist
Bespreek met de patiënt de mogelijkheid om een geregistreerde bekkenfysiotherapeut te raadplegen middels een gepersonaliseerd consult dat bestaat uit een uitgebreide inventarisatie en beoordeling van de bekkenbodem, gevolgd door bekkenfysiotherapie tijdens of als vervolg op het consult als behandeling.
Wanneer bekkenfysiotherapie is geïndiceerd, dient de behandeling te bestaan uit een op de patiënt afgestemde combinatie van bekkenfysiotherapeutische interventies, uitgevoerd door een geregistreerde bekkenfysiotherapeut.
Voor de geregisteerde bekkenfysiotherapeut
Bied patiënten met een dysfunctie van de bekkenbodem en/of een verstoorde sensibiliteit van het rectum, indien nodig, biofeedback (EMG) en/of ballontraining aan (zie ook het KNGF Evidence Statement).
Besteed voldoende tijd aan uitleg, gerichte training en praktische integratie van oefeningen in dagelijkse routine om de therapietrouw en motivatie van patiënten te verhogen.
Overwegingen
Balans tussen gewenste en ongewenste effecten
Bekkenfysiotherapie kan bijdragen aan de afname van de ernst van incontinentieklachten en verbetering van ziekte-specifieke kwaliteit van leven. In de geïncludeerde studies is er een positief effect aangetoond voor generieke kwaliteit van leven en frequentie van fecale incontinentie. De resultaten van de studies zijn echter wisselend en vaak gebaseerd op kleine populaties, waardoor de kwaliteit van bewijs zeer laag is voor alle cruciale uitkomstmaten.
De invloed van bekkenfysiotherapie en biofeedback bij patiënten met fecale incontinentie op de belangrijke uitkomstmaten ‘werk-gerelateerde uitkomsten’ zijn niet gerapporteerd door de geïncludeerde studies.
Kwaliteit van bewijs
Vanwege het lage aantal studies dat is geïncludeerd en de methodologische kwaliteit van de studies is de overall kwaliteit van bewijs is zeer laag. Dit betekent dat we zeer onzeker zijn over het gevonden geschatte effect van de cruciale uitkomstmaten.
Er is afgewaardeerd vanwege (zeer) ernstige:
- Risk of Bias: methodologische beperkingen (zoals het niet rapporteren van baseline informatie, geen statistische correcties voor loss to follow-up, het gebrek aan blindering van bijvoorbeeld de onderzoeker).
- Indirectheid: indirectheid van het bewijs, door indirecte vergelijking.
- Imprecisie: onnauwkeurigheid, vanwege het niet bereiken van de optimale steekproefgrootte, waardoor betrouwbaarheidsinterval beide grenzen van klinische relevantie overschrijdt.
Belangrijk om te benadrukken is dat de conclusies en onderbouwing uitsluitend zijn gebaseerd op gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken (RCT’s). Cohort onderzoeken, die bij dit type interventie vaker wordt uitgevoerd, zijn niet meegenomen in de resultaten en conclusies.
Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)
Bekkenfysiotherapie is een veilige en niet-invasieve behandeling waarbij patiënten grotendeels de interventies zelfstandig kunnen uitvoeren. De behandeling bestaat onder andere uit uitleg over het functioneren van de bekkenbodem en buikdrukregulatie, toiletadviezen, ontspannings-, ademhalings- en huiswerkoefeningen en zelfmanagement alsook het toepassen van de oefeningen in dagelijks leven. Daarnaast zijn adviezen over dieet, vochtbalans en leefstijl ook van belang voor optimalisatie van de defecatie. Tot slot zijn waardevolle aanvullingen het uitvoeren van: 1) elektromyografie (EMG) /elektrostimulatie (ES) inwendig rectaal waarbij spieren gestimuleerd en getraind worden door kleine stroomstootjes, 2) ballontraining waarbij het vullingsgevoel van de endeldarm wordt gesimuleerd zodat het vullingsgevoel herkend wordt en hierop getraind wordt.
Het succes hangt sterk af van therapietrouw en motivatie. Regelmatige begeleiding van een geregistreerde bekkenfysiotherapeut is daarbij van belang en van aanvullende waarde. Voor veel patiënten sluit deze actieve, conservatieve aanpak goed aan bij hun voorkeuren, omdat zij vaak de voorkeur geven aan een behandeling die minder ingrijpend is dan de invasieve of chirurgische opties. Bovendien kan bekkenfysiotherapie het vertrouwen in het eigen lichaam vergroten en bijdragen aan een betere kwaliteit van leven door vermindering van incontinentieklachten en de daarmee samenhangende beperkingen in het dagelijks functioneren.
Bekkenfysiotherapie kan bijdragen aan de vermindering van klachten van fecale incontinentie en een verbetering van kwaliteit van leven en, waarbij de individuele respons varieert afhankelijk van leeftijd, type incontinentie, co-morbiditeit en therapietrouw.
Bekkenfysiotherapie is een veilige, niet-invasieve behandeling. De ongewenste effecten zijn zeer klein. Mogelijke nadelen zijn tijdelijke spiervermoeidheid, lichte spierpijn of ongemak tijdens de oefeningen. Er zijn geen meldingen van ernstige bijwerkingen, ziekenhuisopname of negatieve effecten.
Kostenaspecten
Bekkenfysiotherapie voor de indicatie fecale incontinentie wordt niet vergoed vanuit het basispakket. Indien de patiënt aanvullend verzekerd is, kán bekkenfysiotherapie voor fecale incontinentie mogelijk worden vergoed afhankelijk van de polis. Het toepassen van aanvullende interventies zoals ballontraining of EMG-biofeedback brengt extra kosten met zich mee en deze worden niet altijd vergoed door de zorgverzekeraar.
Gelijkheid ((health) equity/equitable)
Bekkenfysiotherapie is een veilige en effectieve behandeling voor fecale incontinentie, maar toegang kan ongelijk zijn door financiële barrières (zoals eigen bijdragen voor aanschaf van probe, voor aanvullende interventies, of beperkte verzekering), alsook geografische afstand tot gespecialiseerde therapeuten, taal- of digitale vaardigheden, en persoonlijke of sociale omstandigheden. De huidige vergoedingsstructuur maakt dat er ongelijkheid onstaat als het gaat om de toegang tot bekkenfysiotherapie voor de indicatie fecale incontinentie. Om gelijke toegang zo veel mogelijk te kunnen waarborgen, is het belangrijk dat sessies en materialen betaalbaar en beschikbaar zijn, dat begeleiding wordt aangepast aan de behoeften van kwetsbare groepen.
Aanvaardbaarheid
Ethische aanvaardbaarheid
Bekkenfysiotherapie is een veilige en niet-invasieve behandeling die de autonomie en kwaliteit van leven van patiënten met fecale incontinentie kan vergroten. Er zijn geen fundamentele ethische bezwaren tegen het toepassen van deze interventie. De therapie vraagt wel actieve deelname en motivatie waarbij de patiënt nog in staat moet zijn om sensorische en motorische vaardigheden te leren. In sommige gevallen, bijvoorbeeld bij cognitieve beperkingen of beperkte gezondheidsvaardigheden, kan dit een uitdaging vormen. Dit benadrukt het belang van duidelijke uitleg, individuele afstemming en maatwerk in de begeleiding (‘personalized care’). Gezien de gevoelige aard van de klachten is het essentieel dat de behandeling plaatsvindt met respect voor privacy en waardigheid. Geregisteerde bekkenfysiotherapeuten zijn specifiek en uitgebreid geschoold in het omgaan met deze uitdagingen, waardoor zij in staat zijn de behandeling effectief en zorgvuldig in de praktijk te integreren.
