Terug naar zoekresultaten

Cerebellaire ataxie

Volgen
Initiatief: NVN Aantal modules: 14
Bijlagen
Download richtlijn

Follow-up diagnose MSA-C

Publicatiedatum: 23-09-2026
Beoordeeld op geldigheid: 23-09-2026

Uitgangsvraag

Hoe lang moeten mensen met ataxie worden vervolgd om een diagnose MSA uit te kunnen sluiten?

Aanbeveling

Blijf volwassenen met een onverklaarde langzaam-progressieve ataxie (ontstaan na het 30e jaar) voor tenminste 5 jaar, jaarlijks vervolgen om te beoordelen of er sprake zou kunnen zijn van MSA-c.

 

Let daarbij o.a. op het ontstaan van parkinsonisme en/of autonome stoornissen zoals mictiestoornissen, erectiestoornissen of orthostatische hypotensie, en doe eventueel actief onderzoek naar de autonome stoornissen.

 

Het routinematig herhalen van de MRI-scan wordt niet aanbevolen, maar bij voortdurende diagnostische onzekerheid kan een nieuwe MRI-scan na enkele jaren wel overwogen worden, ook omdat bepaalde MRI-afwijkingen onderdeel uitmaken van de diagnostische criteria ‘clinically established MSA’.

 

Indien het ziektebeeld een aantal jaren – minimaal 5 jaar - beperkt blijft tot een cerebellaire ataxie, dan kan het interval worden verhoogd naar twee jaar.

Overwegingen

Waarom deze aanbeveling?

Het literatuuronderzoek heeft geen antwoord op de onderzoeksvraag gegeven. Wel is duidelijk dat in veel gevallen de diagnose MSA-c gesteld wordt binnen 2-5 jaar na het begin van de klachten. Tegelijkertijd zijn er gevallen gerapporteerd bij wie de diagnose pas na 10 jaar gesteld kon worden. Ook weten we dat er neuropathologisch bewezen MSA-p gevallen zijn gerapporteerd die pas na 11 jaar verschijnselen van dysautonomie kregen (PMID: 22806758). Dit betekent dat er op dit moment geen follow-up kan worden aangeven waarna conversie naar een MSA-c diagnose niet meer plaats kan vinden.

 

Eindoordeel:

Sterke aanbeveling voor (Doen).

 

Er is een systematisch literatuuronderzoek uitgevoerd naar de meest geschikte diagnostische strategie voor het vaststellen van conversie naar multipele systeem atrofie van het cerebellaire type (MSA-C) bij volwassenen met een sporadische/ idiopathische late-onset cerebellaire ataxie (SAOA/ILOCA). Er werden geen studies gevonden die specifiek de diagnostische accuratesse van klinische criteria op verschillende momenten in het diagnostisch traject onderzochten of die de klinische diagnose vergeleken met een gouden standaard zoals autopsie of levenslange follow-up. De beschikbare literatuur bestaat uit observationele cohortstudies die de prevalentie van conversie naar MSA-C binnen een bepaalde follow-upperiode beschrijven. Deze studies geven informatie over hoe vaak conversie voorkomt tijdens de observatie, maar niet over het tijdstip of de snelheid waarmee deze conversie optreedt.

 

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

In verschillende studies varieert de gerapporteerde prevalentie van conversie sterk (6% tot 48%) en de follow-up loopt uiteen van enkele maanden tot meer dan twintig jaar. Hoewel meerdere studies aangeven dat conversie vaak binnen de eerste 2–5 jaar na symptomen optreedt, worden in andere cohorten ook late conversies gezien. Door de grote variatie in follow-upduur, studieopzet en diagnostische criteria kan geen betrouwbaar tijdsinterval worden afgeleid waarboven conversie niet meer optreedt.

 

In een prospectieve studie (Carré, 2020) met 80 SLOCA-patiënten ontwikkelde 32,5% binnen één jaar MSA-C. Converters hadden bij baseline een kortere ziekteduur, wat suggereert dat conversie vaak in de eerste ziektejaren optreedt.

 

In de SPORTAX-cohort met 436 personen met ataxie (Önder, 2023) converteerde 6% tijdens follow-up (maximaal tien jaar) van SAOA/ILOCA naar MSA-C. Biomarkers (MRI, NfL) verbeterden de vroegtijdige herkenning, maar er werden geen tijdsgebonden transition rates gerapporteerd.

 

Giordano (2017) is een eerdere analyse van dezelfde SPORTAX-registratie, maar van een kleiner, eerder deelcohort. De studie rapporteert een mediane ziekteduur (4 jaar, range 2–12) voor personen met ataxie die MSA-C ontwikkelden. Er wordt niet per persoon met ataxie of per tijdsinterval beschreven wanneer conversie optrad.

 

In een retrospectieve cohort (Liu, 2024) van 169 SAOA/ILOCA-personen met ataxie converteerde 35,5% naar MSA-C, met een mediane tijd tot diagnose van 4,1 jaar. De MDS 2022-criteria identificeerden MSA-C eerder dan de Gilman-criteria.  In een cohort van 50 SAOA-personen met ataxie (Teive, 2015) ontwikkelde 48% MSA-C over een zeer brede follow-upduur (6 maanden tot 21 jaar).

 

Gilman (2000) beschreef alleen een 5-jaars transition rate van 24% (95% BI 10–36%) en een 10-jaars transition rate van 36% (95% BI 19–50%), zonder aanvullende tijdspunten of ruwe data over verloop van tijd. 

 

Kwaliteit van bewijs

Het niveau van bewijs kon niet worden beoordeeld, aangezien er geen studies zijn gevonden die aan de uitgangsvraag voldeden.

 

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)

Personen met ataxie hechten waarde aan een zo vroeg en accuraat mogelijke diagnose. Wanneer er ondanks uitgebreid onderzoek geen oorzaak voor de ataxie gevonden wordt maar er tegelijkertijd nog een kans bestaat dat het om MSA-c gaat, dan kan dit veel onzekerheid geven. Voor personen met ataxie is het dan ook waardevol wanneer zij poliklinisch vervolgd worden om met en voor hen het beloop van de aandoening goed te monitoren.

 

Kostenaspecten

Het poliklinisch vervolgen kost meer dan mensen niet vervolgen. Dit weegt echter wel op tegen de meerwaarde. Immers het stellen van de diagnose MSA-c geeft zekerheid en leidt tot actieve screening op ziektecomplicaties die daarmee beter en/of eerder behandeld kunnen worden.

 

Gelijkheid ((health) equity/equitable)

De test-behandelstrategie leidt tot een mogelijke toename van gezondheidsgelijkheid want er is minder praktijkvariatie in het vervolgen van personen met ataxie een onverklaarde ataxie.

