Overzichtstabel samenhang Wvggz met andere wetgeving

In Tabel 1 is een overzicht weergeven van relevante wetten voor zover relevant voor de samenloop met de Wvggz in de praktijk. Deze tabel biedt geen volledig overzicht, maar is bedoeld ter aanvulling op de beschrijving in de tekst.

Samenloop van de wetten in de praktijk en ervaren knelpunten

Wvggz en Wgbo

De Wgbo is van toepassing op handelingen op het gebied van de geneeskunst. Deze wet regelt de juridische relatie tussen patiënt en hulpverlener en beschrijft hun rechten en plichten. Meer specifiek worden daarbij geregeld:

• de totstandkoming en beëindiging van de geneeskundige behandelingsovereenkomst;
• de plicht om de patiënt te informeren en toestemming te vragen voor behandeling (informed consent);
• de vertegenwoordiging van patiënten die wilsonbekwaam zijn;
• de dossierplicht van de hulpverlener en het recht van de patiënt op inzage in en vernietiging van het dossier;
• de geheimhoudingplicht;
• de verplichting tot goede zorgverlening.

De Wgbo betreft in de regel vrijwillige zorg, die wordt verleend op basis van een behandelingsovereenkomst. De Wvggz daarentegen regelt de rechtspositie van patiënten met een psychische stoornis inzake de verlening van verplichte zorg. Bij deze patiënten blijft tevens de Wgbo van toepassing op de daarnaast verleende vrijwillige zorg en wat betreft bovengenoemde aspecten voor zover die niet in de Wvggz zijn geregeld.

De Wgbo biedt in twee uitzonderlijke situaties de mogelijkheid om een behandeling ondanks dat voorafgaande toestemming ontbreekt uit te voeren: 1) indien onmiddellijke behandeling nodig is, toestemming niet gevraagd kan worden en er geen wettelijke vertegenwoordiger beschikbaar is om toestemming aan te vragen; en 2) indien een wilsonbekwame patiënt behandeling weigert, het uitblijven van behandeling leidt tot ‘kennelijk ernstig nadeel’ voor de patiënt, en de wettelijk vertegenwoordiger toestemming geeft voor de behandeling. Aanvullend wordt de toelaatbaarheid van dwangbehandeling verder beoordeeld aan de hand van criteria van proportionaliteit, subsidiariteit en effectiviteit (Plomp en Legemaate, 2024, p. 325).

Indien de Wvggz van toepassing is, geldt in beginsel dat de Wvggz vóór de Wgbo gaat. De Wvggz is namelijk een specifieke wettelijke regeling (lex specialis) - voor het verlenen van verplichte zorg aan patiënten met een psychische stoornis - en gaat daardoor voor op een meer algemene wettelijke regeling (lex generalis). Bovendien biedt de Wvggz een betere bescherming van de rechtspositie van deze patienten. Hieruit volgt dat de Wvggz van toepassing is wanneer het gedrag van een persoon als gevolg van een psychische stoornis leidt tot ernstig nadeel en de persoon zich verzet tegen het verlenen van zorg die noodzakelijk is om dit ernstig nadeel af te wenden. Dit geldt ook als vanwege die psychische stoornis, ernstig nadeel ontstaat door (verzet tegen de behandeling van) een somatische aandoening. Vormen van verplichte zorg die ter behandeling van een somatische aandoening kunnen worden ingezet zijn: toedienen van vocht, voeding en medicatie, alsmede het verrichten van medische controles of andere medische handelingen en therapeutische maatregelen. Daarbij gelden twee voorwaarden:

