Behandeling
De werkgroep heeft overzichtstabellen opgesteld met de volgende onderwerpen:
- Leefstijladviezen bij fecale incontinentie (Zie bijlage 'Overzichtstabel Leefstijladviezen bij fecale incontinentie').
- Niet-chirurgische behandelmogelijkheden bij fecale incontinentie (Zie bijlage 'Overzichtstabel Niet-chirurgische behandelmogelijkheden bij fecale incontinentie').
- Chirurgische behandelmogelijkheden bij fecale incontinentie (Zie bijlage 'Overzichtstabel Chirurgische behandelmogelijkheden').
- Behandelmogelijkheden bij verschillende subgroepen van patiënten met fecale incontinentie (patiënten in een verpleegtehuis, patiënten met een neurologische of cognitieve aandoening en patiënten met postoperatieve anorectale disfunctie Zie 'Overzichtstabel Behandelmogelijkheden bij specifieke patiëntgroepen').
Voor alle behandelingen voor fecale incontinentie geldt het volgende:
|
Bepaal de volgorde van de behandelingen en de aanpak door middel van shared decision-making tijdens alle fasen van het behandeltraject.
Zie de flowchart ‘Stroomschema Algoritme voor de behandeling van fecale incontitentie'. |
Beoordelingsdatum en geldigheid
Publicatiedatum : 06-11-2026
Beoordeeld op geldigheid : 06-11-2026
Algemene gegevens
Verenso heeft een verklaring van geen bezwaar afgegeven.
Samenstelling werkgroep
Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2024 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met fecale incontinentie.
Werkgroep
- Prof. dr. D. (Daniël) Keszthelyi, MDL-arts, Maastricht UMC+, voorzitter werkgroep (NVMDL)
- Dr. T.J. (Tze) Lam (NVMDL), MDL-arts, Rijnstate (NVMDL)
- Dr. L.A. (Laurens) van der Waaij, MDL-arts, Martini Ziekenhuis (NVMDL)
- Drs. B.J.T. (Bertram) Haarhuis, MDL-arts, Bernhoven (NVMDL)
- Dr. S. (Stephanie) Breukink, chirurg, Maastricht UMC+ (NVvH)
- Dr. C.I.M. (Coen) Baeten, chirurg, MSB Gouda (NVvH)
- Drs. F.J. (Froukje) Hoogenboom, chirurg, UMC Groninigen (NVvH)
- Dr. P (Paul) van Houten, specialist ouderengeneeskunde, AMR zorgnetwerk Noord Holland Flevoland; docent ouderengeneeskunde, AMC Amsterdam (Verenso)
- Dr. D.A. (Daniëlle) van Reijn, bekkenfysiotherapeut, Bekkenfysiotherapie Baarn (NVFB/KNGF)
- H.A.C. (Caroline) Hagenaars, bekkenfysiotherapeut, Bekkenfysiotherapie Hagenaars (NVFB/KNGF)
- Drs. E.A.M. (Gidia) Jacobs, gezondheidszorgpsycholoog en seksuoloog, Proctoskliniek te Bilthoven/Amsterdam/Rotterdam en CenSeRe te Voorschoten (NIP/NVVS)
- K.C.J. (Kim) de Kleijn, stomaverpleegkundige, Sint Jans Gasthuis (V&VN)
- C.W.L. (Tine) van den Bos, Stichting Bekkenbodem4All (Stichting Bekkenbodem4All)
Klankbordgroep
- Dr. M.K. (Marian) Kleinpenning-Engberts, gynaecoloog, Isala (NVOG)
- Dr. L.P.W. (Bart) Witte, uroloog, Isala (NVU)
- BSc, RD. J.H.M. (Jenny) Brouns, Maastricht UMC+, diëtist (NVD)
- Drs. D.N. (Danielle) van der Horst, senior projectmanager (Crohn & Colitis NL)
- Dr. W.L.J. (Walter) Devillé, patiëntonderzoeker (Parkinson Vereniging)
- Prof. dr. J.W.M. (Jean) Muris, huisarts (NHG)
- M. (Monica) de Heide, coördinator/ uitvoerend secretaris (Stichting Bekkenbodem4All)
- M.E. (Michelle) Hoogeveen (MDL-fonds), beleidsadviseur
- Drs. D.D. (Dyana) Loehr, voorlichter (Prikkelbare Darm Syndroom Belangenorganisatie)
Met ondersteuning van
- Dr. E. (Ekaterina) Baranova-van Dorp, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- P.G. (Phylisha) Bloemen - van Heemskerken, MSc, junior-adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
- E. (Esther) van der Bijl, medisch informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
Belangenverklaringen
Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.