 

Aanvaardbaarheid:

De diagnostiek lijkt aanvaardbaar voor de betrokkenen. Er zijn geen ethische bezwaren.

 

Duurzaamheid

Bij de controle spelen de volgende duurzaamheidsaspecten een rol: meer reisbewegingen van mensen met ataxie omdat fysieke poliklinische afspraken aangeraden worden.

 

Haalbaarheid

De diagnostiek lijkt haalbaar. De diagnostiek is over het algemeen al standaardzorg in de praktijk.

Onderbouwing

Multiple system atrophy, cerebellar type (MSA-C), is a sporadic but rapidly progressive disorder with an age at onset >30 years and a median survival of approximately nine years. The diagnosis is predominantly clinical, with ataxia as the earliest presenting symptom, accompanied by autonomic manifestations such as urinary incontinence and orthostatic hypotension. Current criteria require specific MRI changes to make a diagnosis of clinically established MSA.

 

Definitive confirmation of MSA requires neuropathological examination […]. Although establishing the diagnosis of MSA-C as early as possible is important, it is often challenging during the initial phase of the disease. A major challenge is determining how long clinical follow-up of patients with unexplained, late-onset slowly progressive and isolated ataxia is required to rule out conversion to a diagnosis of MSA-c. In other words,  up to what point can conversion to MSA-C still occur in patients presenting with cerebellar ataxia? This will be addressed by evaluating the diagnostic performance of clinical criteria for MSA-C at various time points throughout the diagnostic trajectory.

Summary of Findings

The level of evidence could not be graded as no studies were found.

Outcome

 

Study results and measurements

Effect estimates

Certainty of the Evidence

(Quality of evidence)

Conclusions

Years since onset

(important)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

No evidence was found regarding the appropriate duration or timing of follow-up during which conversion from SLOCA/ILOCA to MSA-C may still occur.

Specificity

(critical)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

No evidence was identified that directly evaluates the diagnostic accuracy of an MSA-C diagnosis based on clinical criteria at different time points in the diagnostic pathway of SAOA/ILOCA patients, nor that compares an earlier versus later assessment (with or without a reference standard such as autopsy or lifelong follow-up).

Sensitivity

(important)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

Positive predictive value (important)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

Negative predictive value (important)

 

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

Description of studies

A total of four studies were included in the analysis of the literature. However, no studies were identified that evaluated the diagnostic accuracy of clinical criteria at specific time points; only follow-up studies reporting overall conversion rates to MSA-C were available.

 

Important study characteristics and results are summarized in table 4. The assessment of the risk of bias is summarized in the risk of bias tables (under the tab ‘Evidence tabellen’).

 

Carré (2020) conducted a single-center prospective diagnostic accuracy study to evaluate brain MRI features associated with multiple system atrophy of the cerebellar type (MSA-C) among patients presenting with sporadic late-onset cerebellar ataxia (SLOCA). The study was carried out at the Neurology Department of the Hôpitaux Universitaires de Strasbourg (France) between January 2013 and April 2017. Consecutive adult patients with cerebellar ataxia of unknown cause, disease onset after age 40, disease duration of at least six months, and no family history of ataxia were prospectively enrolled and followed for one year. Patients with contraindications to MRI were excluded. All participants underwent standardized clinical, laboratory and imaging assessments at baseline and after one year. Brain MRI was performed on 1.5T or 3T scanners using a protocol that included sagittal T1-, axial T2-, T2-PD-, T2-FLAIR-, T2*-, and diffusion-weighted sequences. Two blinded raters (a neuroradiologist and a neurologist) assessed for specific MRI features, including pontine, middle cerebellar peduncle (MCP), and cerebellar atrophy; “hot-cross-bun” sign; MCP hyperintensity; and putaminal signal abnormalities. Age-matched healthy controls (n=30) were included to establish normative morphometric reference values. The reference standard for MSA-C diagnosis was the clinical diagnosis of possible or probable MSA-C according to the 2008 Second Consensus Criteria (Gilman 2008), determined after clinical and paraclinical follow-up. Outcome measures included diagnostic accuracy indices (sensitivity, specificity, positive and negative predictive values) of individual MRI features for distinguishing MSA-C from other causes of SLOCA, as well as longitudinal changes in MRI findings over the one-year follow-up period and their correlation with clinical scales and DaTscan results.

 

Önder (2023) conducted a multicenter prospective cohort study within the SPORTAX registry, building on an earlier baseline analysis published by Giordano (2017) to investigate disease progression and diagnostic markers in sporadic adult-onset ataxia. The study included 436 patients with progressive ataxia onset after age 40 and no genetic or acquired cause, recruited from 14 European ataxia centers. The clinical diagnosis of probable MSA-C was based on the 2008 Gilman criteria. Patients were classified as MSA-C at baseline, converters to MSA-C during follow-up or SAOA. Standardized clinical scales, volumetric MRI and plasma neurofilament light chain (NfL) were assessed longitudinally. The reference diagnosis was the clinical classification after follow-up. Outcomes included the rate and predictors of conversion to MSA-C and the diagnostic accuracy of clinical and imaging biomarkers.

 

Liu (2024) conducted a retrospective cohort study at the Mayo Clinic (Rochester, USA) to identify predictors and the frequency of conversion (“phenoconversion”) from sporadic adult-onset ataxia (SAOA) to multiple system atrophy of the cerebellar type (MSA-C). The study reviewed medical records of patients evaluated for adult-onset cerebellar ataxia between 1998 and 2018. A total of 169 patients met inclusion criteria, having progressive cerebellar ataxia without genetic, toxic or structural causes (i.e., SAOA/ILOCA). Patients with an MSA diagnosis at baseline were excluded. All patients were followed longitudinally in a neurology outpatient setting, and MSA was diagnosed during follow-up using established clinical criteria (Gilman 2008; Wenning 2022). Demographic, clinical, autonomic, and imaging data were analyzed to identify early features predicting later conversion to MSA-C.

 

Teive (2015) conducted a longitudinal cohort study at the Movement Disorders Unit of the Hospital de Clínicas, Federal University of Paraná (Brazil) to investigate the clinical evolution and diagnostic differentiation of sporadic adult-onset ataxia (SAOA) and multiple system atrophy of the cerebellar type (MSA-C). The study included 50 adult patients with progressive cerebellar ataxia of unknown cause, with symptom onset after the age of 25 years and no genetic, acquired or familial etiology. All patients were initially diagnosed with SAOA and underwent systematic follow-up evaluations every three to six months over a period of up to twenty-one years. Clinical assessments followed a standardized protocol that included detailed neurological examinations, neuroimaging (CT and MRI) and extensive laboratory and genetic investigations to exclude hereditary and secondary causes of ataxia. During follow-up, the diagnosis of probable MSA-C was established according to the Second Consensus Criteria (Gilman, 2008). REM sleep behavior disorder (RBD) was assessed clinically based on established diagnostic criteria and confirmed with polysomnography in selected cases. The study aimed to identify clinical markers and temporal patterns that could help differentiate patients who remain classified as idiopathic SAOA from those who evolve to meet criteria for MSA-C. Diagnostic accuracy measures, including sensitivity, specificity, and predictive values, were used to evaluate the performance of RBD as a potential early clinical marker of MSA-C. All patients were managed and monitored in a tertiary neurology outpatient clinic by a consistent clinical team using uniform diagnostic procedures throughout the follow-up period.