Duurzaamheid
Bij de interventie zelf speelt duurzaamheid geen prominente rol. Wel kan het gericht inzetten van biofeedback als middel in de training leiden tot verminderd gebruik van incontinentiemateriaal wat kan resulteren in een positieve bijdrage aan duurzaamheid. Daarnaast veroorzaken bezoeken aan een zorgverlener reisbewegingen. Door de zorg waar mogelijk regionaal en doelmatig te organiseren, onderdelen van de behandeling binnen consulten te combineren en passende onderdelen eventueel digitaal of telefonisch aan te bieden, kan het aantal reisbewegingen worden beperkt. Lichamelijk en inwendig onderzoek en bepaalde behandelinterventies vereisen echter fysieke aanwezigheid.
Haalbaarheid
De interventie lijkt haalbaar en wordt doorgaans al ingezet in de praktijk. Via deze website www.bekkenfysiotherapie.nl kunnen patiënten en verwijzers zoeken naar een geregistreerd bekkenfysiotherapeut.
De beschikbaarheid van geregistreerd bekkenfysiotherapeuten en eventuele wachttijden kunnen per regio en per praktijk verschillen. De benaderde geregistreerd bekkenfysiotherapeut beoordeelt door middel van triage of, wanneer en op welke wijze diagnostiek en behandeling kunnen plaatsvinden.
Beperkte mobiliteit hoeft niet altijd een belemmering te vormen. Afhankelijk van de regionale mogelijkheden en de individuele situatie kan behandeling soms bij de patiënt thuis plaatsvinden. Ook cognitieve beperkingen, verwardheid of een verminderd leervermogen sluiten bekkenfysiotherapeutische behandeling niet bij voorbaat uit. Per patiënt moet worden beoordeeld welke behandeldoelen haalbaar zijn en op welke wijze de uitleg, oefeningen en begeleiding kunnen worden aangepast. Patiënten moeten wel gemotiveerd zijn om de therapie te volgen. Waar passend kunnen naasten of verzorgers bij de behandeling worden betrokken.
Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies
De werkgroep concludeert dat een combinatie van verschillende interventies binnen de bekkenfysiotherapie, zoals spierfunctietraining met biofeedback, het meest efficiënt is bij de conservatieve behandeling van fecale incontinentie. In het uitgebreid beschreven evidence statement Anale Incontinentie, staat zeer uitgebreid en gedetailleerd beschreven hoe bekkenfysiotherapie als maatwerk ingezet kan worden (KNGF Evidence statement).
In een éénmalig consult kan door een geregistreerd bekkenfysiotherapeut beoordeeld worden of er bekkenfysiotherapeutisch behandelbare componenten zijn die mogelijk klachtenreductie geven voordat verdere opschaling in zorg nodig is. Dit consult kan ook reductie op de behandelkosten geven.
Het aanleren van specifieke, persoonlijke bewustwording van bekkenbodem, het zowel aan- als ontspannen van de bekkenbodem en de juiste timing van de activatie, is maatwerk en vereist actieve deelname en motivatie bij de patiënt. Het is dan ook van belang dat er een duidelijke uitleg gegeven wordt door de betrokken geregistreerde bekkenfysiotherapeut.
Eindoordeel:
Sterke aanbeveling voor (Doen).
Onderbouwing
Pelvic physical therapy (PPT) focuses on improving the function of the pelvic floor muscles, including the anal sphincter. In case of a decreased tone of the pelvic floor, the focus is on improving strength, endurance, coordination and awareness of the pelvic floor. When there is an increased tone of the pelvic floor and/or dyssynergia, relaxation techniques are also part of the therapy. Biofeedback and electrical stimulation can be used in addition. Biofeedback can be provided through visual, sensory, and/or auditory feedback. Rectal sensitivity training (rectal balloon) is also a form of biofeedback. The pelvic physical therapist also addresses general relaxation, breathing, functioning of the pelvic floor during defecation (toilet habits) and additional lifestyle advice. These methods can be used separately but are often combined (see Guideline Rectumprolaps).
Summary of Findings
Population: adults with fecal incontinence
Intervention: pelvic physical therapy + biofeedback
Comparator: pelvic physical therapy
|
Outcome Timeframe |
Study results and measurements |
Absolute effect estimates |
Certainty of the evidence (Quality of evidence) |
Summary |
|
|
pelvic physical therapy + biofeedback |
pelvic physical therapy alone |
||||
|
Frequency of FI: mean number of FI-episodes per week at 3 months* |
Measured by: diary Scale: Lower better Based on data from 108 participants in 1 study |
MD 0.77 lower (CI 95% 0.11 lower - 1.43 higher) |
Very low Due to serious risk of bias, Due to very serious indirectness, Due to serious imprecision1 |
The evidence is very uncertain about the effect of pelvic physical therapy and biofeedback on reduction of FI-episodes per week at 3 months when compared with pelvic physical therapy alone in adult patients with FI (Heymen 2009) |
|
|
Severity of FI at 3 months** |
Measured by: Wexner score (survey) Scale: 0 - 20 Lower better Based on data from 72 participants in 1 study
|
MD 1.54 lower (CI 95% 4.30 lower - 1.22 higher) |
Very low Due to very serious risk of bias, Due to serious imprecision2 |
The evidence is very uncertain about the effect of pelvic physical therapy and biofeedback on severity of FI at 3 months when compared with pelvic physical therapy alone in adult patients with FI (Mundet 2021) |
|
|
Generic quality of life (EQ-5D-5L) at 3 months*** |
Measured by: EQ-5D Scale: 0 - 100 High better Based on data from 72 participants in 1 study |
MD 0.14 higher (CI 95% 0.02 lower - 0.30 higher) |
Very low Due to very serious risk of bias, Due to serious imprecision,3 |
The evidence is very uncertain about the effect of pelvic physical therapy and biofeedback on generic quality of life at 3 months when compared with pelvic physical therapy alone in adult patients with FI (Mundet 2021) |
|
|
Disease-specific quality of life (FIQoL) at 3 months****
|
Measured by: questionnaire Scale: 4 - 16 Higher better
|
Mean difference in FIQoL score at 3 months: |
Very low Due to very serious risk of bias, Due to serious imprecision4 |
The evidence is very uncertain about the effect of pelvic physical therapy and biofeedback disease specific quality of life at 3 months when compared with pelvic physical therapy alone in adult patients with FI (Mundet 2021) |
|
|
Work-related outcomes
|
- |
There were no studies reporting on work related outcomes |
-
|
- |
|
1. Risk of Bias: serious. Inadequate/lack of blinding of participants and personnel, resulting in potential for performance bias, Inadequate/lack of blinding of outcome assessors, resulting in potential for detection bias; Indirectness: very serious. due to [reason]; Imprecision: serious. Only data from one study, Wide confidence intervals;
2. Risk of Bias: very serious. Inadequate concealment of allocation during randomization process, resulting in potential for selection bias, Inadequate/lack of blinding of participants and personnel, resulting in potential for performance bias, Inadequate/lack of blinding of outcome assessors, resulting in potential for detection bias, Missing intention-to-treat analysis; Imprecision: serious. Wide confidence intervals, Low number of patients;
3. Risk of Bias: very serious. Inadequate concealment of allocation during randomization process, resulting in potential for selection bias, Inadequate/lack of blinding of participants and personnel, resulting in potential for performance bias, Inadequate/lack of blinding of outcome assessors, resulting in potential for detection bias, Missing intention-to-treat analysis; Imprecision: serious. Wide confidence intervals, Low number of patients, Only data from one study;
4. Risk of Bias: very serious. Inadequate concealment of allocation during randomization process, resulting in potential for selection bias, Inadequate/lack of blinding of participants and personnel, resulting in potential for performance bias, Inadequate/lack of blinding of outcome assessors, resulting in potential for detection bias, Missing intention-to-treat analysis, Missing intention-to-treat analysis; Imprecision: serious. Low number of patients, Wide confidence intervals;
*Norton (2003) reported the median number of episodes after treatment. Comparative results where however not available and could not be calculated for groups 2 versus group 3.