Gemelde (neven)functies en belangen werkgroepleden
|
Naam |
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke financiële belangen |
Persoonlijke relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intellectuele belangen en reputatie |
Overige belangen |
Datum |
Restrictie |
|
Bertram Haarhuis |
MDL-arts Bernhoven |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
27-09-2024 |
|
|
Caroline Hagenaars |
Bekkenfysiotherapeute Bekkenfysiotherapie Hagenaars, praktijkhouder en bekkenfysiotherapeute 4 dagen per week. |
Bekkenfysiotherapeute Amphia ziekenhuis Breda, bekkenbodemcentrum, in dienst werkzaam als bekkenfysiotherapeute 4 uur per week. Gastdocent Avans+ master bekkenfysiotherapie, incidenteel werkzaam op oproepbasis. |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
10-09-2024 |
|
|
Daniël Keszthelyi (Voorzitter) |
Maag-darm-leverarts en hoofd afdeling maag-darm-leverziekten, Maastricht UMC+ |
* Hoogleraar maag-darm-leverziekten, Universiteit Maastricht (onbetaald) * Associate editor, UEG Journal (betaald, betaling naar werkgever) * Media Editor, Neurogastroenterology and Motility (betaald, betaling naar werkgever) * Voorzitter, commissie Neurogastroenterologie en motoriek, NVMDL (onbetaald) * Voorzitter, sectie Neurogastroenterologie en motoroiek, NVGE (onbetaald) * Lid wetenschappelijk adviesraad, MLDS (onbetaald) * Lid, medische adviesraad, Prikkelbare Darmsyndroom Belangenorganisatie
|
Geen |
Geen |
* ZonMw - Nortriptyline bij functionele dyspepsie - Projectleider * ZonMw - Online hynptherapie bij prikkelbare darmsyndroom - Projectleider * ZonMw - Anale plug bij fecale incontinentie - Projectleider * ESM smartphone applicatie bij behandeling PDS - Projectleider * ERC (Horizon Europe) - Vagale zenuwstimulatie bij PDS - Projectleider * Horizon 2020 - Comorbiditeiten bij PDS - Geen projectleider * Rome Foundation - fMRI voor de studie van viscerale pijn - Projectleider * Allergan - ESM app voor de studie van linacltide - Projectleider * Grunenthal - Validatie van ESM app bij PDS - Projectleider * UEG - Europese richtlijn bij fecale incontinentie - Projectleider * UEG - Europese richtlijn bij buikklachten na colorectale chirugie - Geen projectleider |
Geen |
Geen |
21-09-2023 |
|
|
Danielle van Reijn |
Bekkenfysiotherapeut eigenaar |
Docent SOMT University of Pelvic Floor Physical therapy Senior researcher Proctos Kliniek
wetenschap LUMC/Proctoskliniek Docentschap opleiding Bekkenfysiotherapie |
Geen |
Geen |
1 jaar geleden webinar gegeven voor firma Novuquare tav studieresultaten promotieonderzoek. geen vacatie ontvangen |
Door bij te dragen aan deze richtlijn zal mijn expertise als bekkenfysiotherapeut gespecialiseerd in het achterste compartiment vergroot worden.