 

Table 4. Characteristics of included studies

Study

Participants

Test

Follow-up

Outcome measures

Comments

Individual studies

Carré 2020

N at baseline: 80 patients with SLOCA; 30 healthy controls

 

Prevalence of disease: 26/80 (32.5%) diagnosed with MSA-C after follow-up

MRI (pontine and MCP atrophy, “hot cross bun” sign, putaminal changes) evaluated for MSA-C diagnosis using Gilman 2008 criteria

 

1 year

-

Academic study; no industry funding declared; single tertiary neurology center (Strasbourg, France)

Önder 2023

N at baseline: 436 patients with sporadic ataxia (120 MCA-C at baseline)

 

 

Prevalence of disease:

1) 26/404 (6.4%) initially non-MSA patients converted to MSA-C during follow-up.

2) 156/436 (36%) MSA-C (including converters) after follow-up

 

 

Clinical diagnosis of probable MSA-C according to Gilman 2008 criteria supported by MRI (pons, cerebellar white matter, PMAS) and plasma NfL

 

Median 2–3 years; yearly clinical reassessment where possible

-

Multicenter European cohort (SPORTAX, 14 centers); academic funding (DZNE network); no commercial/industry funding disclosed

 

Liu (2024)

N at baseline: 169 patients SAOA/ILOCA

 

Prevalence of disease: 60/169 (35.5%) converted to MSA-C during follow-up

 

Period: 1998-2018

 

Application of Gilman 2008 and Wenning 2022 MSA-C criteria during follow-up; analysis of predictors (clinical + MRI + NfL)

 

 

median 17–28 months

-

Retrospective study; single academic center (Mayo Clinic, USA); non-industry funded; IRB-approved; uses clinical follow-up (no autopsy)

 

Reviewers of clinical and imaging data were blinded to group assignment.

Teive (2015)

N at baseline: 50 patients with SAOA

 

Prevalence of disease: 24/50 (48%) converted to MSA-C during follow-up

Clinical diagnosis of

MSA-C using Gilman 2008 criteria; RBD presence as diagnostic marker

 

 

6 months –

21 years (9.2 ± 10.6 years)

-

Academic, non-industry study; tertiary movement disorders clinic, Brazil; long-term prospective follow-up; no funding reported

*For further details, see risk of bias table in the appendix

 

Results

No studies were identified that allow for an estimation of the conversion to MSA-C over time. The available evidence is limited to cohort studies reporting the overall prevalence of conversion to MSA-C within a follow-up period, rather than at predefined time points.

 

These studies usually provide only a mean or median follow-up duration, often with a very wide range and a single cumulative proportion of converters by the end of the individual observation period. Consequently, the current literature allows estimation of the prevalence of conversion within variable follow-up durations but does not permit conclusions on the timing, rate or probability of conversion over time.

 

Carré (2020) conducted a prospective observational study including 80 patients with SLOCA who were clinically evaluated and underwent brain MRI at baseline and again after one year.

 

After one year of follow-up, 26 of 80 patients (32.5%) fulfilled the Gilman (2008) criteria for probable or possible MSA-C. At baseline, patients who were later diagnosed with MSA-C had a shorter disease duration than those who remained non-MSA (mean 4.2 ± 2.1 years vs 7.0 ± 4.6 years). The shorter disease duration among patients diagnosed with MSA-C may indicate that conversion to MSA-C occurs within the first few years after symptom onset.

 

Önder (2023) conducted a prospective multicenter cohort study within the SPORTAX network, including 436 patients with SAOA or ILOCA. Patient inclusion started on April 1, 2010, and data export was completed on June 30, 2020, resulting in a maximum observation period of ten years. Follow-up assessments were performed whenever a patient revisited the study center and, if possible, on an annual basis. In total, 837 visits were analyzed across 436 patients, with a median of two visits per patient (IQR 1–3).

 

During follow-up, 26 of 404 patients (6%) who were initially classified as non-MSA converted to MSA-C, fulfilling the Gilman (2008) diagnostic criteria. Combined MRI and NfL biomarkers yielded an AUC of 0.76–0.84 for differentiating MSA-C from SAOA. The study demonstrates that longitudinal multimodal assessments can improve early MSA-C detection in SAOA populations.

 

Liu 2024 conducted a retrospective cohort study including 169 patients with SAOA or ILOCA who were followed longitudinally at the Mayo Clinic. During follow-up, 60 of 169 patients (35.5%) phenoconverted to MSA-C, meeting both the Gilman (2008) and MDS (Wenning 2022) diagnostic criteria. The median time from symptom onset to MSA diagnosis was 4.08 years (IQR 2.13–5.52 years). Patients who phenoconverted to MSA-C had shorter mean follow-up times of 17.6 months (median 0.3 months, range 0–156.2) compared with 28.1 months (median 1.2 months, range 0–219.8) among those who remained classified as SAOA.

 

Application of the MDS 2022 criteria identified MSA-C in several patients who did not yet meet Gilman 2008 probable MSA-C criteria, indicating earlier detectability with the updated definitions.

 

Teive (2015) conducted a longitudinal cohort study including 50 patients with sporadic SAOA who were followed in a tertiary movement disorders clinic. During follow-up, 24 of 50 patients (48%) developed MSA-C, fulfilling the Gilman (2008) diagnostic criteria. All patients were followed for periods ranging from 6 months to 21 years (mean 9.2 ± 10.6 years).

‘The ideal body of evidence would include studies that directly compare the test strategies under consideration (i.e., randomized trials) and the resulting interventions and consequences (i.e., patient-important outcomes). Such studies would, by design, address all of the issues in the analytical framework and allow guideline panelists to apply the familiar GRADE approach for interventions’ (Schünemann, 2019). For most tests or tests and treat strategies, however, this direct evidence does not exist. Therefore, a second search question on test accuracy outcomes is formulated, whereby linked evidence that connects test accuracy to downstream consequences is required for decision-making.

 

A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):

What is the diagnostic accuracy of a MSA-C diagnosis according to clinical criteria at time in the diagnostic pathway of patients with SAOA/ILOCA compared to an earlier or later timepoint?

