Waar gaat deze richtlijn over?

Verplichte zorg is een complex en gevoelig onderwerp, waarbij in de praktijk uiteenlopende emoties en opvattingen een rol kunnen spelen. Deze richtlijn biedt concrete aanbevelingen voor zorgverleners betreffende verplichte zorg in de geestelijke gezondheidszorg (ggz). De focus ligt op het leveren van de best mogelijke zorg, het bevorderen van herstel en het verhogen van de levenskwaliteit bij patiënten met een psychische aandoening.  

De richtlijn sluit aan bij recente ontwikkelingen in wet- en regelgeving rond verplichte zorg (i.e. Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg, Wvggz) en de ervaring die inmiddels met de nieuwe regelgeving is opgedaan (e.g. eerste evaluatie van de wet). In de richtlijn is (conform art 8:5 Wvggz) veel aandacht besteed aan het voorkómen van verplichte zorg. Eén module is geheel gewijd aan preventie. Maar ook in de andere modules komt preventie terug, onder andere door steeds aandacht te besteden aan de keuze voor de minst bezwarende vorm van verplichte zorg; het beperken van de duur en frequentie van de verplichte zorg; de veiligheid van patiënten en zorgverleners; en het voorkomen van nadelige effecten op korte en lange termijn voor patiënten (Wvggz, art 8:3). Het accent van deze richtlijn ligt verder op de besluitvorming, het aanvragen en de uitvoering van verplichte zorg en dus niet op zorg geleverd binnen een vrijwillig kader.

In de richtlijn komen de volgende onderwerpen aan de orde:

• Het onderscheid tussen vrijwillige zorg en verplichte zorg;
• De samenhang tussen de Wvggz en andere wetgeving;
• Preventie van verplichte zorg;
• Kwaliteitseisen bij het aanvragen van verplichte zorg;
• Het besluitvormingsproces rondom het toepassen van verplichte zorg en de kwaliteitseisen waar de besluitvorming aan dient te voldoen;
• Het zorgvuldig uitvoeren van verplichte zorg, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen ambulant, somatisch en klinisch verplichte zorg, en de gevolgen en (ervaren) effecten hiervan voor patiënten.

Deze richtlijn beoogt geen volledige toelichting op de Wvggz te geven. De werkgroep hoopt wel dat zij, met de keuzes die gemaakt zijn met betrekking tot de uitgangsvragen en de moduleindeling, de meest relevante aspecten voor de praktijk raken en daarmee richting kunnen geven aan de praktijk. Deze richtlijn gaat ook niet over verplichte zorg binnen een strafrechtelijk kader. De richtlijn is gebaseerd op de wet- en regelgeving zoals van kracht op het moment van schrijven van deze richtlijn; 2025. Wel is er uiteraard kennisgenomen van de eerste wetsevaluatie (2022) en ook van de voorgestelde wetswijziging (2025). Er is besloten dat we deze richtlijn niet langer wilden uitstellen vanwege eventuele wetswijzigingen, dit omdat we niet kunnen voorzien hoelang dit zal gaan duren en ook omdat er al geruime tijd behoefte is aan een nieuwe richtlijn, de Wvggz is immers al vanaf januari 2020 van kracht.

Voor wie is deze richtlijn bedoeld?

Deze richtlijn is bestemd voor alle zorgverleners in de ggz die betrokken zijn bij de preventie van, de besluitvorming over en de toepassing van verplichte zorg in de geestelijke gezondheidszorg, met inbegrip van de verslavingszorg in Nederland.

Voor patiënten

Van verplichte zorg in de ggz is sprake wanneer iemand tegen diens wil zorg moet ondergaan, zoals opname in een accommodatie (in de zin van de Wvggz) of andere zorgvormen.

Verplichte zorg moet met terughoudendheid worden toegepast en alleen ingezet worden als er geen alternatieve mogelijkheden zijn. Soms is verplichte zorg onvermijdelijk om ernstige schade voor de patiënt of anderen te voorkomen. In verhouding tot de verschillende typen behandelingen in de ggz komt verplichte zorg relatief gezien niet veel voor, maar als het voorkomt heeft het vrijwel altijd een grote impact op de patiënt, diens naasten en de betrokken zorgverleners. Bij de besluitvorming en uitvoering van verplichte zorg is daarom uiterste zorgvuldigheid geboden.

Leeswijzer

De richtlijn is modulair opgebouwd en bevat daarom op meerdere plaatsen herhaling van kerninformatie, zodat modules ook afzonderlijk goed leesbaar zijn. Dit kan de leesbaarheid van het document als geheel beïnvloeden, maar vergroot de bruikbaarheid per module.

Op basis van consensus heeft de werkgroep besloten tot eenduidig gebruik van de term patiënt. Daar waar patiënt staat, kan ook patiënte, cliënt(e), betrokkene of zorggebruiker worden gelezen. Daar waar hij staat, kan ook zij of die/hen worden gelezen.

Meer informatie over verplichte zorg in de ggz is te vinden op de website van de rijksoverheid: www.dwangindezorg.nl

Hoe is de richtlijn tot stand gekomen?

Het initiatief voor deze richtlijn is afkomstig van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP). De richtlijn is opgesteld door een multidisciplinaire werkgroep met vertegenwoordigers vanuit psychiaters in verschillende rollen (geneesheerdirecteur, zorgverantwoordelijke, onafhankelijk beoordelaar), verpleegkundigen, juristen, onderzoekers, psychologen en ervaringsdeskundigen Daarnaast hebben experts namens verschillende partijen/organisaties (i.e. Nederlandse Politie, Nederlandse Internisten Vereniging, Landelijke Stichting Familievertrouwenspersoon, MIND (patiënten- en naastenvertegenwoordiging), stichting PVP, Ambulance zorg Nederland en de Nederlandse Vereniging voor Spoedeisendehulpartsen) met de conceptrichtlijn meegelezen.

Aanleiding herziening

Deze richtlijn ‘Verplichte zorg in de ggz’ betreft een herziening van de richtlijn ‘Dwang en drang’ (2016). Deze oude richtlijn was gebaseerd op de oude Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (Wet BOPZ), welke per 2020 is vervangen door de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz).

Voor de toepassing van de Wvggz zijn twee handreikingen ontwikkeld in 2019 (i.e. NVvP Handreiking Somatisch verplichte zorg, NVvP Handreiking Ambulante verplichte zorg) en een Akwa-GGZ Zorgstandaard ‘Generieke module assertieve en verplichte zorg’ (oktober 2021).

Beide handreikingen zijn verwerkt in deze herziene richtlijn en komen hiermee te vervallen. De Akwa-GGZ Zorgstandaard wordt geactualiseerd naar aanleiding van deze herziene richtlijn.