1. Het ernstig nadeel op somatisch vlak hangt causaal samen met een psychische stoornis. Bijvoorbeeld een patiënt met een ernstige depressie en daarmee samenhangende ernstige zelfverwaarlozing, waardoor een levensgevaarlijke ontregeling van diabetes of uitdroging optreedt. Het is ook mogelijk dat de somatische aandoening zelf niet veroorzaakt wordt door het gevaarzettende gedrag op basis van de psychische stoornis, maar dat de patiënt zich vanwege de psychische stoornis verzet tegen de noodzakelijke behandeling van een ernstige somatische aandoening (bijvoorbeeld op basis van nihilistische of paranoïde wanen). In de praktijk kan het lastig zijn te bepalen of het gevaarzettende gedrag voortkomt uit een psychische stoornis, een somatische aandoening of anderszins. Bijvoorbeeld een verwardheidstoestand waarbij onduidelijk is of de onderliggende oorzaak een schedeltrauma, een intoxicatie, een delier door een metabole ontregeling, of een psychose is. Het is uiteindelijk aan de ter zake kundig behandelaar van dat moment (Wgbo) of de eventueel betrokken onafhankelijke psychiater (Wvggz) die als ‘medical expert’ de beoordeling doet om hierin tot een oordeel te komen, zo nodig na consultatie van andere deskundigen.
2. Het herstel van de somatische gezondheidstoestand is niet het enige doel van de verplichte zorg. Een somatisch verplichte behandeling valt alleen onder de Wvggz als de (verplichte) zorg mede gericht is op het herstel van de psychische stoornis. In de Wvggz-maatregel moet ook verplichte zorg zijn opgenomen om de psychische stoornis zelf te behandelen. Voor gevallen waarin enkel herstel van de somatische gezondheid wordt beoogd, dient de behandeling op grond van de Wgbo plaats te vinden (MvT Kamerstukken 32 399, nr. 3, p. 35).

Ervaren knelpunten Wvggz en Wgbo

Voor de praktijk is het noodzakelijk dat afstemming plaatsvindt omtrent de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de GGZ zorgverantwoordelijke (opstellen zorgplan, besluitvorming uitvoering van verplichte zorg) en de somatische zorgverleners (e.g. huisarts, medisch specialisten, paramedici – die verantwoordelijkheid hebben t.a.v. indicatiestelling en uitvoering van somatische en paramedische zorg). Deze verantwoordelijkheidsverdeling zal bijvoorbeeld anders zijn bij op dat moment wel- en niet- verplicht opgenomen patiënten. Dit kan lastig zijn als zorgverleners in verschillende instellingen werken met eigen richtlijnen en protocollen. De noodzaak tot adequate afstemming tussen zorgverleners maakt dat in de praktijk veelal alleen voorzienbare somatische zorg in aanmerking komt voor verplichte zorg binnen het Wvggz-kader, waarbij duidelijke afspraken over de uitvoering van de somatische zorg in het zorgplan zijn opgenomen. Wanneer een psychiatrisch patiënt bij wie verplichte zorg wordt verleend in het kader van de Wvggz voor somatische zorg wordt overgeplaatst van een GGZ-instelling naar een algemeen of universitair ziekenhuis, dan is het aan te bevelen de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de verplichte zorg over te dragen aan een zorgverantwoordelijke van de ontvangende instelling (ex. Art. 8:16 Wvggz). Deze overdracht kan alleen als deze instelling ook is ingeschreven in het locatieregister Wvggz. Zonder deze overdracht is somatisch verplichte zorg onder de Wvggz nog steeds mogelijk, alleen blijft de zorgverantwoordelijke dan die van de GGZ-instelling.

De overwegingen ten aanzien van de uitvoerbaarheid en verantwoordelijksverdeling, die bepalen op welke wijze somatisch verplichte behandeling op goede en verantwoorde wijze kan worden uitgevoerd en geregistreerd binnen de kaders van de Wvggz komen aan bod in module Somatisch verplichte zorg. Ook voor daarbij aansluitende aanbeveling wordt verwezen naar deze module.

Wvggz en Jeugdwet

In de zorg voor minderjarigen met psychische problemen heeft de GGZ-zorgverlener naast de Wgbo en de Wvggz, ook met de Jeugdwet te maken. In de praktijk leidt dit regelmatig tot de vraag welk juridisch kader van toepassing is, in welke situatie een overgang van het ene naar het andere kader aan de orde is en hoe deze dan moet worden georganiseerd.