 

Table 1. PIC(R)O’s

Patients Patients with sporadic adult onset ataxia (SAOA) / idiopathic late onset cerebellar ataxia (ILOCA)
Index test Follow-up with clinical criteria for MSA-C, (multiple system atrophy) (until timepoint xx)
Comparator test Follow up clinical criteria (until timepoint yy/ zz)
Reference test Autopsy results , lifelong follow-up
Outcomes Diagnostic accuracy (sensitivity, specificity, AUC), years since onset (time window)
Other selection criteria Follow-up, neurology outpatient clinic

Relevant outcome measures

The guideline panel considered sensitivity as a critical outcome measure for decision making, and specificity, positive predictive value (PPV), negative predictive value (NPV) and area under the curve (AUC) as important outcome measures for decision making.


From a clinical perspective, an optimal balance with high specificity and sensitivity is needed. High sensitivity is important to avoid false-negative diagnoses (i.e. missing evolving MSA-C cases) because early recognition of MSA-C is essential for accurate prognostic counselling, care planning and patient management. False-positive diagnoses are to be prevented, as MSA is a diagnosis with tremendous consequences to patients.

 

Table 2. Consequences of diagnostic test characteristics

Outcome

Consequences

Relevance

True positives (TP)

Patients are correctly diagnosed with MSA-C; this enables accurate prognostic counselling, timely initiation of multidisciplinary and supportive care (physiotherapy, speech therapy, occupational therapy), informed decision-making about future care needs, and avoidance of unnecessary further diagnostic investigations.

Critical

True negatives (TN)

Patients are correctly identified as not having MSA-C; this prevents unnecessary anxiety, incorrect prognostic information and allows continued search for other, potentially treatable causes of ataxia.

Important

False positives (FP)

Patients are incorrectly diagnosed with MSA-C; this may cause psychological distress, incorrect pessimistic prognostic information, reduced motivation for further diagnostic testing and possible social consequences. However, misdiagnoses can often be corrected during follow-up as disease progression and additional tests clarify the diagnosis.

Important

False negatives (FN)

Patients are incorrectly not diagnosed with MSA-C; this delays accurate prognostic information and appropriate care planning, may lead to false reassurance, missed opportunities for symptom management and counselling and potential exposure to unnecessary or futile diagnostic procedures.

Critical

Table 3. Clinical criteria based on Gilman (2008) and Wenning (2022)

Criteria set

Diagnostic categories

Key clinical requirements for MSA-C

MRI or biomarker features

Notes / Distinguishing points

Gilman 2008 – Second Consensus Criteria

Definite, Probable, Possible MSA

Possible MSA-C: requires cerebellar ataxia plus autonomic dysfunction (e.g., urinary, orthostatic) and at least one additional feature such as dysarthria, pyramidal signs, or parkinsonism.

MRI findings are supportive but can be used as additional features: atrophy of the pons, middle cerebellar peduncle (MCP), cerebellum, or putamen, or hypometabolism on FDG-PET.

Focused on clinical signs; autonomic failure mandatory for probable MSA. MRI features are supportive rather than required.

Wenning 2022 – MDS Criteria

Definite, Clinically established, clinically probable, Possible prodromal MSA

Clinically established MSA-C: requires cerebellar syndrome plus at least one MRI marker of MSA and either autonomic or parkinsonian features. Clinically probable MSA-C: requires ≥2 core clinical features from different domains (autonomic, cerebellar, parkinsonian).

MRI findings are mandatory for clinically established MSA: atrophy or increased diffusivity of the pons or MCP, “hot cross bun” sign, or putaminal changes.

Updated version of Gilman criteria; integrates MRI as core diagnostic evidence. Allows earlier diagnosis and defines possible prodromal MSA for research purposes.

A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.

 

The guideline panel defined the following thresholds as minimal clinically important differences for diagnostic accuracy outcomes:

  • Specificity: A test specificity of ≥90% was considered clinically relevant, as avoiding false-positive diagnoses is critical given the fatal prognosis and lack of disease-modifying treatment.
  •  Sensitivity: A test sensitivity of ≥95% was considered clinically relevant, to ensure timely recognition and appropriate counselling.

Search and select (Methods)

A systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline all. Both databases were searched from 2008 to April 29, 2025, for systematic reviews, RCTs and observational studies. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary and natural language keywords. The overall search strategy was derived from the following primary search concepts: (1) MSA-C; (2) diagnostic accuracy/ follow-up. Duplicates were removed using EndNote software. After deduplication a total of 550 records were imported for title/abstract screening.

  1. Carré G, Dietemann JL, Gebus O, Montaut S, Lagha-Boukbiza O, Wirth T, Kremer S, Namer IJ, Anheim M, Tranchant C. Brain MRI of multiple system atrophy of cerebellar type: a prospective study with implications for diagnosis criteria. J Neurol. 2020 May;267(5):1269-1277. doi: 10.1007/s00415-020-09702-w. Epub 2020 Jan 14. PMID: 31938861.
  2. Gilman S, Little R, Johanns J, Heumann M, Kluin KJ, Junck L, Koeppe RA, An H. Evolution of sporadic olivopontocerebellar atrophy into multiple system atrophy. Neurology. 2000 Aug 22;55(4):527-32. doi: 10.1212/wnl.55.4.527. PMID: 10953186.
  3. Giordano I, Harmuth F, Jacobi H, Paap B, Vielhaber S, Machts J, Schöls L, Synofzik M, Sturm M, Tallaksen C, Wedding IM, Boesch S, Eigentler A, van de Warrenburg B, van Gaalen J, Kamm C, Dudesek A, Kang JS, Timmann D, Silvestri G, Masciullo M, Klopstock T, Neuhofer C, Ganos C, Filla A, Bauer P, Tezenas du Montcel S, Klockgether T. Clinical and genetic characteristics of sporadic adult-onset degenerative ataxia. Neurology. 2017 Sep 5;89(10):1043-1049. doi: 10.1212/WNL.0000000000004311. Epub 2017 Aug 9. PMID: 28794257.
  4. Liu T, Johnson M, Badihian N, Harmsen WS, Mandrekar J, Jackson LM, Benarroch EE, Sandroni P, Low PA, Singer W, Coon EA. Clinical and Laboratory Features Predict Phenoconversion from Sporadic Adult-onset Ataxia to Multiple System Atrophy. Cerebellum. 2024 Dec 5;24(1):2. doi: 10.1007/s12311-024-01761-3. PMID: 39633144.
  5. Önder D, Faber J, Wilke C, Schaprian T, Lakghomi A, Mengel D, Schöls L, Traschütz A, Fleszar Z, Dufke C, Vielhaber S, Machts J, Giordano I, Grobe-Einsler M, Klopstock T, Stendel C, Boesch S, Nachbauer W, Timmann-Braun D, Thieme AG, Kamm C, Dudesek A, Tallaksen C, Wedding I, Filla A, Schmid M, Synofzik M, Klockgether T. Evolution of Clinical Outcome Measures and Biomarkers in Sporadic Adult-Onset Degenerative Ataxia. Mov Disord. 2023 Apr;38(4):654-664. doi: 10.1002/mds.29324. Epub 2023 Jan 25. PMID: 36695111.
  6. Teive HA, Arruda WO, Moro A, Moscovich M, Munhoz RP. Differential diagnosis of sporadic adult-onset ataxia: The role of REM sleep behavior disorder. Parkinsonism Relat Disord. 2015 Jun;21(6):640-3. doi: 10.1016/j.parkreldis.2015.04.001. Epub 2015 Apr 11. PMID: 25899546.