** Norton (2003) reported continence score, which was not included in our predefined outcome measurements. Heymen (2009) reported the change in FISI score at 3 months. Comparative results (e.g. mean differences with confidence intervals) where however not available and could not be calculated.
*** Norton (2003) reported SF-36 score after treatment. Comparative results where however not reported
****Heymen (2009) reported FIQoL score after treatment. Comparative results where however not reported. Norton (2003) reported disease specific quality of life using a locally developed, unpublished condition specific quality of life questionnaire, which was not included in our predefined outcome measurements.
Description of studies
The UEG/ESCP/ESNM/ESPCG guideline (2022) included two randomized controlled trials for the comparison of pelvic physical therapy versus pelvic physical therapy + biofeedback (Norton, 2003; Heymen, 2009). The present analysis added one study (Mundet, 2021).
Pelvic physical therapy versus pelvic physical therapy + biofeedback
The UEG/ESCP/ESNM/ESPCG guideline included two randomized controlled trials (RCT’s), Norton (2003) and Heymen (2009). For Norton (2003), only group 2 (n=32) in which patients received sphincter exercises, group 3 (n=44) in which patients additionally received computed assisted biofeedback during teaching sessions and group 4 (n=35) in which patients additionally received home biofeedback device (DMI Medical Limited, Wigan, UK), were included in the analysis. Heymen (2009) included 108 patients to examine the effects of pelvic physical therapy (PPT, n=63) versus PFPT with manometric biofeedback (n=45).
Mundet (2021) performed a randomized controlled trial to determine the clinical efficacy of 4 rehabilitation techniques amongst which Kegel exercises (K) and biofeedback (BF) + K. Adult patients (>18 years) with >6 months of FI symptoms were included, whereas patients with mild symptoms (Cleveland < 4) were excluded. This parallel design used two intervention periods, in which stage one patients received the assigned treatment for 3 months and in stage 3 patients received only K (control) to evaluate the persistence of the effects of the treatment. Therefore, only results of the first 3 months will be used. The number of required patients (n=45) was met, however only 36 patients in both groups could complete the study. No statistical correction was reported and applied to account for the loss to follow-up.
Important study characteristics and results of the new studies are summarized in Table 2. The assessment of the risk of bias is summarized in the risk of bias tables (under the tab ‘Evidence tabellen’).
Table 2. Characteristics of included studies
|
Study |
Participants |
Comparison |
Follow-up |
Outcome measures |
Comments |
Risk of bias (per outcome measure)* |
|
Individual studies |
||||||
|
Mundet, 2021 |
N at baseline (N=90) *Baseline table of number of participants at baseline (n=36) Age (mean, SD): 61.09 (±12.17 years)
Baseline characteristics For baseline characteristics Mundet refers to an earlier published study: |
Intervention: Kegel exercises and biofeedback (group 2). Patients received six 45-minute BF sessions administered by a specialist nurse. |
Follow up in 2 stages:
|
1.Severity of FI symptoms Cleveland Score (Wexner score) PRE group Intervention: 12.08 (SD 3.27) Intervention: 7.08 (SD 5.39)
differences MD K +BF: -5.00 (95%CI: -7.06 to 2.94) Mean difference between treatment groups: -1.54 (95%CI: -4.30 to 1.22)
2.Disease specific and generic Quality of life3: 2.1Fecal Incontinence Quality of Life (FIQoL) Intervention: 3.04 (SD 0.78) Control: 3.02 (SD 0.65) Intervention: 3.46 (SD 0.69) Control: 3.38 (SD 0.62) MD K +BF: 0.42 (95%CI 0.08 to 0.76) MD K: 0.36 (95%CI: 0.07 to 0.65)
0.06 (95%CI: - 0.37 to 0.49)
Intervention: 2.23 (0.78) POST group Intervention: 2.91 (0.57) differences 0.68 (95%CI 0.36 to 1.00) 0.58 (95%CI 0.22 to 0.94)
between treatment groups: 0.10 (95%CI -0.37 to 0.57)
Intervention: 2.76 (0.63) POST group Intervention: 3.20 (0.78) differences 0.44 (95%CI: 0.11 to 0.77) 0.33 (95%CI: - 0.02 to 0.68)
between treatment groups: 0.11 (95%CI: - 0.35 to 0.52)
Embarrassment mean score Intervention: 2.41 (0.76) Embarrassment mean score Intervention: 3.05 (0.78)
differences 0.64 (95%CI:0.28 to 1.00) 0.70 (95%CI: 0.32 to 1.08] between treatment groups: 0.45)
PRE group Intervention: 0.59 (0.26) POST group Intervention: 0.68 (0.30)
differences 0.09 (95%CI: -0.04 to 0.22) -0.05 (95%CI: -0.16 to 0.06)
between treatment groups: 0.14 (95%CI: - 0.02 to 0.30) |
Part of research funded by 2 PERSIS grants from Catalonian Health Department. CIBERehd is funded by instituto de Salud Carlos (III) |
Severity of FI symptoms High risk of bias
Disease specific and generic Quality of life High risk of bias
|
*For further details, see risk of bias table in the appendix
Results
Although Heymen (2009) and Norton (2003) were included, these studies mostly did not report comparative results (e.g. mean differences with confidence intervals). Due to lack of data this could not be calculated. Except for the outcome measurement ‘frequency of FI episodes’, results could therefore not be included in our analysis. For further details, see the footnotes in the Summary of Findings (SoF) table.
Frequency of FI episodes
Heymen (2009) reported reduction in mean number of days with FI per week with a mean difference of 0.77 (95% CI 0.11, 1.43) in favor of the biofeedback group. Our update did not include new studies.
Severity of FI symptoms
Mundet (2021) reported Wexner score before and after treatment. The calculated mean difference in the intervention group was -5.00 (95%CI: -7.06 to 2.94) versus -3.46 (95%CI: -5.44 to -1.48) in the control group. The calculated mean difference between groups was
-1.54 (95%CI: -4.30 to 1.22).
Disease-specific and generic quality of life
Mundet (2021) reported both disease-specific (FIQoL) and generic (EQ5D-5L) questionnaires for quality of life.
Disease-specific Quality of Live (FIQoL score)
Mundet (2021) reported FIQoL score with a follow-up period for three months. Mean differences for all four domains were calculated (Lifestyle, Coping behaviour, Depression/self-perception, Embarrassment; Table 3).
Table 3. FIQoL scores per domain
|
Score domain FIQoL |
Results (mean difference) |
|
Lifestyle |
0.06 (95%CI: -0.37 to 0.49) |
|
Coping behaviour |
0.10 (95%CI: -0.37 to 0.57) |
|
Depression/selfperception |
0.11 (95%CI -0.35 to 0.57) |
|
Embarrassment |
0.06 (95%CI: -0.57 to 0.45) |
(Mundet, 2021)
Generic Quality of life (EQ-5D summary index)
Mundet (2021) reported only EQ-5D summary index after 3 months and mean differences were calculated. The mean difference between groups was 0.14 (95%CI: - 0.02 to 0.30).