De Jeugdwet is van toepassing bij het verlenen van hulp vanwege psychische, psychosociale en gedragsproblemen, ondersteuning bij persoonlijke verzorging en het bevorderen van maatschappelijke deelname en zelfstandigheid bij jeugdigen tot 18 jaar (en in specifieke situaties zoals pleegzorg of jeugdstrafrecht bij jongeren tot 23 jaar). Dit omvat zowel behandeling als begeleiding. Ook de jeugd-GGZ wordt primair geregeld binnen de Jeugdwet. In beginsel vindt vrijwillige behandeling voor psychische problematiek van jeugdigen dan ook plaats op grond van de Jeugdwet.

De Jeugdwet biedt in specifieke situaties ook (beperkte) mogelijkheden tot toepassen van gedwongen interventies. In het geval dat jeugdhulp noodzakelijk is in verband met ernstige opgroei- en opvoedingsproblemen die de ontwikkeling naar volwassenheid ernstig belemmeren, een opname en verblijf in een gesloten accommodatie noodzakelijk en geschikt zijn om te voorkomen dat de jeugdige zich aan deze jeugdhulp onttrekt én er geen minder ingrijpende mogelijkheden zijn om deze problemen te behandelen, kan de jeugdige (na toetsing door de rechter in het kader van een machtiging gesloten jeugdhulp) worden geplaatst  binnen de Jeugdzorg Plus. In januari 2024 is de Wet rechtspositie gesloten jeugdhulp in werking getreden, waarmee de Jeugdwet is gewijzigd. Doel van de wijziging was het verbeteren van de rechtspositie van de jeugdigen binnen de gesloten residentiële setting. Hierbij worden strenge voorwaarden verbonden aan het toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen en het verplicht ondergaan van geneeskundige handelingen en verplichte deelname aan jeugdhulpverleningsprogramma’s.

De Wvggz is, net als bij volwassenen, van toepassing bij minderjarigen indien er sprake is van verzet tegen zorg die noodzakelijk is ter afwending van (een aanzienlijk risico op) ernstig nadeel dat veroorzaakt wordt door gedrag dat voortvloeit uit een psychische stoornis. In die specifieke situaties gaat de Wvggz als bijzondere wettelijke regeling (lex specialis) voor op de Jeugdwet (lex generalis). Dit is ook het geval indien het ernstig nadeel een ernstig verstoorde ontwikkeling van de minderjarige betreft (art. 1:1 lid 2 sub a.). Niet de aard van het ernstig nadeel, maar de causale relatie met de psychische stoornis bepaalt het toepasselijke juridische kader. Daar waar de Wvggz niets regelt (b.v. recht op inzage in het medisch dossier) geldt de algemene regeling van de Wgbo en/of de Jeugdwet.

Artikel 1.4 Wvggz geeft per leeftijdscategorie aan wanneer sprake is van instemming en wanneer sprake is van verzet. De regeling van de vertegenwoordiging van minderjarigen in de Wvggz is daarbij vergelijkbaar met de systematiek van de Wgbo. Tot de leeftijd van 12 jaar is het standpunt van de vertegenwoordiger bepalend en is dus juridisch sprake van instemming als de vertegenwoordiger instemt, óók in het geval dat de jeugdige zich (hevig) verzet tegen noodzakelijke zorg. Vanaf de leeftijd van 12 jaar tot de leeftijd van 16 jaar moet sprake zijn van dubbele instemming en is dus sprake van verzet indien de jeugdige óf de vertegenwoordiger zich verzet, waarbij geldt dat de instemming van de vertegenwoordiger het verzet van de jeugdige niet kan overrulen. Vanaf de leeftijd van 16 jaar geldt net als bij volwassenen, dat instemming van patiënt volstaat, tenzij patiënt wilsonbekwaam is en er een vertegenwoordiger optreedt. In dat geval is pas sprake van instemming als de vertegenwoordiger instemt en de jeugdige zich niet verzet.