Table of excluded studies

Reference

Reason for exclusion

Gebus O, Montaut S, Monga B, Wirth T, Cheraud C, Alves Do Rego C, Zinchenko I, Carré G, Hamdaoui M, Hautecloque G, Nguyen-Them L, Lannes B, Chanson JB, Lagha-Boukbiza O, Fleury MC, Devys D, Nicolas G, Rudolf G, Bereau M, Mallaret M, Renaud M, Acquaviva C, Koenig M, Koob M, Kremer S, Namer IJ, Cazeneuve C, Echaniz-Laguna A, Tranchant C, Anheim M. Deciphering the causes of sporadic late-onset cerebellar ataxias: a prospective study with implications for diagnostic work. J Neurol. 2017 Jun;264(6):1118-1126. doi: 10.1007/s00415-017-8500-5. Epub 2017 May 6. PMID: 28478596.

Wrong outcome

Giordano I, Harmuth F, Jacobi H, Paap B, Vielhaber S, Machts J, Schöls L, Synofzik M, Sturm M, Tallaksen C, Wedding IM, Boesch S, Eigentler A, van de Warrenburg B, van Gaalen J, Kamm C, Dudesek A, Kang JS, Timmann D, Silvestri G, Masciullo M, Klopstock T, Neuhofer C, Ganos C, Filla A, Bauer P, Tezenas du Montcel S, Klockgether T. Clinical and genetic characteristics of sporadic adult-onset degenerative ataxia. Neurology. 2017 Sep 5;89(10):1043-1049. doi: 10.1212/WNL.0000000000004311. Epub 2017 Aug 9. PMID: 28794257.

Wrong outcome / same cohort (Önder 2023)

Hadjivassiliou M, Martindale J, Shanmugarajah P, Grünewald RA, Sarrigiannis PG, Beauchamp N, Garrard K, Warburton R, Sanders DS, Friend D, Duty S, Taylor J, Hoggard N. Causes of progressive cerebellar ataxia: prospective evaluation of 1500 patients. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2017 Apr;88(4):301-309. doi: 10.1136/jnnp-2016-314863. Epub 2016 Dec 13. PMID: 27965395.

Wrong outcome

Sakakibara R, Panicker J, Simeoni S, Uchiyama T, Yamamoto T, Tateno F, Kishi M, Aiba Y. Bladder dysfunction as the initial presentation of multiple system atrophy: a prospective cohort study. Clin Auton Res. 2019 Dec;29(6):627-631. doi: 10.1007/s10286-018-0550-y. Epub 2018 Jul 24. PMID: 30043182.

Wrong outcome

Bogdan T, Wirth T, Iosif A, Schalk A, Montaut S, Bonnard C, Carre G, Lagha-Boukbiza O, Reschwein C, Albugues E, Demuth S, Landsberger H, Einsiedler M, Parratte T, Nguyen A, Lamy F, Durand H, Fahrer P, Voulleminot P, Bigaut K, Chanson JB, Nicolas G, Chelly J, Cazeneuve C, Koenig M, Bund C, Namer IJ, Kremer S, Calmels N, Tranchant C, Anheim M. Unravelling the etiology of sporadic late-onset cerebellar ataxia in a cohort of 205 patients: a prospective study. J Neurol. 2022 Dec;269(12):6354-6365. doi: 10.1007/s00415-022-11253-1. Epub 2022 Jul 23. PMID: 35869996.

Wrong outcome

Calandra-Buonaura G, Guaraldi P, Sambati L, Lopane G, Cecere A, Barletta G, Provini F, Contin M, Martinelli P, Cortelli P. Multiple system atrophy with prolonged survival: is late onset of dysautonomia the clue? Neurol Sci. 2013 Oct;34(10):1875-8. doi: 10.1007/s10072-013-1470-1. Epub 2013 Jun 1. PMID: 23728718.

Wrong study design

Koga S, Cheshire WP, Tipton PW, Driver-Dunckley ED, Wszolek ZK, Uitti RJ, Graff-Radford NR, van Gerpen JA, Dickson DW. Clinical features of autopsy-confirmed multiple system atrophy in the Mayo Clinic Florida brain bank. Parkinsonism Relat Disord. 2021 Aug;89:155-161. doi: 10.1016/j.parkreldis.2021.07.007. Epub 2021 Jul 10. PMID: 34303202.

Wrong population

Lin DJ, Hermann KL, Schmahmann JD. The Diagnosis and Natural History of Multiple System Atrophy, Cerebellar Type. Cerebellum. 2016 Dec;15(6):663-679. doi: 10.1007/s12311-015-0728-y. PMID: 26467153; PMCID: PMC4833693.

Wrong outcome

Lloyd-Smith A, Jacova P, Schulzer M, Spacey SD. Early clinical features differentiate cerebellar variant MSA and sporadic ataxia. Can J Neurol Sci. 2013 Mar;40(2):252-4. doi: 10.1017/s0317167100013834. PMID: 23419578.

Wrong outcome

McKay JH, Cheshire WP. First symptoms in multiple system atrophy. Clin Auton Res. 2018 Apr;28(2):215-221. doi: 10.1007/s10286-017-0500-0. Epub 2018 Jan 8. PMID: 29313153; PMCID: PMC5859695.

Wrong outcome

Osaki Y, Morita Y, Miyamoto Y, Ohtsuru S, Shogase T, Furushima T, Furuya H. Identification of a pre-possible multiple system atrophy phase. Acta Neurol Scand. 2021 Mar;143(3):313-317. doi: 10.1111/ane.13367. Epub 2020 Nov 7. PMID: 33111976; PMCID: PMC7894314.

