Psoriasis en stress

Publicatiedatum: 05-08-2026

Beoordeeld op geldigheid: 05-08-2026

Uitgangsvraag

Wat is de rol van stress reducerende interventies bij patiënten met psoriasis?

Wat is de rol van interventies met mindfulness bij patiënten met psoriasis?

Aanbeveling

Bespreek of er een relatie wordt ervaren tussen stress en de activiteit van psoriasis.

Overweeg indien de patiënt de bovenstaande relatie ervaart, mogelijke stress reducerende interventies, zoals mindfulness, te bespreken als aanvulling op reguliere behandeling van psoriasis.

Overwegingen

Kwaliteit van het bewijs

Er is tot op heden nog geen grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de invloed van stress reducerende maatregelen specifiek op het beloop van psoriasis. Onderzoek naar effecten van stress-reducerende maatregelen is, gezien de aard van de interventie, lastig uit te voeren in dubbel-blind-placebo-gecontroleerd onderzoek. Daarom is de bewijskracht uit de studies die er zijn over het algemeen laag tot zeer laag beoordeeld volgens de GRADE methodiek. Er zijn meerdere studies die concluderen dat verschillende soorten stress reducerende en mindfulness-interventies een positief effect hebben op de ernst van de psoriasis en de kwaliteit van leven. Bij alle uitkomstmaten werd afgewaardeerd vanwege een risico op bias. Onder andere vanwege de onvermijdelijke beperkingen in de blindering van patiënten, gezien de aard van de onderzochte interventie. Daarnaast werd er afgewaardeerd voor onnauwkeurigheid vanwege kleine patiëntaantallen en brede betrouwbaarheidsintervallen. Alleen bij de RCT van Piaserico et al. (2019) werd voor de uitkomstmaat PASI75 een redelijke zekerheid van bewijs gevonden.

Naast de conclusie van de samenvatting van de literatuur zijn andere aspecten van belang om een aanbeveling op de stellen. Deze aspecten worden hieronder beschreven. Balans van gewenste en ongewenste effecten en professioneel perspectief.

Studies tonen aan dat stress een belangrijke trigger kan zijn voor het ontstaan van psoriasis-uitbraken en het verergeren van bestaande symptomen. Psoriasis veroorzaakt op zichzelf ook weer stress. Het is daarom logisch te veronderstellen dat stress reducerende maatregelen een positief effect kunnen hebben voor patiënten met psoriasis.

Van verschillende interventies, zoals yoga, meditatie, mindfulness, biofeedback, ademhalingstechnieken en psychologische ondersteuning is bekend dat zij een stress reducerend effect hebben en daarmee een positief effect op het algemeen welbevinden van patiënten (Elmets, 2021; Kabat-Zinn, 1998; Evers, 2010, Fortune 2002).

Er zijn geen negatieve bijwerkingen te verwachten van stress reducerende interventies, behalve dat er voor patiënten eventueel kosten aan verbonden zijn en er om een (tijds)inspanning wordt gevraagd.

Deze werkgroep ziet, net als de experts van de Amerikaanse richtlijn over management en behandeling van psoriasis (Elmets, 2021), een rol voor de zorgverlener in het bespreken van stress en indien nodig, het adviseren van stress reducerende maatregelen. De werkgroep adviseert in een open gesprek met patiënt de mogelijke rol van stress bij de ziekte te bespreken. Er zijn verschillende manieren waarop een patiënt kan werken aan het verminderen van stress. Het is belangrijk hierover het gesprek met de patiënt aan te gaan en te kijken wat past bij de persoonlijke situatie van de patiënt.

Waarden en voorkeuren van patiënten

Het hebben van psoriasis kan stressvol zijn voor patiënten. Het kan ondersteunend zijn als een zorgverlener specifiek aandacht heeft voor de impact die een huidziekte kan hebben op de psyche en kwaliteit van leven. Tegelijkertijd kunnen patiënten ervaren dat stress een belangrijke rol speelt in het verloop van hun ziekte. Periodes van spanning of emotionele belasting kunnen gepaard gaan met toename van jeuk, schilfering of het ontstaan van nieuwe plekken. Indien de patiënt hiervoor open staat, kan het waardevol zijn voor patiënten om deze impact met hun zorgverlener te bespreken en na te denken over de mogelijkheden om de stress in hun leven te verminderen. De persoonlijke voorkeuren van patiënten en hun ontvankelijkheid voor stress reducerende technieken zullen het succes en de effectiviteit van het toepassen van dergelijke technieken beïnvloeden. Patiënten kunnen baat hebben bij betrouwbare, patiëntgerichte informatie en ervaringsverhalen van lotgenoten, zie hiervoor ook Psoriasispatiënten Nederland en Huid Nederland.