Work-related outcomes
None of the included studies reported results for work-related outcomes (sick leave).
A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):
What are the (un)favorable effects of pelvic physical therapy with biofeedback versus pelvic physical therapy alone to reduce symptoms of fecal incontinence in adult patients?
Table 1. PICO
| Patients | Adult patients (>18 years) with fecal incontinence (FI) |
| Intervention | Pelvic physical therapy (muscle training only; muscle training and relaxation; muscle training with digital guidance; pelvic floor awareness, toilet habits) with biofeedback training |
| Control | Pelvic physical therapy alone |
| Outcomes | Frequency of FI (number of FI episodes), severity of FI symptoms (St. Marks score, Wexner score), disease-specific quality of life (FIQoL score), generic quality of life (SF-36, EQ-5D, proctoPROM score), work-related outcomes (duration of sick leave) |
| Other selection criteria | Study design: systematic reviews (searched in at least two databases, detailed search strategy, risk of bias assessment and results of individual studies available) and randomized controlled trials Published after October, 2020 Full-text English publication available |
Relevant outcome measures
The guideline panel considered frequency of FI episodes, severity of FI symptoms, disease-specific quality of life (FIQoL score) and generic quality of life (SF-36, EQ-5D, proctoPROM score) as critical outcome measures for decision making; and work-related outcomes as important outcome measures for decision making.
The guideline panel used definitions of outcome measures following the UEG/ESCP/ESNM/ESPCG guideline (Assmann, 2022; see below). However, for future updates the guideline panel refers to the recently published core outcome set (COS) for adults with fecal incontinence (Assmann, 2025). In line with this reference, the panel also advises to include patient-reported outcome measures (PROMS), patient-specific complaints (PSK) and global perceived effect in the future.
The guideline panel defined the outcome measures as follows:
1. Frequency of FI episodes, measured by:
a. Number of episodes per week.
b. Number of FI episodes per 2 or 4 weeks.
2. Severity of FI symptoms, measured by:
a. St. Marks incontinence score or Vaizey questionnaire.
St. Marks consists of questions on types of anal incontinence and its impact on daily life. The Vaizey questionnaire is a patient-reported adaptation of the St. Mark’s score. Score for both questionnaires ranges from 0 to 24 with higher score indicating complete incontinence (Roos, 2009).
b. https://meetinstrumentenzorg.nl/wp-content/uploads/instrumenten/Wexner-score-form.pdf influences on the lifestyle. The score ranges from 0 to 20 with a higher score indicating less favorable outcomes (Bols, 2011).
3. Quality of life (QoL):
Disease-specific and generic quality of life, measured by:
a. https://meetinstrumentenzorg.nl/instrumenten/fecal-incontinence-quality-of-life-scale/ of FI. The score ranges from 4 to 16, with higher scores indicating favourable outcomes (Bols, 2011).
b. Generic, measured by:
- https://www.brandeis.edu/roybal/docs/SF-36_website_PDF.pdffrom 0-100 with higher scores indicating less disability.
- https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-0-387-78665-0_5 scale (EQ-VAS). The EQ-VAS records the subject’s perceptions of their own current overall health status with scores ranging from 0 to 100 (best imaginable health). The questionnaire is a self-reported description of the subject’s current health in 5 dimensions, with which utilities can be calculated.
- ProctoPROM: a validated patient-reported outcome measure for proctological complaints (Vander Mijnsbrugge, 2020).
4. Work-related outcomes (duration of sick leave): as defined by the authors of included studies.
The guideline panel defined the following thresholds as a minimal clinically (patient) important difference (MID) for each outcome measure:
1. Frequency of FI episodes:
a. Number of FI episodes per week: mean difference of >0.5 or a 50% decrease in number of FI episodes.
b. Number of FI episodes per 4 weeks: mean difference of >0.5 or a 50% decrease in number of FI episodes.
2. Severity of FI symptoms:
a. St Marks/Vaizey questionnaire: mean difference of -3 points (Bols, 2011).
b. Wexner (CCF-FI) score: mean difference of -2 points (Bols, 2011).
3. Disease-specific quality of life
a. FIQoL score: point difference > 1.1 (Bols, 2011).
b. Proctoprom score: mean difference in 10 score points (from baseline) (Vander Mijnsbrugge, 2020).
4. Generic quality of life:
a. SF-36 score: mean difference of > 3-5 score points per domain (from baseline).
b. EQ-5D score: mean difference: > 0.03 points for the index score and >6 points for VAS.
5. Work-related outcomes:
a. Duration of sick leave: mean difference > 1 day.
Search and select (Methods)
We used and updated the literature search strategy of the UEG/ESCP/ESNM/ESPCG Guideline for diagnosis and treatment of fecal incontinence (Assmann, 2022). For the UEG/ESCP/ESNM/ESPCG guideline, a literature search was conducted in Medline (via OVID), Embase (OVID) and Cochrane databases until October 2020. During current adaptation of this guideline, a systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline. Both databases were searched from October 1, 2020, to April 6, 2025 for systematic reviews and RCTs. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary and natural language keywords. The overall search strategy was derived from the following primary search concepts: (1) fecal incontinence; (2) pelvic floor physical therapy. Duplicates were removed using EndNote software. After deduplication a total of 548 records were imported for title/abstract screening. The detailed search strategy is listed under the tab ‘Literature search strategy’. More information about the methodology of the international guideline Fecal incontinence can be found in the Methods section of the guideline (supporting documents) on the UEG website.
Four studies were initially selected based on title and abstract screening. After reading the full text, three studies were excluded (see the exclusion table under the tab ‘Evidence tabellen’), and one study was included.
- Assmann SL, Keszthelyi D, Kleijnen J, Anastasiou F, Bradshaw E, Brannigan AE, Carrington EV, Chiarioni G, Ebben LDA, Gladman MA, Maeda Y, Melenhorst J, Milito G, Muris JWM, Orhalmi J, Pohl D, Tillotson Y, Rydningen M, Svagzdys S, Vaizey CJ, Breukink SO. Guideline for the diagnosis and treatment of Fecal Incontinence-A UEG/ESCP/ESNM/ESPCG collaboration. United European Gastroenterol J. 2022 Apr;10(3):251-286. doi: 10.1002/ueg2.12213. Epub 2022 Mar 18. Erratum in: United European Gastroenterol J. 2022 Jul;10(6):606-607. doi: 10.1002/ueg2.12258. PMID: 35303758; PMCID: PMC9004250.
- Assmann SL, Keszthelyi D, Kimman ML, Breukink SO; Fecal Incontinence COS working group. Fecal incontinence core outcome set: an international Delphi consensus exercise among patients, health-care professionals, and researchers. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2025 Aug;10(8):769-778. doi: 10.1016/S2468-1253(25)00013-5. Epub 2025 Jun 11. PMID: 40516560.
- Bols E, Hendriks E, Berghmans B, Baeten C, de Bie R. A critical evaluation of the Vaizey Score, Wexner Score and the Fecal Incontinence Quality of Life Scale for clinical use in patients with fecal incontinence. Abstr p 380. [Internet]. Available from: https://www.ics.org/Abstracts/Publish/106/000380.pdf.