door mee te werken aan deze richtlijn geeft dit meer onderbouwing voor de evidentie in ons vakgebied |
Nee
1,5 jaar geleden een webinar gegeven over mijn studie promotieonderzoek voor firma Novuqare. Het meetinstrument wat gebruikt is in deze studie (niet gefinancierd) is de Maple. Niet gefinancierd op 10 april 2025 geef ik een nascholing voor continentieverpleegkundigen wat georganiseerd wordt door firma Coloplast. Geen belang. Onkostenvergoeding reis |
15-10-2024 |
|
|
Froukje Hoogenboom |
Chirurg UMCG |
- |
Geen |
Geen |
INSPIRE: Takeda - Registratiestudie gebruik Darvadstrcocel bij Crohnse perianale fistels - Geen projectleider |
Geen |
Geen |
16-10-2024 |
|
|
Gidia Jacobs |
Proctoskliniek te Bilthoven/Amsterdam/Rotterdam en CenSeRe te Voorschoten |
Docent bij UOI en docent bij RINO en docent bij SOMT Lid Tuchtrechtcommissie NVVS |
2 dagen in Loondienst bij de Proctoskliniek als gezondheidszorgpsycholoog-seksuoloog NVVS 3 dagen vrijgevestigd werk bij Centrum voor psychische, relationele en seksuele gezondheid te Voorschoten. |
Neen als het om financieel gewin gaat ; ja, als het gaat om wetenschappelijkeinzichten. |
Heb ik niet aan deelgenomen |
Er zijn weinig psychologen-seksuologen die zich in dit gebied verdiepen. Maar als er al wetenschappelijk iets te zeggen is over de eventuele positieve bijdragen van een pycholoog-seksuoloog in de zorg voor pt met FI, dan is dan kan ik me niet goed voorstellen dat dat een 'product' is dat je zou kunnen of willen 'vermarkten'. |
Neen |
11-09-2024 |
|
|
Kim de Kleijn |
Stoma-/ coloncareverpleegkundige bij Sint Jans Gasthuis |
Innovatie team Welland Community & innovatie V&VN stoma
Stoma innovatie team Nederland Europese stoma adviesraad Innovatie & communicatie team stoma V&VN Stoma vakgroep Brabant & Limburg Europese adviesraad Convatec Stoma vakgroep |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
18-10-2024 |
|
|
Laurens van der Waaij |
MDL arts in het Martini Ziekenhuis |
ik werk, net als mijn hele vakgroep, 1 dag per 2 weken als ZZP-er in de Keizerkliniek (ZBC). Hier verricht ik met name endoscopieen. |
Ik heb geen persoonlijke financiele belangen |
Neen |
Neen, ik verricht momenteel geen wetenschappelijk onderzoek |
Ik heb geen intellectueel belang/reputatie bij deze richtlijn |
Ik heb geen andere mogelijk conflicterende belangen |
15-10-2024 |
|
|
Stephanie Breukink |
chirurg dr Breukink werkgever MUMC |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Laatste auteur van internationale richtlijn fecale incontinentie |
Geen |
19-09-2024 |
|
|
Tine van den Bos |
Voorzitter Stichting Bekkenbodem4All |
Bekkenfysiotherapeut zzp 2 dgn/wk |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
18-09-2024 |
|
|
Tze Lam |
MDL-arts Rijnstate |
Geen |
Geen |
Geen |
deelgenomen aan studie van anale plug |
Geen |
Geen |
4-10-2024 |
|
|
Paul Houten |
Specialist Ouderengeneeskunde, AMR zorgnetwerk Noord Holland Flevoland. 8 uur per week, betaald |
Gespreksleider Leren van data programma, Amsterdam UMC Vice voorzitter cie Goed Gebruik Hulpmiddelen Zonmw |
Geen |
Geen |
Geen |
Als expert bij Zorg voor Beter (Vilans) kan het zijn dat bepaalde informatie van belang kan zijn voor de website. |
Een paar maal per jaar heb ik (onbezoldigd) overleg met mensen van Essity met betrekking tot verdere ontwikkeling slim incontinentie materiaal |
28-01-2025 |
|
|
Ekaterina Baranova |
Adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
05-10-2026 |
|
|