De Wvggz (Art 2:1 lid 9) bepaalt dat bij toepassing van verplichte zorg bij kinderen en jeugdigen extra zorgvuldigheid dient te worden betracht. Naast een expliciete beoordeling van de nadelige effecten op lange termijn op de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling en de deelname aan het maatschappelijk leven, bevat dit artikel ook de verplichting om zoveel mogelijk ter zake deskundigen op het terrein van de kinder- en jeugdpsychiatrie bij de voorbereiding en uitvoering van de verplichte zorg te betrekken. Hoe jonger het kind, hoe ingrijpender de inzet van verplichte zorg en hoe zorgvuldiger er gezocht moet worden naar minder ingrijpende alternatieven van zorg. Insluiten dient bij minderjarigen zeer terughoudend, slechts bij hoge uitzondering, te worden toegepast. Het toetsingskader van de inspectie (Toetsingskader terugdringen insluiting, maart 2025) schrijft voor dat ingesloten minderjarige patiënten permanent begeleid worden door een verpleegkundige of sociotherapeut. Met permanente begeleiding is bedoeld dat een verpleegkundige of sociotherapeut permanent beschikbaar moet zijn voor contact en zichtbaar is (in de voorruimte).

Ervaren knelpunten Wvggz en Jeugdwet

In de praktijk van de GGZ kan de complexe samenloop van de Wvggz en de Jeugdwet tot onzekerheid leiden als niet duidelijk is welk kader/regeling in een specifieke situatie van toepassing is. Een voorbeeld is de situatie waarbij een kind jonger dan 12 jaar in behandeling is bij de GGZ vanwege een psychische stoornis (niet zijnde een verstandelijke beperking), en daaruit voorvloeiend disruptief of impulsief gedrag ernstig nadeel oplevert voor het kind zelf of anderen. Ter afwending van het ernstig nadeel kan het dan noodzakelijk zijn om vrijheidsbeperkende maatregelen en gedwongen behandelinterventies in te zetten. Indien de vertegenwoordiger zich daartegen verzet, kan worden besloten tot een procedure aanvraag crisismaatregel of zorgmachtiging en na afgifte van een beschikking verplichte zorg worden verleend. Echter, indien het kind zich verzet maar de vertegenwoordiger wel instemt, is er juridisch geen sprake van verzet waarmee er in juridische zin geen sprake is van verplichte zorg zoals is omschreven in artikel 3:1 Wvggz, ook al kan het kind (hevig) in verzet zijn. De Jeugdwet biedt in een dergelijke situatie geen grondslag voor vrijheidsbeperkende maatregelen en gedwongen behandelinterventies. Zonder een evident toepasselijk juridisch kader dreigen dan echter handelingsverlegenheid, verlies van behandelperspectief en onveilige situaties. Hier is sprake van een lacune in de wetgeving.

De werkgroep heeft deze situatie uitgebreid besproken, hier ligt een duidelijke kennisvraag. Zoals weergegeven bij de kennisvragen (zie bijlagen) is het niet gelukt consensus te bereiken over het toepasselijke juridische kader. Volgens de meeste werkgroepleden van de richtlijncommissie is het medisch-ethisch niet uitlegbaar (en zal de wetgever ook niet hebben beoogd) dat een jeugdige jonger dan 12 jaar, die vanwege een psychische stoornis in zorg is binnen de Jeugd-GGZ, wél de noodzakelijke verplichte zorg kan krijgen als de vertegenwoordigers zich verzetten, maar daarvan verstoken blijft als deze instemmen. Naar het oordeel van deze leden is in de beschreven situatie dan ook de Wvggz en niet de Jeugdwet of de Wgbo het toepasselijke juridisch kader. Het begrip zorg in de Wvggz (Art 3:2 lid 1) omvat namelijk naast verplichte zorg ook bejegening, verzorging, verpleging, behandeling, begeleiding, bescherming en beveiliging. Deze bepaling biedt ruimte om in genoemde situaties interventies toe te passen ondanks verzet van de jeugdige. Bij de toepassing van deze interventies zal in ieder individueel geval de proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit en veiligheid moeten worden getoetst; deze uitgangspunten van de Wvggz gelden dus ook als bij een jeugdige jonger dan 12 jaar in strikt juridische zin geen sprake is van verplichte zorg. MIND is echter van mening dat hier niet de Wvggz van toepassing is maar de Wgbo. Middels een kennisvraag zal de wetgever gevraagd worden deze onduidelijkheid te verhelderen.