- Bols EMJ, Groot JAM, van Heeswijk-Faase IC, Hendriks HJM, Berghmans LCM. KNGF Evidence Statement Anale incontinentie [Internet]. Amersfoort: Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF); 2013 [cited 2025 Nov 13]. Available from: https://www.kennisplatformfysiotherapie.nl/app/uploads/sites/2/2024/11/es-anale-incontinentie.pdf#:~:text=Dit%20evidence%20statement%20omvat%20het% 20fysiotherapeutisch%20diagnostisch%20en,volwassen%20pati%C3%ABnten%20met% 20ontlastingsincontinentie%2C%20ofwel%20anale%20incontinentie%20(AI).
- Heymen S, Scarlett Y, Jones K, Ringel Y, Drossman D, Whitehead WE. Randomized controlled trial shows biofeedback to be superior to pelvic floor exercises for fecal incontinence. Dis Colon Rectum. 2009 Oct;52(10):1730-7. doi: 10.1007/DCR.0b013e3181b55455. PMID: 19966605; PMCID: PMC3855426.
- Mundet L, Rofes L, Ortega O, Cabib C, Clavé P. Kegel Exercises, Biofeedback, Electrostimulation, and Peripheral Neuromodulation Improve Clinical Symptoms of Fecal Incontinence and Affect Specific Physiological Targets: An Randomized Controlled Trial. J Neurogastroenterol Motil. 2021 Jan 30;27(1):108-118. doi: 10.5056/jnm20013. PMID: 33109777; PMCID: PMC7786087.
- Mundet L, Cabib C, Ortega O, et al. Defective conduction of anorectal afferents is a very prevalent pathophysiological factor associated to fecal incontinence in women. J Neurogastroenterol Motil 2019;25:423-435.
- Norton C, Chelvanayagam S, Wilson‐Barnett J, Redfern S, Kamm MA. Randomized controlled trial of biofeedback for fecal incontinence. Gastroenterology. 2003;125(5):1320–9.
- Roos AM, Sultan AH, Thakar R. St. Mark's incontinence score for assessment of anal incontinence following obstetric anal sphincter injuries (OASIS). Int Urogynecol J Pelvic Floor Dysfunct. 2009 Apr;20(4):407-10. doi: 10.1007/s00192-008-0784-7. Epub 2008 Dec 12. PMID: 19082774.
- Vander Mijnsbrugge GJ, Molenaar C, Buyl R, Westert G, van der Wees PJ. How is your proctology patient really doing? Outcome measurement in proctology: development, design and validation study of the Proctoprom. Tech Coloproctol. 2020 Apr;24(4):291-300. doi: 10.1007/s10151-020-02156-2. Epub 2020 Feb 28. PMID: 32112248.
Risk of Bias tables
|
Study reference
(first author, publication year) |
Was the allocation sequence adequately generated?
Definitely yes Probably yes Probably no Definitely no |
Was the allocation adequately concealed?
Definitely yes Probably yes Probably no Definitely no |
Blinding: Was knowledge of the allocated interventions adequately prevented? Were patients blinded? Were healthcare providers blinded? Were data collectors blinded? Were outcome assessors blinded? Were data analysts blinded?
Definitely yes Probably yes Probably no Definitely no |
Was loss to follow-up (missing outcome data) infrequent?
Definitely yes Probably yes Probably no Definitely no |
Are reports of the study free of selective outcome reporting?
Definitely yes Probably yes Probably no Definitely no |
Was the study apparently free of other problems that could put it at a risk of bias? Definitely yes Probably yes Probably no Definitely no |
Overall risk of bias If applicable/necessary, per outcome measure
LOW Some concerns HIGH
|
|
Mundet, 2021 |
Definitely yes;
Reason: a simple randomization method was performed using QuickCals (Graphad Software, San Siego, USA). |
Not reported
|
Definitely no;
Reason: unblinded design (open label design). |
Probably no;
Reason: Loss to follow-up was not infrequent. |
Probably yes;
Reason: FI frequency could not be reported as data was determined unreliable. However, FI episodes were not registered as outcome measurement beforehand (see protocol NCT03394749) |
Definitely no;
Reason: |
HIGH Severity of FI
Quality of life |
Table of excluded studies
|
Reference |
Reason for exclusion |
|
Pun MY, Leung PH, Chan TC, Pang C, Chan KH, Kannan P. The effectiveness of physiotherapy interventions on fecal incontinence and quality of life following colorectal surgery: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Support Care Cancer. 2024 Jan 13;32(2):103. doi: 10.1007/s00520-023-08294-1. PMID: 38217744; PMCID: PMC10787910 |
Wrong population: only patients with FI after surgery |
|
Mazur-Bialy AI, Kołomańska-Bogucka D, Opławski M, Tim S. Physiotherapy for Prevention and Treatment of Fecal Incontinence in Women-Systematic Review of Methods. J Clin Med. 2020 Oct 12;9(10):3255. doi: 10.3390/jcm9103255. PMID: 33053702; PMCID: PMC7600070. |
Wrong publication date (search was from 2000 to 2020). Our search is updated from 2020 10th of october |
|
Ontario Health (Quality). Pelvic Floor Muscle Training for Stress Urinary Incontinence, Fecal Incontinence, and Pelvic Organ Prolapse: A Health Technology Assessment. Ont Health Technol Assess Ser. 2024 Aug 5;24(6):1-172. PMID: 39279824; PMCID: PMC11393479. |
Wrong articles included (Damon, 2014 included but researched patients with perineal retraining; Norton 2003 included which is already included within the internation Guideline of Assman). |
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 06-11-2026
Beoordeeld op geldigheid : 06-11-2026
Algemene gegevens
Verenso heeft een verklaring van geen bezwaar afgegeven.
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2024 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met fecale incontinentie.