Wrong population

Vichayanrat E, Valerio F, Koay S, De Pablo-Fernandez E, Panicker J, Morris H, Bhatia K, Chelban V, Houlden H, Quinn N, Navarro-Otano J, Miki Y, Holton J, Warner T, Mathias C, Iodice V. Diagnosing Premotor Multiple System Atrophy: Natural History and Autonomic Testing in an Autopsy-Confirmed Cohort. Neurology. 2022 Sep 13;99(11):e1168-e1177. doi: 10.1212/WNL.0000000000200861. Epub 2022 Jul 5. PMID: 35790426; PMCID: PMC9536739.

Wrong population

Kim M, Ahn JH, Cho Y, Kim JS, Youn J, Cho JW. Differential value of brain magnetic resonance imaging in multiple system atrophy cerebellar phenotype and spinocerebellar ataxias. Sci Rep. 2019 Nov 22;9(1):17329. doi: 10.1038/s41598-019-53980-y. PMID: 31758059; PMCID: PMC6874541.

Wrong population

Vergnet S, Hives F, Foubert-Samier A, Payoux P, Fernandez P, Meyer M, Dupouy J, Brefel-Courbon C, Ory-Magne F, Rascol O, Tison F, Pavy-Le Traon A, Meissner WG. Dopamine transporter imaging for the diagnosis of multiple system atrophy cerebellar type. Parkinsonism Relat Disord. 2019 Jun;63:199-203. doi: 10.1016/j.parkreldis.2019.02.006. Epub 2019 Feb 5. PMID: 30745212.

Wrong outcome

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 23-09-2026

Beoordeeld op geldigheid  : 23-09-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Nederlandse Vereniging voor Neurologie
Geautoriseerd door:
  • Ataxie Vereniging Nederland
  • Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Vereniging Klinisch Genetische Laboratoriumdiagnostiek
  • Vereniging Klinische Genetica Nederland
  • Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen

Algemene gegevens

De herziening van deze richtlijnmodule werd ondersteund door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (www.demedischspecialist.nl/kennisinstituut) en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2024 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor volwassenen met cerebellaire ataxie.

 

Werkgroep

  • Prof. dr. B.P.C. (Bart) van de Warrenburg, Neuroloog, werkzaam bij het Radboudumc, NVN (voorzitter)
  • Drs. J.J. (Jeroen) de Vries, Neuroloog, werkzaam bij het UMC Groningen en het Universitair Centrum Ouderengeneeskunde, NVN
  • Dr. M.J.(Maarten) Titualaer, Neuroloog, werkzaam bij het ErasmusMC Rotterdam, NVN
  • Drs. J. (Judith) van Gaalen, Neuroloog, werkzaam bij Rijnstate en Radboudumc, NVN
  • Drs. T.H. (Teije) van Prooije, werkzaam bij het Radboudumc, NVN
  • Dr. L.I. (Lennard) Boon, AIOS-neurologie, werkzaam bij het Amsterdam UMC, NVN
  • Dr. H.J.R. (Hanneke) Duijnhoven, Revalidatiearts, werkzaam bij het Radboudumc, VRA
  • Dr. J. (Jetty) van Meeteren, Revalidatiearts, werkzaam bij het ErasmusMC Rijndam, VRA
  • Drs. M (Meyke) Schouten, Klinisch geneticus, werkzaam bij het Radboudumc Nijmegen, VKGN
  • Dr. L. (Laura) Donker Kaat, Klinisch geneticus, werkzaam bij het ErasmusMC Rotterdam, VKGN
  • Dr. E.J. (Erik-Jan) Kamsteeg, Laboratoriumspecialist klinische genetica, werkzaam bij het Radboudumc, VKGL
  • Drs. J. (Jolien) Visser, Vertegenwoordiger wetenschapscommissie, Ataxie Vereniging Nederland

Met ondersteuning van

  • Dr. M. (Merel) Wassenaar, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Dr. I.J. (Ilse) Blokland, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Drs. A. (Astrid) Dorhout, junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Drs. D.A.M. (Danique) Middelhuis, adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • A. (Alies) Oost, informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.

 

Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep

Naam

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaamheden

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Datum

Restrictie

Bart van de Warrenburg (voorzitter)

Neuroloog Radboudumc

Onbezoldigd:

Medisch Adviseur Ataxievereniging

Medisch Adviseur Spierziekten Nederland

Voorzitter MDS Ataxia Study Group

Board member ERN-RND

Member Scientific Advisory Board Cure Rare Disease

Member Ataxia Global initiative (AGI)

Voorzitter Advisory Committee Therapeutics (ACT) Ataxia (deel AGI)

 

Consultancy (betaald aan Radboudumc) voor Biogen, Vico, Servier, Biohaven Pharmaceuticals

 Geen

Geen

Ja

ZonMw; Projecten SCA1, VIMP-project, ACT-MD project, projectleider Ja

Hersenstichting;Projecten drug repurposing CACNA1A, SCA7, cerebellaire tDCS, projectleider Ja

Vico Therapeutics; Klinische trials AON,projectleider Klinische trials AON

FARA; Projecten rond Friedreich, projectleider Ja

Servier; ESMI/SCA3 project, projectleider Nee

 Het betreft hier een richtlijn die voor een deel gaat over een groep zeldzame aandoening (de erfelijke ataxieën) waarvoor ik wel een KOL ben / boegbeeldfunctie heb

 Geen

 02-10-2024

Geen restricties

Erik-Jan Kamsteeg

Laboratoriumspecialist klinische genetica

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

01-08-2024

Geen restricties

Meyke Schouten

Klinisch geneticus, Radboudumc, Nijmegen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

19-09-2024

Geen restricties

Jetty van Meeteren

Revalidatiearts

 Rijndam, locatie Erasmus MC

Voorzitter Medische adviesraad ataxievereniging (niet betaald)

 Medisch advies commissie MSVN (niet betaald)

Geen

Geen

Geen

Positief effect voor voorzitter MAR ataxievereniging

Geen

19-09-2024

Geen restricties

Laura Donker Kaat

Klinisch geneticus bij Erasmus MC Rotterdam

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

02-10-2024

Geen restricties

Jeroen de vries

UMC Groningen - Afdeling Neurologie - Neuroloog 0,5 fte (betaald)

 UMC Groningen - Afdeling Interne Geneeskunde/ Universitair Centrum Ouderengeneeskunde - Neuroloog 0,5 fte (betaald)

RvC-lid Goedemorgen (Zorghuis voor mensen met dementie) (betaald)

Adviesraad Biogen (tweemaal sessie) maar alle gelden zijn naar de algemene rekening van de afdeling Neurologie van het UMC Groningen gegaan, zodat ik er geen persoonlijk gewin uithaal ook niet qua onderzoek.

Geen

Geen

Het Expertisecentrum Bewegingsstoornissen Groningen van het UMC Groningen kan baat hebben door bestendiging van lokaal aanwezige expertise.