Ook is het van belang op te merken dat ook al hoeft een jeugdige onder de 12 jaar, gelet op de leeftijdsgrenzen van de Wvggz (gebaseerd op de Wgbo), geen instemming c.q. toestemming te geven, de behandelaar wel verplicht is om diegene op een passende wijze te informeren (art. 7:448 lid 1 BW). Het goed-hulpverlenerschap brengt ook met zich mee dat eventueel verzet van een jeugdige onder 12 jaar wordt meegenomen in de beslissing om een onderzoek of behandeling wel of niet uit te voeren.

Een ander voorbeeld van een situatie die in de praktijk van de GGZ tot onduidelijkheid leidt over het toepasselijke juridische kader, betreft minderjarigen met complexe, meervoudige problematiek waarbij zowel een psychische stoornis als ernstige opgroei- en opvoedingsproblemen spelen, met gedrag dat leidt tot onveilige situaties (denk aan wegloopgedrag, agressie of seksueel grensoverschrijdend gedrag). Wanneer de minderjarige of de vertegenwoordiger zich dan verzet tegen interventies die noodzakelijk zijn om de veiligheid te waarborgen, is dan de Wvggz of de Jeugdwet van toepassing?

Zoals hierboven besproken is het algemene uitgangspunt dat als de Wvggz van toepassing is, deze voorgaat op de regeling gesloten jeugdzorg van de Jeugdwet. In het geval van ernstige opgroei- en opvoedingsproblemen niet voortkomend uit een psychische stoornis, is de Jeugdwet en machtiging JeugdzorgPlus van toepassing. De Wvggz is binnen de GGZ het kader voor het verlenen van verplichte zorg als de psychische stoornis voorliggend is. Bepalend voor de voorliggendheid van de psychische stoornis (zie ook volgende paragraaf over de samenloop van de Wvggz en de Wzd) is de zorgbehoefte van de minderjarige, inclusief het belang van effectiviteit en continuïteit van zorg wanneer een minderjarige met multi-problematiek al in zorg is binnen de GGZ. Het begrip psychische stoornis in de Wvggz sluit geen enkele DSM-5 classificatie uit (met uitzondering van de verstandelijke beperking). Dit maakt de Wvggz, zolang aan de basisprincipes daarvan wordt voldaan, breed toepasselijk voor het verlenen van verplichte zorg binnen de Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Bij aanwezigheid van complexe, meervoudige problematiek is de zorgbehoefte dus bepalend voor de best passende plek en het van toepassing zijnde juridische kader. Als de zorgbehoefte passend is bij behandeling binnen de GGZ en deze daar het meest effectief kan worden verleend, dan is de Wvggz het toepasselijke kader voor verplichte zorg. Als plaatsing in de gesloten jeugdzorg het beste past bij de zorgbehoefte, dan is een machtiging JeugdzorgPlus met toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen aangewezen. De problemen die in de praktijk worden ervaren bij de overgang van het ene naar het andere wettelijke kader zijn daarmee overigens niet opgelost. De aanvraag machtiging JeugdzorgPlus met plaatsing gesloten jeugdzorg kost tijd en ook de wachttijd voor plaatsing is vaak lang. Dit probleem wordt versterkt door afschaling van plekken binnen de Jeugdzorg Plus.

Wvggz en Wzd

In 2020 is de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz) vervangen door de Wet verplichte ggz (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd) (VWS, 2024a). De Wvggz en de Wzd handhaven belangrijke uitgangspunten van de Wet Bopz, waaronder het beperken van de inzet van dwang tot situaties waarin dat niet anders kan en het beschermen van de rechtspositie van de patiënt. Maar de Wvggz en de Wzd voegen ook nieuwe elementen toe, waaronder het uitvoeren van verplichte (Wvggz) of onvrijwillige (Wzd) zorg buiten een instelling en het zoveel mogelijk honoreren van de wensen en voorkeuren van de patiënt (ZonMw, 2022).