Werkgroep
- Prof. dr. D. (Daniël) Keszthelyi, MDL-arts, Maastricht UMC+, voorzitter werkgroep (NVMDL)
- Dr. T.J. (Tze) Lam (NVMDL), MDL-arts, Rijnstate (NVMDL)
- Dr. L.A. (Laurens) van der Waaij, MDL-arts, Martini Ziekenhuis (NVMDL)
- Drs. B.J.T. (Bertram) Haarhuis, MDL-arts, Bernhoven (NVMDL)
- Dr. S. (Stephanie) Breukink, chirurg, Maastricht UMC+ (NVvH)
- Dr. C.I.M. (Coen) Baeten, chirurg, MSB Gouda (NVvH)
- Drs. F.J. (Froukje) Hoogenboom, chirurg, UMC Groninigen (NVvH)
- Dr. P (Paul) van Houten, specialist ouderengeneeskunde, AMR zorgnetwerk Noord Holland Flevoland; docent ouderengeneeskunde, AMC Amsterdam (Verenso)
- Dr. D.A. (Daniëlle) van Reijn, bekkenfysiotherapeut, Bekkenfysiotherapie Baarn (NVFB/KNGF)
- H.A.C. (Caroline) Hagenaars, bekkenfysiotherapeut, Bekkenfysiotherapie Hagenaars (NVFB/KNGF)
- Drs. E.A.M. (Gidia) Jacobs, gezondheidszorgpsycholoog en seksuoloog, Proctoskliniek te Bilthoven/Amsterdam/Rotterdam en CenSeRe te Voorschoten (NIP/NVVS)
- K.C.J. (Kim) de Kleijn, stomaverpleegkundige, Sint Jans Gasthuis (V&VN)
- C.W.L. (Tine) van den Bos, Stichting Bekkenbodem4All (Stichting Bekkenbodem4All)
Klankbordgroep
- Dr. M.K. (Marian) Kleinpenning-Engberts, gynaecoloog, Isala (NVOG)
- Dr. L.P.W. (Bart) Witte, uroloog, Isala (NVU)
- BSc, RD. J.H.M. (Jenny) Brouns, Maastricht UMC+, diëtist (NVD)
- Drs. D.N. (Danielle) van der Horst, senior projectmanager (Crohn & Colitis NL)
- Dr. W.L.J. (Walter) Devillé, patiëntonderzoeker (Parkinson Vereniging)
- Prof. dr. J.W.M. (Jean) Muris, huisarts (NHG)
- M. (Monica) de Heide, coördinator/ uitvoerend secretaris (Stichting Bekkenbodem4All)
- M.E. (Michelle) Hoogeveen (MDL-fonds), beleidsadviseur
- Drs. D.D. (Dyana) Loehr, voorlichter (Prikkelbare Darm Syndroom Belangenorganisatie)
Met ondersteuning van
- Dr. E. (Ekaterina) Baranova-van Dorp, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- P.G. (Phylisha) Bloemen - van Heemskerken, MSc, junior-adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- E. (Esther) van der Bijl, medisch informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Gemelde (neven)functies en belangen werkgroepleden
|
Naam |
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke financiële belangen |
Persoonlijke relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intellectuele belangen en reputatie |
Overige belangen |
Datum |
Restrictie |
|
Bertram Haarhuis |
MDL-arts Bernhoven |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
27-09-2024 |
|
|
Caroline Hagenaars |
Bekkenfysiotherapeute Bekkenfysiotherapie Hagenaars, praktijkhouder en bekkenfysiotherapeute 4 dagen per week. |
Bekkenfysiotherapeute Amphia ziekenhuis Breda, bekkenbodemcentrum, in dienst werkzaam als bekkenfysiotherapeute 4 uur per week. Gastdocent Avans+ master bekkenfysiotherapie, incidenteel werkzaam op oproepbasis. |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
10-09-2024 |
|
|
Daniël Keszthelyi (Voorzitter) |
Maag-darm-leverarts en hoofd afdeling maag-darm-leverziekten, Maastricht UMC+ |
* Hoogleraar maag-darm-leverziekten, Universiteit Maastricht (onbetaald) * Associate editor, UEG Journal (betaald, betaling naar werkgever) * Media Editor, Neurogastroenterology and Motility (betaald, betaling naar werkgever) * Voorzitter, commissie Neurogastroenterologie en motoriek, NVMDL (onbetaald) * Voorzitter, sectie Neurogastroenterologie en motoroiek, NVGE (onbetaald) * Lid wetenschappelijk adviesraad, MLDS (onbetaald) * Lid, medische adviesraad, Prikkelbare Darmsyndroom Belangenorganisatie
|
Geen |
Geen |
* ZonMw - Nortriptyline bij functionele dyspepsie - Projectleider * ZonMw - Online hynptherapie bij prikkelbare darmsyndroom - Projectleider * ZonMw - Anale plug bij fecale incontinentie - Projectleider * ESM smartphone applicatie bij behandeling PDS - Projectleider * ERC (Horizon Europe) - Vagale zenuwstimulatie bij PDS - Projectleider * Horizon 2020 - Comorbiditeiten bij PDS - Geen projectleider * Rome Foundation - fMRI voor de studie van viscerale pijn - Projectleider * Allergan - ESM app voor de studie van linacltide - Projectleider * Grunenthal - Validatie van ESM app bij PDS - Projectleider * UEG - Europese richtlijn bij fecale incontinentie - Projectleider * UEG - Europese richtlijn bij buikklachten na colorectale chirugie - Geen projectleider |
Geen |
Geen |
21-09-2023 |
|
|
Danielle van Reijn |
Bekkenfysiotherapeut eigenaar |
Docent SOMT University of Pelvic Floor Physical therapy Senior researcher Proctos Kliniek
wetenschap LUMC/Proctoskliniek Docentschap opleiding Bekkenfysiotherapie |
Geen |
Geen |
1 jaar geleden webinar gegeven voor firma Novuquare tav studieresultaten promotieonderzoek. geen vacatie ontvangen |
Door bij te dragen aan deze richtlijn zal mijn expertise als bekkenfysiotherapeut gespecialiseerd in het achterste compartiment vergroot worden.
door mee te werken aan deze richtlijn geeft dit meer onderbouwing voor de evidentie in ons vakgebied |
Nee
1,5 jaar geleden een webinar gegeven over mijn studie promotieonderzoek voor firma Novuqare. Het meetinstrument wat gebruikt is in deze studie (niet gefinancierd) is de Maple. Niet gefinancierd op 10 april 2025 geef ik een nascholing voor continentieverpleegkundigen wat georganiseerd wordt door firma Coloplast. Geen belang. Onkostenvergoeding reis |
15-10-2024 |
|
|
Froukje Hoogenboom |
Chirurg UMCG |
- |
Geen |
Geen |
INSPIRE: Takeda - Registratiestudie gebruik Darvadstrcocel bij Crohnse perianale fistels - Geen projectleider |
Geen |
Geen |
16-10-2024 |
|
|
Gidia Jacobs |
Proctoskliniek te Bilthoven/Amsterdam/Rotterdam en CenSeRe te Voorschoten |
Docent bij UOI en docent bij RINO en docent bij SOMT Lid Tuchtrechtcommissie NVVS |
2 dagen in Loondienst bij de Proctoskliniek als gezondheidszorgpsycholoog-seksuoloog NVVS 3 dagen vrijgevestigd werk bij Centrum voor psychische, relationele en seksuele gezondheid te Voorschoten. |
Neen als het om financieel gewin gaat ; ja, als het gaat om wetenschappelijkeinzichten. |
Heb ik niet aan deelgenomen |
Er zijn weinig psychologen-seksuologen die zich in dit gebied verdiepen. Maar als er al wetenschappelijk iets te zeggen is over de eventuele positieve bijdragen van een pycholoog-seksuoloog in de zorg voor pt met FI, dan is dan kan ik me niet goed voorstellen dat dat een 'product' is dat je zou kunnen of willen 'vermarkten'. |
Neen |
11-09-2024 |
|
|
Kim de Kleijn |
Stoma-/ coloncareverpleegkundige bij Sint Jans Gasthuis |
Innovatie team Welland Community & innovatie V&VN stoma
Stoma innovatie team Nederland Europese stoma adviesraad Innovatie & communicatie team stoma V&VN Stoma vakgroep Brabant & Limburg Europese adviesraad Convatec Stoma vakgroep |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
18-10-2024 |
|
|
Laurens van der Waaij |
MDL arts in het Martini Ziekenhuis |