Phylisha van Heemskerken |
Junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
05-10-2026 |
|
Gemelde (neven)functies en belangen klankbordgroepleden
|
Naam
|
Hoofdfunctie |
Nevenwerkzaamheden |
Persoonlijke Financiële Belangen |
Persoonlijke Relaties |
Extern gefinancierd onderzoek |
Intell. belangen en reputatie |
Overige belangen |
Datum |
Akkoord Ondertekening |
|
Bart Witte |
Uroloog, Isala Klinieken |
* Secretaris Werkgroep Functionele en Reconstructieve Urologie NVU (onbetaald) * Lid Wetenschappelijke Commissie NVU (onbetaald) * Lid Dutch Urological Research Organisation NVU (onbetaald) |
Geen |
Geen |
* ZonMw - RELIEF studie (wat is de optimale katheterduur bij een acute urineretentie?) - Projectleider * Isala I&W fonds - Stepped vs Matched Care in Overactive Bladder Therapy - Projectleider * Isala I&W fonds - Ehealth in care for women with recurrent urinary tract infections - Geen projectleider |
Geen |
Geen |
20-11-204 |
Ja |
|
Jenny Brouns |
Diëtist Maastricht UMC+ met specifieke deskundigheid MDL |
Geen |
Geen |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
18-10-2024 |
Ja |
|
Marian Kleinpenning-Engberts |
Isala, urogynaecoloog |
Tutor voor Coloplast/Altis procedure bij stress urine incontinentie |
Behoudens bovengenoemde nevenwerkzaamheden geen financieel belang bij de uitkomst van deze richtlijn |
Geen |
Via het Innovatie en Wetenschapsfonds van Isala heb ik een grant gekregen om onderzoek te kunnen doen naar de behandeling van stress urine incontinentie, maar dit bijt niet met de uitkomst/valt buiten de scope van deze richtlijn |
Geen |
Geen |
26-08-2024 |
Ja |
|
Danielle van der Horst |
Projectmanager Crohn & Colitis NL |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
18-3-2025 |
|
|
Jean Muris |
hoogleraar huisartsgeneeskunde, Universiteit Maastricht |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
3-04-2025 |
|
|
Walter Devillé |
Parkinson Vereniging |
patientonderzoeker |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
Geen |
29-4-2025 |
Ja |
|
Michelle Hoogeveen |
Beleidsmedewerker MDL Fonds |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
9-7-2025 |
Ja |
|
Monica de Heide |
Coördinator Stuchting Bekkenbodem4all |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
28-7-2025 |
Ja |
|
Dyana Loehr |
Vrijwilliger voorlichting bij Prikkelbare Darm Syndroom |
24 uur per week betaald werk als projectleider / senior Communicatieadviseur (niet relevant hiervoor) |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
Niet van toepassing |
15-4-2026 |
Ja |
Inbreng patiëntenperspectief
De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door het uitnodigen van patiëntenorganisaties en Patiëntenfederatie Nederland voor de schriftelijke knelpuntenanalyse en het afvaardigen van patiëntvertegenwoordigers in de werkgroep (Stichting Bekkenbodem4All) en klankbordgroep (Prikkelbare Darm Syndroom Belangenorganisatie, Crohn & Colitis NL, Parkinson Vereniging, MDL Fonds). De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan patiëntenorganisaties(Stichting Bekkenbodem4All, Prikkelbare Darm Syndroom Belangenorganisatie, Crohn & Colitis NL, Parkinson Vereniging, MDL Fonds) en Patiëntenfederatie Nederland. De eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.
Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz
Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).
Werkwijze
Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule is hieronder weergegeven.