De Wzd is van toepassing op personen met een verstandelijke beperking, een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) of een hieraan gelijkgestelde aandoening (het syndroom van Korsakov, de ziekte van Huntington en niet-aangeboren hersenletsel, voor zover deze aandoening een neurocognitieve stoornis veroorzaakt of zich zo uit, en dit leidt tot een significante beperking overeenkomstig die bij een psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking). Aanvullend kan de rechter een rechterlijke machtiging Wzd afgeven voor personen met een psychische stoornis en deze op basis van de verklaring van een ter zake kundige arts gelijkstellen met een psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap, als sprake is van overeenkomstige gedragsproblemen of regieverlies (en daarmee samenhangend ernstig nadeel) én van een zorgbehoefte die passend is bij plaatsing in een Wzd-accommodatie. Daarnaast bevat deze wet regels voor zorgverleners van een VG- of VVT-instelling voor het toepassen van onvrijwillige zorg. De Wvggz en Wzd kunnen op verschillende manieren samen voorkomen in de praktijk van de zorgverlening.

De Wvggz en de Wzd zijn beide specifieke wetten, waarbij het uitgangspunt is dat deze elkaar aanvullen, zodanig dat personen voor wie verplichte zorg is aangewezen de juiste zorg krijgen op de juiste plek (zie ‘Samenloop van de wetten in de praktijk’) (VWS, 2024c).

In de praktijk komt het regelmatig voor dat een patiënt zowel een psychische stoornis heeft als een verstandelijke beperking of psychogeriatrische aandoening. In dat geval bepaalt het antwoord op de vraag welke aandoening voorliggend is het wettelijk kader dat van toepassing is. De Wvggz en de Wzd geven zelf geen criteria voor het bepalen van de ‘voorliggendheid’, dat is vast te stellen door de ter zake kundige onafhankelijke arts die de medische verklaring opstelt (afhankelijk van de problematiek is dat een psychiater, arts verstandelijk gehandicapten, specialist ouderengeneeskunde). Ook de Handreiking ‘Samenloop van de wetten in de praktijk’ (VWS, 2024c) benoemt dat dit altijd een medisch deskundig oordeel is waarbij voor iedere patiënt een individuele afweging gemaakt moet worden. In de Handreiking Samenloop en relevante jurisprudentie wordt benadrukt dat daarbij de zorgbehoefte van de persoon leidend is en dat er waar mogelijk continuïteit van zorg geboden wordt wanneer een patiënt met multi-problematiek al in zorg is.

In de wet is vastgelegd dat bij de afgifte van een zorgmachtiging (Wvggz) bij een reeds lopende rechterlijke machtiging (Wzd), de laatste tijdelijk wordt geschorst en kan worden hervat na behandeling van de psychische stoornis. Omgekeerd wordt de zorgmachtiging (Wvggz) beëindigd bij afgifte van een rechterlijke machtiging, niet direct maar bij daadwerkelijke plaatsing in een Wzd-accommodatie (uiterlijk 4 weken na afgifte van de rechterlijke machtiging).

Ervaren knelpunten Wvggz en Wzd

Een randvoorwaarde voor de “de juiste zorg op de juiste plek” is de beschikbaarheid van een dekkend en passend zorgaanbod met voldoende opnamecapaciteit, zowel in de GGZ als in de VG- en VVT-sector, om te waarborgen dat een afgegeven maatregel (tijdig) uitvoerbaar is. Uit de wetsevaluatie is gebleken dat dit in de praktijk vaak tot problemen leidt.

Wvggz en Wfz

Forensische zorg is zorg aan justitiabelen met een psychische stoornis, een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke beperking, waarbij die zorg onderdeel is van een (voorwaardelijke) straf of maatregel. De Wfz is een ‘stelselwet’ en heeft als doel ervoor te zorgen dat cliënten op de juiste plek terecht komen en de juiste zorg krijgen. De basis van de Wfz wordt gevormd door de inkoop van de forensische zorg door het Ministerie van Justitie en Veiligheid bij zorgaanbieders, verder worden o.m. de indicatiestelling, de plaatsing en gegevensuitwisseling geregeld.