Aanvaardbaarheid en haalbaarheid

Aandacht voor de rol van stress bij de behandeling van psoriasis kan van groot belang zijn voor de patiënt. Er zijn momenteel op grote schaal vele stress reducerende technieken beschikbaar waar patiënten makkelijk gebruik van kunnen maken. De kosten hiervan zijn vaak beperkt en ook via internet kunnen patiënten gratis kennis maken met stress reducerende technieken zoals o.a. yoga, mindfulness en ademhalingstechnieken. Wanneer nodig kan worden overwogen om een (psycho-sociale) ondersteuner te betrekken, zoals een maatschappelijk werker, bedrijfsarts of psycholoog. Voor meer informatie wordt verwezen naar Thuisarts - Ik wil beter omgaan met stress en de NHG praktijkvoering – chronische stress.

Rationale van de aanbeveling

Het beschikbare bewijs voor het effect van stress reducerende interventies op het beloop van psoriasis is laag. De gevonden gegevens zijn voornamelijk positief. De aanbeveling om stress reducerende maatregelen met patiënten te bespreken is mede gebaseerd op de klinische ervaring dat patiënten regelmatig een relatie ervaren tussen stress en de activiteit van psoriasis. Stressreductie is bewezen gunstig voor algemeen welbevinden en vele andere ziekten, zonder noemenswaardige nadelen behalve tijdsinvestering en eventuele kosten.

Onderbouwing

Exacerbaties van psoriasis zijn vaak geassocieerd met stress en deze opvlammingen van ziekte veroorzaken zelf ook stress bij patiënten (Basavaraj, 2011). Bij 72% van de patiënten met psoriasis gaat een stressvolle gebeurtenis vooraf aan de uitbraak van de huidafwijking (Polenghi, 1994). Bovendien is psoriasis geassocieerd met psychiatrische comorbiditeiten zoals angst en depressie (Basavaraj, 2011).

Het mechanisme waarop stress de ziekte zou activeren loopt onder andere via de activatie van het autonome zenuwstel waarbij stress via de hypothalamus, hypofyse en bijnier as (HPA-as) de productie van inflammatoire cytokines en cortisol kan verhogen (Kanda, 2021]).

Er is in deze module onderzocht of het toepassen van stress reducerende technieken als aanvullende interventie een effect heeft op de ernst van de psoriasis en de kwaliteit van leven van patiënten met psoriasis.

Specifiek is hierbij ook gekeken naar het toepassen van mindfulness-therapie, omdat dit een gestandaardiseerde interventie is waar veel onderzoek naar verricht is met positieve effecten op verschillende ziektes (Botha, 2015, Srour, 2024).

Kwaliteit van het bewijs

Er is tot op heden nog geen grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de invloed van stress reducerende maatregelen specifiek op het beloop van psoriasis. Onderzoek naar effecten van stress-reducerende maatregelen is, gezien de aard van de interventie, lastig uit te voeren in dubbel-blind-placebo-gecontroleerd onderzoek. Daarom is de bewijskracht uit de studies die er zijn over het algemeen laag tot zeer laag beoordeeld volgens de GRADE methodiek. Er zijn meerdere studies die concluderen dat verschillende soorten stressreducerende en mindfulness-interventies een positief effect hebben op de ernst van de psoriasis en de kwaliteit van leven. Bij alle uitkomstmaten werd afgewaardeerd vanwege een risico op bias. Onder andere vanwege de onvermijdelijke beperkingen in de blindering van patiënten, gezien de aard van de onderzochte interventie. Daarnaast werd er afgewaardeerd voor onnauwkeurigheid vanwege kleine patiëntaantallen en brede betrouwbaarheidsintervallen. Alleen bij de RCT van Piaserico et al. (2019) werd voor de uitkomstmaat PASI75 een redelijke zekerheid van bewijs gevonden.

Tabel 40: GRADE cognitieve gedragstherapie gecombineerd met biofeedback + standaardzorg vs. standaardzorg

Literatuur: Piaserico (2016)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)
40 (1 RCT)	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	ernstig^b	niet gevonden	⨁⨁◯◯ Laag	Cognitieve gedragstherapie gecombineerd met biofeedback zou de PASI-score enigszins kunnen verbeteren bij patiënten met psoriasis. MD -1.40 (95%BI -2.53 tot -0.27)
Uitkomstmaat: 75% reductie in Psoriasis Area and Severity Index (PASI 75)
40 (1 RCT)	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	niet ernstig	niet gevonden	⨁⨁⨁◯ Redelijk	Cognitieve gedragstherapie gecombineerd met biofeedback zou kunnen leiden tot het bereiken van een 75% reductie in de PASI-score bij patiënten met psoriasis. RR 4.33 (95%BI 1.45 tot 12.91).

Legenda

a. Er zijn meerdere beperkingen in de studie zoals geen blindering van de patiëntgroep en onvoldoende beschrijving van de loss to follow-up.

b. Er zijn weinig geïncludeerde patiënten. Het betrouwbaarheidsinterval doorkruist zowel een positief effect als een negatief effect.