Persoonlijk baten kunnen zijn de betrokkenheid bij patiëntenorganisatie.

Geen

02-10-2024

Geen restricties

Judith van Gaalen

Neuroloog Rijnstate 0.8 fte

 Neuroloog Radboudumc 0.08 fte

Diagnosewerkgroep Friedreich Ataxie Vereniging Spierziekten Nederland.

 Redacteur Nervus

 Medisch adviseur diagnose werkgroep Friedreich Ataxie VSN - onbetaald

 Redacteur Nervus - honorarium

 Eenmalige deelname adviesraad Biogen tav nieuw Friedreich medicijn - Consultancy.

Geen

Geen

 FARA - Friedreich

Geen

Geen

14-10-2024

Geen restricties

Lennard Boon

AIOS-neurologie, Amsterdam UMC

Geen.

Geen.

Geen

Geen

Geen

Geen

07-10-2024

Geen restricties

Teije van Prooije

AIOS-neurologie, Radboudumc

Promovendus onderzoeksgroep zeldzame erfelijke bewegingstoornissen, afdeling Neurologie, Radboudumc

Geen

Geen

grant van ZonMw- Natuurlijke beloop studie bij SCA1-geen projectleider

Geen

Geen

14-10-2024

Geen restricties

Jolien Visser

Vertegenwoordiger wetenschapscommissie van de Ataxie Vereniging Nederland

Fysiotherapeut en patiënt

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

23-10-2024

Geen restricties

Hanneke van Duijnhoven

Revalidatiearts Radboudumc

Medisch adviseur diagnosegebonden werkgroep Friedreichse Ataxie van Spierziekte Nederland - onbetaald

 Lid werkgroep neurorevalidatie VRA - onbetaald

Docent scholing gespecialiseerde paramedische eerstelijnszorg voor mensen met ataxie – betaald aan werkgever

Expert advies Skyclarys op basis van consultancy  - betaald aan mijn werkgever

Geen

Geen

Geen

hoofd multidisciplinaire polikliniek revalidatie binnen Radboudumc expertisecentrum voor zeldzame en erfelijke bewegingsstoornissen waaronder cerebellaire ataxie en friedreichse ataxie

Geen

12-11-2024

Geen restricties

Maarten Titulaer

Neuroloog, Erasmus MC Rotterdam

- vice-voorzitter Hoofdredactieraad TNN (tijdschrift voor Neurologie en Neurochirurgie)

 - editorial board Neurology Neuroimmunology & Neurinflammation (onbezoldigd)

 - lid medische adviesraad ItsME (patientenorganisatie, charity, onbezoldigd)

 - lid medische adviesraad Encephalitis International (patientenorganisatie, charity, onbezoldigd)

 - lid medisch-wtenschappelijke adviesraad Autoimmune Encephalitis Alliance (patientenorganisatie, charity, onbezoldigd)

 - schrijver artikel UpToDate (royalties)

 - consultant Guidepoint Global LLC (kan gevraagd worden voor consulten met een initieel onbekende partner, ataxie niet genoemd als expertise; al enkele jaren geen consult meer via hun uitgevoerd, ondanks meerdere uitnodigingen)

Consultancy voor opstarten trials in autoimmuun encefalitis (gelden betaald aan onderzoeksrekening Erasmus MC, niet persoonlijk):

 - AmGEN (anti-CD19 therapie)

 - UCB (FcRN blokkers)

 - ArgenX (FcRn blokkers; PROSE-vragenlijst)

Geen

ZonMW;ACT MD (autoimmuniteit en ataxie);PL nee

 ZonMW (2x)UltraAIE: single cell in AIE; PARADE-VIMP: antistoffen in (snelprogressieve) dementie;PL Ja

 EpilepsieNL & CSL Behring;AMICE: IVIg Dioraphte; PROMISE;PROMISE: patient-gerapporteerde uitkomsten in AIE; PL Ja

 NIH/NINDS/Univ of Utah; ExTINGUISH: fase 2b RCT Inebilizumab in NMDAR encephalitis;PJ Ja

- copyright PROSE, patient reported outcome measure voor autoimmuun encefalitis, niet gericht op ataxie

 - patent over KCTD8/12/16 antistoffen icm GABAbR antistoffen ("filed a patent for methods for typing neurologic disorders and cancer, and devices for use therein"); potentieel profit zou zijn geweest voor Erasmus MC, maar niet verlengd.

verricht antineuronale antistoftesten die niet commercieel beschikbaar of gevalideerd zijn voor diagnostiek van patienten in Nederland; de vergoeding vanuit de diagnostiek wordt gebruikt voor de antistoftesten en de tijd en inzet van analisten en raters (geen winstoogmerk, noch winst). Dit betreft ook antistoffen die voor ataxie relevant kunnen zijn.

22-01-2025

Geen restricties

Inbreng patiëntenperspectief

De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door de Ataxie Vereniging Nederland uit te nodigen voor de schriftelijke knelpuntenanalyse en een patiëntvertegenwoordiger namens Ataxie Vereniging Nederland was betrokken bij de ontwikkeling van de modules. De verkregen input is meegenomen bij het opstellen van de uitgangsvragen, de keuze voor de uitkomstmaten en bij het opstellen van de overwegingen. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan de Ataxie Vereniging Nederland en de eventueel aangeleverde commentaren zijn bekeken en verwerkt.

 

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).

Module

Uitkomst raming

Toelichting

Follow-up diagnose MSA-C

Geen financiële gevolgen

Uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) niet breed toepasbaar zijn (<5.000 patiënten) en daarom naar verwachting geen substantiële financiële gevolgen zal hebben voor de collectieve uitgaven.

Werkwijze

Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze. Relevante informatie voor de herziening van deze richtlijn is hieronder weergegeven.

Zoekverantwoording

Algemene informatie

A systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline all. Both databases were searched from 2008 to April 29, 2025 for systematic reviews, RCTs and observational studies. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary and natural language keywords. The overall search strategy was derived from the following primary search concepts: (1) MSA-C; (2) diagnostic accuracy/ follow-up. Duplicates were removed using EndNote software. After deduplication a total of 550 records were imported for title/abstract screening.

Zoekstrategie

Embase.com

No.