De Wfz beoogt de aansluiting tussen het strafrechtelijk systeem (bijvoorbeeld gevangenisstraf), de forensische zorg en de reguliere GGZ-zorg te verbeteren, doordat de strafrechter de bevoegdheid heeft om een zorgmachtiging (Wvggz) te verlenen (art. 2.3 Wfz; art 5:19 Wvggz). De art. 2.3 Wfz zorgmachtiging is een ‘gewone’ (civielrechtelijke) zorgmachtiging waarop de bepalingen van de Wvggz van toepassing zijn, maar die door een strafrechter wordt afgegeven. Met een art 2.3 Wfz zorgmachtiging kan aan de patiënt verplichte zorg waaronder opname in de GGZ-instelling (accommodatie) worden verleend, indien aan de overige voorwaarden voor verplichte zorg wordt voldaan. De Wvggz biedt daarnaast de mogelijkheid tot (tijdelijke) opname van een patiënt met een zorgmachtiging in een Forensisch Psychiatrisch Centrum (FPC), indien het veiligheidsrisico binnen een reguliere GGZ-instelling te groot is (art. 6:4, lid 3 en 4). Een voorwaarde is dat de rechter deze mogelijkheid in de machtiging heeft opgenomen.

Binnen de forensische psychiatrie heeft de zorgverlener naast de Wvggz en de Wfz ook te maken met de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (Bvt; in de Forensisch Psychiatrische Centra, beveiligingsniveau 4) en de Penitentiaire Beginselenwet (Pbw; in de Penitentiaire Psychiatrische Centra). In deze wetten zijn regels opgenomen voor het toepassen van gedwongen zorg, zoals van gedwongen medicamenteuze behandeling, separatie en fixatie. De regelingen in de Bvt en de Pbw omtrent gedwongen medicatie zijn gebaseerd op de dwangbehandeling in de wet BOPZ en wijken daarmee af van de Wvggz. Het is voor de richtlijncommissie evident dat ondanks dit verschil in juridisch kader, de uitvoering en evaluatie van de gedwongen behandeling aan dezelfde professionele standaarden moet voldoen.

Ervaren knelpunten Wvggz en Wfz

De toepassing van de schakelbepaling art 2.3 Wfz in samenhang met art. 5:19 Wvggz levert in de praktijk hoofdbrekens op. Dit geldt ook voor de mogelijkheid tot doorplaatsing van een patiënt met een zorgmachtiging naar een FPC. Naast capaciteitsproblemen (te weinig plaatsen met voldoende mate van beveiliging binnen het Wvggz-domein en het Wfz-domein) speelt daarbij ook dat het in de praktijk lastig is om goed te selecteren welke patiënten geschikt zijn voor het verlenen van verplichte zorg binnen de context van de reguliere GGZ en wanneer een forensische setting (FPK of FPA) meer aangewezen is. Bij een deel van de patiënten met een art 2.3 Wfz ZM past namelijk het best een plaatsing binnen een reguliere HIC. Een ander deel van deze patiënten heeft echter een hoger beveiligingsniveau nodig (bijvoorbeeld in een forensische zorginstelling). Indien binnen een reguliere Wvggz-accommodatie de daarvoor benodigde expertise en faciliteiten ontbreken levert dit veiligheidsrisico’s op voor patiënt zelf, medepatiënten en personeel, waardoor ook de behandeling onvoldoende van de grond komt.

Tabel 1. Samenloop Wvggz met andere wetgeving

Waarden en voorkeuren van patiënten en naastenVoor patiënten en hun naasten is van belang dat ze tijdig en op een begrijpelijke manier geïnformeerd worden over de dilemma’s die spelen rond de vraag onder welke wet de zorg voor de patiënt zou moeten vallen. Uiteraard is het dan ook belangrijk om hen te informeren over de verschillende rechten die zij hebben op grond van de verschillende wetten.