ik werk, net als mijn hele vakgroep, 1 dag per 2 weken als ZZP-er in de Keizerkliniek (ZBC). Hier verricht ik met name endoscopieen. |
Ik heb geen persoonlijke financiele belangen |
Neen |
Neen, ik verricht momenteel geen wetenschappelijk onderzoek |
Ik heb geen intellectueel belang/reputatie bij deze richtlijn |
Ik heb geen andere mogelijk conflicterende belangen |
15-10-2024 |
|
|
Stephanie Breukink |
chirurg dr Breukink werkgever MUMC |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Laatste auteur van internationale richtlijn fecale incontinentie |
Geen |
19-09-2024 |
|
|
Tine van den Bos |
Voorzitter Stichting Bekkenbodem4All |
Bekkenfysiotherapeut zzp 2 dgn/wk |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
18-09-2024 |
|
|
Tze Lam |
MDL-arts Rijnstate |
Geen |
Geen |
Geen |
deelgenomen aan studie van anale plug |
Geen |
Geen |
4-10-2024 |
|
|
Paul Houten |
Specialist Ouderengeneeskunde, AMR zorgnetwerk Noord Holland Flevoland. 8 uur per week, betaald |
Gespreksleider Leren van data programma, Amsterdam UMC Vice voorzitter cie Goed Gebruik Hulpmiddelen Zonmw |
Geen |
Geen |
Geen |
Als expert bij Zorg voor Beter (Vilans) kan het zijn dat bepaalde informatie van belang kan zijn voor de website. |
Een paar maal per jaar heb ik (onbezoldigd) overleg met mensen van Essity met betrekking tot verdere ontwikkeling slim incontinentie materiaal |
28-01-2025 |
|
|
Ekaterina Baranova |
Adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
05-10-2026 |
|
|
Phylisha van Heemskerken |
Junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
05-10-2026 |
|
Gemelde (neven)functies en belangen klankbordgroepleden
|
Naam
|
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke Financiële Belangen |
Persoonlijke Relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intell. belangen en reputatie |
Overige belangen |
Datum |
Akkoord Ondertekening |
|
Bart Witte |
Uroloog, Isala Klinieken |
* Secretaris Werkgroep Functionele en Reconstructieve Urologie NVU (onbetaald) * Lid Wetenschappelijke Commissie NVU (onbetaald) * Lid Dutch Urological Research Organisation NVU (onbetaald) |
Geen |
Geen |
* ZonMw - RELIEF studie (wat is de optimale katheterduur bij een acute urineretentie?) - Projectleider * Isala I&W fonds - Stepped vs Matched Care in Overactive Bladder Therapy - Projectleider * Isala I&W fonds - Ehealth in care for women with recurrent urinary tract infections - Geen projectleider |
Geen |
Geen |
20-11-204 |
Ja |
|
Jenny Brouns |
Diëtist Maastricht UMC+ met specifieke deskundigheid MDL |
Geen |
Geen |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
18-10-2024 |
Ja |
|
Marian Kleinpenning-Engberts |
Isala, urogynaecoloog |
Tutor voor Coloplast/Altis procedure bij stress urine incontinentie |
Behoudens bovengenoemde nevenwerkzaamheden geen financieel belang bij de uitkomst van deze richtlijn |
Geen |
Via het Innovatie en Wetenschapsfonds van Isala heb ik een grant gekregen om onderzoek te kunnen doen naar de behandeling van stress urine incontinentie, maar dit bijt niet met de uitkomst/valt buiten de scope van deze richtlijn |
Geen |
Geen |
26-08-2024 |
Ja |
|
Danielle van der Horst |
Projectmanager Crohn & Colitis NL |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
18-3-2025 |
|
|
Jean Muris |
hoogleraar huisartsgeneeskunde, Universiteit Maastricht |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
3-04-2025 |
|
|
Walter Devillé |
Parkinson Vereniging |
patientonderzoeker |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
29-4-2025 |
Ja |
|
Michelle Hoogeveen |
Beleidsmedewerker MDL Fonds |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
9-7-2025 |
Ja |
|
Monica de Heide |
Coördinator Stuchting Bekkenbodem4all |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
28-7-2025 |
Ja |
|
Dyana Loehr |
Vrijwilliger voorlichting bij Prikkelbare Darm Syndroom |
24 uur per week betaald werk als projectleider / senior Communicatieadviseur (niet relevant hiervoor) |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
15-4-2026 |
Ja |
Inbreng patiëntenperspectief
De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door het uitnodigen van patiëntenorganisaties en Patiëntenfederatie Nederland voor de schriftelijke knelpuntenanalyse en het afvaardigen van patiëntvertegenwoordigers in de werkgroep (Stichting Bekkenbodem4All) en klankbordgroep (Prikkelbare Darm Syndroom Belangenorganisatie, Crohn & Colitis NL, Parkinson Vereniging, MDL Fonds). De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan patiëntenorganisaties(Stichting Bekkenbodem4All, Prikkelbare Darm Syndroom Belangenorganisatie, Crohn & Colitis NL, Parkinson Vereniging, MDL Fonds) en Patiëntenfederatie Nederland. De eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
|
Module |
Uitkomst raming |
Toelichting |
|
Submodule Bekkenfysiotherapie |
geen financiële gevolgen |
Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (5.000-40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht. |
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.
Zoekverantwoording
Zoekstrategie - 6 april 2025
Embase.com
|
No. |
Query |
Results |
|
#1 |
'feces incontinence'/exp OR encopresis:ti,ab,kw OR encopresia:ti,ab,kw OR encopresy:ti,ab,kw OR 'incontinentia alvi':ti,ab,kw OR (((bowel* OR rectum OR rectal* OR anal OR anus) NEAR/4 (leak OR leakage OR leaks OR leaking OR seep OR seepage OR seeps OR seeping OR accident* OR escap* OR uncontrolled OR trickl* OR 'lack of control' OR 'no control' OR 'out of control' OR 'not voluntary' OR involuntary OR control* OR incontinen*)):ti,ab,kw) OR (((unable OR inabilit* OR abilit* OR able) NEAR/3 control* NEAR/3 (faeces OR faecal* OR feces OR fecal* OR stool* OR rectum OR rectal* OR bowel* OR anal* OR anus OR diarrh* OR soiling)):ti,ab,kw) OR (((feces OR faeces OR fecal* OR faecal* OR stool OR stools OR defecat* OR soiling) NEAR/4 (leak OR leakage OR leaks OR leaking OR seep OR seepage OR seeps OR seeping OR accident* OR escap* OR escaping OR uncontrolled OR trickl* OR 'not voluntary' OR involuntary OR control* OR incontinen*)):ti,ab,kw) OR (((diarrh* OR pseudodiarrh* OR 'pseudo diarrh*') NEAR/4 (leak OR leakage OR leaks OR leaking OR seep OR seepage OR seeps OR seeping OR accident* OR escap* OR uncontrolled OR trickl* OR 'not voluntary' OR involuntary OR control*)):ti,ab,kw) OR (((bowel* OR rectum OR rectal* OR defecat*) NEAR/4 (disorder* OR malfunction* OR dysfunction* OR evacuat* OR obstruct* OR block*)):ti,ab,kw) OR (('pelvic floor' NEAR/3 (dysfunct* OR disorder* OR syndrome*)):ti,ab,kw) |
91710 |
|
#2 |