Query

Results

#1

'sporadic adult onset ataxia'/exp OR 'idiopathic late onset cerebellar ataxia'/exp OR 'cerebellar ataxia'/de OR 'cerebellar ataxia*':ti,ab,kw OR (((sporadic OR idiopathic) NEAR/5 ataxia*):ti,ab,kw) OR saoa:ti,ab,kw OR iloca:ti,ab,kw

15983

#2

'multiple system atrophy'/de OR 'autonomic dysfunction'/de OR 'multiple system atroph*':ti,ab,kw OR msa:ti,ab,kw OR (((autonomic OR vegetative) NEAR/3 (dysfunction OR failure* OR disturb*)):ti,ab,kw)

46176

#3

'multiple system atrophy cerebellar type'/exp OR (((msa OR 'multiple system atrophy') NEAR/3 (c OR cerebel*)):ti,ab,kw)

1419

#4

'sensitivity and specificity'/de OR sensitivity:ab,ti OR specificity:ab,ti OR predict*:ab,ti OR 'roc curve':ab,ti OR 'receiver operator':ab,ti OR 'receiver operators':ab,ti OR likelihood:ab,ti OR 'diagnostic error'/exp OR 'diagnostic accuracy'/exp OR 'diagnostic test accuracy study'/exp OR 'inter observer':ab,ti OR 'intra observer':ab,ti OR interobserver:ab,ti OR intraobserver:ab,ti OR validity:ab,ti OR kappa:ab,ti OR reliability:ab,ti OR reproducibility:ab,ti OR ((test NEAR/2 're-test'):ab,ti) OR ((test NEAR/2 'retest'):ab,ti) OR 'reproducibility'/exp OR accuracy:ab,ti OR 'differential diagnosis'/exp OR 'validation study'/de OR 'measurement precision'/exp OR 'diagnostic value'/exp OR 'reliability'/exp OR 'predictive value'/exp OR ppv:ti,ab,kw OR npv:ti,ab,kw OR (((false OR true) NEAR/3 (negative OR positive)):ti,ab) OR 'monitoring'/exp OR 'evaluation and follow up'/exp OR surveillanc*:ti,ab,kw OR monitor*:ti,ab,kw OR observation*:ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR 'follow* up':ti,ab,kw

12875504

#5

(#1 AND #2 OR #3) AND #4 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp) AND [2008-2025]/py

501

#6

'meta analysis'/exp OR 'systematic review'/exp OR 'scoping review'/exp OR 'rapid review'/exp OR 'umbrella review'/exp OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR 'network meta-analysis'/exp OR 'networkmeta analy*':ti,ab,kw OR 'networkmetaanaly*':ti,ab,kw OR metaanaly*:ti,ab,kw OR 'meta analy*':ti,ab,kw OR metanaly*:ti,ab,kw OR prisma:ti,ab,kw OR prospero:ti,ab,kw OR metaanali*:ti,ab,kw OR 'meta anali*':ti,ab,kw OR metanali*:ti,ab,kw OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab,kw) OR (((structured OR systemic*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth*) NEAR/3 literature):ti,ab,kw) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab,kw) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab,kw) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab,kw) OR (((literature NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab,kw) AND (search*:ti,ab,kw OR database*:ti,ab,kw OR 'data base*':ti,ab,kw)) OR (('data extraction*':ti,ab,kw OR 'data source*':ti,ab,kw) AND ('study selection*':ti,ab,kw OR 'studies selection*':ti,ab,kw)) OR ('search strateg*':ti,ab,kw AND 'selection criteria*':ti,ab,kw) OR ('data source*':ti,ab,kw AND 'data synth*':ti,ab,kw) OR medline*:ti,ab,kw OR pubmed*:ti,ab,kw OR 'pub med*':ti,ab,kw OR embase:ti,ab,kw OR cochrane*:ti,ab,kw OR (((critical* OR rapid*) NEAR/2 (review* OR overview* OR synth*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynth*:ti,ab,kw OR 'meta synth*':ti,ab,kw OR 'review* of review*':ti,ab,kw

1103956

#7

'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti

4260290

#8

'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))

18039470

#9

#5 AND #6

26

#10

#5 AND #7 NOT #9

58

#11

#5 AND #8 NOT (#9 OR #10)

291

#12

#5 NOT (#9 OR #10 OR #11)

126

Ovid/Medline

#

Searches

Results

1

Cerebellar Ataxia/ or 'cerebellar ataxia*'.ti,ab,kf. or ((sporadic or idiopathic) adj5 ataxia*).ti,ab,kf. or saoa.ti,ab,kf. or iloca.ti,ab,kf.

10536

2

Multiple System Atrophy/ or 'multiple system atroph*'.ti,ab,kf. or msa.ti,ab,kf. or ((autonomic or vegetative) adj3 (dysfunction or failure* or disturb*)).ti,ab,kf.

24101

3

((msa or 'multiple system atroph*) adj3 (c or cerebel*)).ti,ab,kf.

740

4

exp "Sensitivity and Specificity"/ or (sensitivity or specificity).ti,ab. or (predict* or ROC-curve or receiver-operator*).ti,ab. or (likelihood or LR*).ti,ab. or exp Diagnostic Errors/ or (inter-observer or intra-observer or interobserver or intraobserver or validity or kappa or reliability).ti,ab. or reproducibility.ti,ab. or (test adj2 (re-test or retest)).ti,ab. or "Reproducibility of Results"/ or accuracy.ti,ab. or Diagnosis, Differential/ or Validation Study/ or ((false or true) adj3 (negative or positive)).ti,ab. or Population Surveillance/ or surveillanc*.ti,ab,kf. or monitor*.ti,ab,kf. or observation*.ti,ab,kf. or followup.ti,ab,kf. or 'follow* up'.ti,ab,kf.

8330552

5

(((1 and 2) or 3) and 4) not (comment/ or editorial/ or letter/) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/)

409

6

limit 5 to yr="2008 -Current"

323

7

exp Meta-Analysis/ or exp Network Meta-Analysis/ or exp Systematic Review/ or (networkmeta analy* or networkmetaanaly* or metaanaly* or meta analy* or metanaly* or prisma or prospero or metaanali* or meta anali* or metanali*).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or structured literature) adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or ((structured or systemic*) adj3 (review* or overview* or synth*) adj3 literature).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 (review* or overview*)) and (search* or database* or data base*)).ti,ab,kf. or ((data extraction* or data source*) and (study selection* or studies selection*)).ti,ab,kf. or (search strateg* and selection criteria*).ti,ab,kf. or (data source* and data synth*).ti,ab,kf. or (medline* or pubmed* or pub med* or embase or cochrane*).ti,ab,kf. or cochrane.jw. or ((critical* or rapid*) adj2 (review* or overview* or synth*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synth*)) and (search* or database* or data base*)).ab. or metasynth*.ti,ab,kf. or meta synth*.ti,ab,kf.

828719

8

exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw.

2886949

9

Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or ((multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.)) or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/

8025089

10

6 and 7

12

11

(6 and 8) not 10

34

12

(6 and 9) not (10 or 11)

146

13

6 not (10 or 11 or 12)

131
Volgende:
Organisatie van zorg