'pelvic floor muscle training'/exp OR (('anus sphincter'/exp OR 'pelvic floor'/exp OR 'pelvis'/exp) AND ('exercise'/exp OR 'stimulation'/exp OR 'biofeedback'/exp OR 'physiotherapy'/exp OR 'rehabilitation'/exp OR 'electromyography'/exp)) OR (((kegel OR pelvic OR pelvis OR anal) NEAR/4 (exercis* OR train* OR physiotherap* OR 'physical therap*' OR rehabilitat* OR 're educat*' OR program$ OR treat*)):ti,ab,kw) OR 'bio feed back*':ti,ab,kw OR 'bio feedback*':ti,ab,kw OR 'biofeed back*':ti,ab,kw OR 'biofeedback*':ti,ab,kw OR 'myobiofeedback*':ti,ab,kw OR 'myofeedback*':ti,ab,kw OR 'myo feedback*':ti,ab,kw OR 'psychophysiological feedback*':ti,ab,kw OR 'electric* myograph*':ti,ab,kw OR 'electro* myograph*':ti,ab,kw OR electromyograph*:ti,ab,kw OR emg:ti,ab,kw OR emgs:ti,ab,kw OR electrostimulat*:ti,ab,kw |
152426 |
|
#3 |
#1 AND #2 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) NOT (('adolescent'/exp OR 'child'/exp OR adolescent*:ti,ab,kw OR child*:ti,ab,kw OR schoolchild*:ti,ab,kw OR infant*:ti,ab,kw OR girl*:ti,ab,kw OR boy*:ti,ab,kw OR teen:ti,ab,kw OR teens:ti,ab,kw OR teenager*:ti,ab,kw OR youth*:ti,ab,kw OR pediatr*:ti,ab,kw OR paediatr*:ti,ab,kw OR puber*:ti,ab,kw) NOT ('adult'/exp OR 'aged'/exp OR 'middle aged'/exp OR adult*:ti,ab,kw OR man:ti,ab,kw OR men:ti,ab,kw OR woman:ti,ab,kw OR women:ti,ab,kw)) |
4464 |
|
#4 |
#3 AND [01-10-2020]/sd |
1232 |
|
#5 |
'meta analysis'/exp OR 'systematic review'/exp OR 'scoping review'/exp OR 'rapid review'/exp OR 'umbrella review'/exp OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR 'network meta-analysis'/exp OR 'networkmeta analy*':ti,ab,kw OR 'networkmetaanaly*':ti,ab,kw OR metaanaly*:ti,ab,kw OR 'meta analy*':ti,ab,kw OR metanaly*:ti,ab,kw OR prisma:ti,ab,kw OR prospero:ti,ab,kw OR metaanali*:ti,ab,kw OR 'meta anali*':ti,ab,kw OR metanali*:ti,ab,kw OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab,kw) OR (((structured OR systemic*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth*) NEAR/3 literature):ti,ab,kw) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab,kw) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab,kw) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab,kw) OR (((literature NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab,kw) AND (search*:ti,ab,kw OR database*:ti,ab,kw OR 'data base*':ti,ab,kw)) OR (('data extraction*':ti,ab,kw OR 'data source*':ti,ab,kw) AND ('study selection*':ti,ab,kw OR 'studies selection*':ti,ab,kw)) OR ('search strateg*':ti,ab,kw AND 'selection criteria*':ti,ab,kw) OR ('data source*':ti,ab,kw AND 'data synth*':ti,ab,kw) OR medline*:ti,ab,kw OR pubmed*:ti,ab,kw OR 'pub med*':ti,ab,kw OR embase:ti,ab,kw OR cochrane*:ti,ab,kw OR (((critical* OR rapid*) NEAR/2 (review* OR overview* OR synth*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynth*:ti,ab,kw OR 'meta synth*':ti,ab,kw OR 'review* of review*':ti,ab,kw |
1097687 |
|
#6 |
'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti |
4246259 |
|
#7 |
#4 AND #5 - SR |
177 |
|
#8 |
#4 AND #6 NOT #7 - RCT |
316 |
|
#9 |
#7 OR #8 - Totaal |
493 |
Ovid/Medline
|
# |
Searches |
Results |
|
1 |
exp Fecal Incontinence/ or (encopresis or encopresia or encopresy or 'incontinentia alvi').ti,ab,kf. or ((bowel* or rectum or rectal* or anal or anus) adj4 (leak or leakage or leaks or leaking or seep or seepage or seeps or seeping or accident* or escap* or uncontrolled or trickl* or "lack of control" or "no control" or "out of control" or "not voluntary" or involuntary or control* or incontinen*)).ti,ab,kf. or ((unable or inabilit* or abilit* or able) adj3 control* adj3 (faeces or faecal* or feces or fecal* or stool* or rectum or rectal* or bowel* or anal* or anus or diarrh* or soiling)).ti,ab,kf. or ((feces or faeces or fecal* or faecal* or stool or stools or defecat* or soiling) adj4 (leak or leakage or leaks or leaking or seep or seepage or seeps or seeping or accident* or escap* or escaping or uncontrolled or trickl* or "not voluntary" or involuntary or control* or incontinen*)).ti,ab,kf. or ((diarrh* or pseudodiarrh* or 'pseudo diarrh*') adj4 (leak or leakage or leaks or leaking or seep or seepage or seeps or seeping or accident* or escap* or uncontrolled or trickl* or "not voluntary" or involuntary or control*)).ti,ab,kf. or ((bowel* or rectum or rectal* or defecat*) adj4 (disorder* or malfunction* or dysfunction* or evacuat* or obstruct* or block*)).ti,ab,kf. or ('pelvic floor' adj3 (dysfunct* or disorder* or syndrome*)).ti,ab,kf. |
56664 |
|
2 |
((exp Anal Canal/ or exp Pelvis/) and (exp Biofeedback, Psychology/ or exp Physical Therapy Modalities/ or exp Rehabilitation/ or exp Electromyography/ or exp Electric Stimulation/ or exp Exercise Therapy/)) or ((kegel or pelvic or pelvis or anal) adj4 (exercis* or train* or physiotherap* or physical therap* or rehabilitat* or re educat* or program$ or treat*)).ti,ab,kf. or bio feed back*.ti,ab,kf. or bio feedback*.ti,ab,kf. or biofeed back*.ti,ab,kf. or biofeedback*.ti,ab,kf. or myobiofeedback*.ti,ab,kf. or myofeedback*.ti,ab,kf. or myo feedback*.ti,ab,kf. or psychophysiological feedback*.ti,ab,kf. or electric* myograph*.ti,ab,kf. or electro* myograph*.ti,ab,kf. or electromyograph*.ti,ab,kf. or emg.ti,ab,kf. or emgs.ti,ab,kf. or electrostimulat*.ti,ab,kf. |
103794 |
|
3 |
(1 and 2) not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not ((Adolescent/ or Child/ or Infant/ or adolescen*.ti,ab,kf. or child*.ti,ab,kf. or schoolchild*.ti,ab,kf. or infant*.ti,ab,kf. or girl*.ti,ab,kf. or boy*.ti,ab,kf. or teen.ti,ab,kf. or teens.ti,ab,kf. or teenager*.ti,ab,kf. or youth*.ti,ab,kf. or pediatr*.ti,ab,kf. or paediatr*.ti,ab,kf. or puber*.ti,ab,kf.) not (Adult/ or adult*.ti,ab,kf. or man.ti,ab,kf. or men.ti,ab,kf. or woman.ti,ab,kf. or women.ti,ab,kf.)) |
3770 |
|
4 |
limit 3 to dt="20201001-20250406" |
843 |
|
5 |
exp Meta-Analysis/ or exp Network Meta-Analysis/ or exp Systematic Review/ or (networkmeta analy* or networkmetaanaly* or metaanaly* or meta analy* or metanaly* or prisma or prospero or metaanali* or meta anali* or metanali*).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or structured literature) adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or ((structured or systemic*) adj3 (review* or overview* or synth*) adj3 literature).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 (review* or overview*)) and (search* or database* or data base*)).ti,ab,kf. or ((data extraction* or data source*) and (study selection* or studies selection*)).ti,ab,kf. or (search strateg* and selection criteria*).ti,ab,kf. or (data source* and data synth*).ti,ab,kf. or (medline* or pubmed* or pub med* or embase or cochrane*).ti,ab,kf. or cochrane.jw. or ((critical* or rapid*) adj2 (review* or overview* or synth*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synth*)) and (search* or database* or data base*)).ab. or metasynth*.ti,ab,kf. or meta synth*.ti,ab,kf. |
817207 |
|
6 |
exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw. |
2865523 |
|
7 |
4 and 5 - SR |
118 |
|
8 |
(4 and 6) not 7 - RCT |
185 |
|
9 |
7 or 8 - Totaal |
303 |