Tabel 41: GRADE online cognitieve gedragstherapie programma (e-CBT) + standaardzorg vs. uitgestelde eCBT + standaardzorg

Literatuur: Bundy (2013)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)
76 (1 RCT))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van een online cognitieve gedragstherapie programma heeft op de ernst van de psoriasis.
Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)
76 (1 RCT))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	ernstig^c	niet gevonden	⨁⨁◯◯ Laag	Een online cognitief gedragstherapie programma zou de kwaliteit van leven enigszins kunnen verbeteren. MD -1.93 (95%BI -3.72 tot -0.13)

Legenda

a. Er zijn meerdere beperkingen zoals het niet blinderen van patiënten en een hoge loss to follow-up, met name in de interventiegroep.

b. Kleine groep geïncludeerde patiënten, betrouwbaarheidsinterval doorkruist zowel een positief als een negatief effect.

c. Kleine groep geïncludeerde patiënten, betrouwbaarheidsinterval doorkruist zowel een relevant positief als een triviaal negatief effect (MCID 4 [Basra 2015]).

Tabel 42: GRADE cognitieve gedragstherapie + standaardzorg vs. standaardzorg

Literatuur: Fortune (2002)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)
93 (1 observationele studie))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van cognitieve gedragstherapie op de PASI-score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er waren beperkingen in de studieopzet zoals toewijzing aan de interventiegroep op basis van patiëntvoorkeur, onduidelijkheid over blindering van beoordelaars en hoge loss to follow-up.

b. Klein aantal geïncludeerde patiënten, 95% betrouwbaarheidsintervallen niet beschreven.

Tabel 43: GRADE relaxatie therapie + standaardzorg vs. standaardzorg

Literatuur: Neerackal (2020)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)
60 (1 observationele studie))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect van relaxatietherapie is op de PASI-score bij patiënten met psoriasis.
Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)
60 (1 observationele studie))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect van relaxatietherapie is op de DLQI bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er was sprake van beperkingen in de studieopzet, zoals een hoge loss to follow-up, met name in de interventiegroep.

b. Klein aantal geïncludeerde patiënten.

Tabel 44: GRADE psychologische interventie + standaardzorg vs. standaardzorg

Literatuur: Tengattini (2019)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Index (PASI)
86 (1 observationele studie))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van een psychologische interventie op de PASI-score bij patiënten met psoriasis.
Uitkomstmaat: Body Surface Area (BSA)
86 (1 observationele studie))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van een psychologische interventie op de BSA bij patiënten met psoriasis.
Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)
86 (1 observationele studie))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van een psychologische interventie op de DLQI-score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheid over de afkomst van de cohorten, de baseline karakteristieken, de blindering van de beoordelaars en de loss to follow-up.

b. Kleine groep geïncludeerde patiënten. De 95% betrouwbaarheidsintervallen zijn niet gerapporteerd.

Tabel 45: GRADE diverse mindfulnessbased therapieën vs. standaardzorg

Literatuur: Fordham (2015)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)
29 (1 RCT))	zeer ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van mindfulnessbased therapieën op de DLQI bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn ernstige beperkingen in de studieopzet, zoals onduidelijkheden over randomisatie, allocatie, blindering van patiënten en beoordelaars, afwezigheid van een studieprotocol en hoge loss to follow-up met name in de interventiegroep.

b. Betrouwbaarheidsinterval doorkruist zowel een triviaal als een belangrijk positief effect. Zeer weinig geïncludeerde patiënten.

Tabel 46: GRADE mindfulness + standaardzorg vs. standaardzorg

Literatuur: D’Alton (2015)

Certainty assessment							Samenvatting resultaten
Aantal deelnemers (studies) Follow up	Risk of bias	Inconsistentie	Indirect bewijs	Onnauwkeurigheid	Publicatie bias	Overall certainty of evidence
Uitkomstmaat: Psoriasis Area and Severity Score (PASI
94 (1 RCT))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van mindfulness op de PASI-score bij patiënten met psoriasis.
Uitkomstmaat: Dermatology Life Quality Index (DLQI)
94 (1 RCT))	ernstig^a	niet ernstig	niet ernstig	zeer ernstig^b	niet gevonden	⨁◯◯◯ Zeer laag	Het is onduidelijk wat het effect is van mindfulness op de DLQI-score bij patiënten met psoriasis.

Legenda

a. Er zijn meerdere beperkingen in de studie zoals het niet blinderen van de patiënten en een hoge loss to follow-up.

b. Geen betrouwbaarheidsintervallen beschreven. Er zijn weinig geïncludeerde patiënten

Er werden in totaal 41 studies geselecteerd op basis van beoordeling van titel en abstract. Uiteindelijk zijn er na full text screening 34 studies geëxcludeerd. Specifieke redenen voor exclusie zijn beschreven in de verantwoording onder Zoekverantwoording.

De zoekactie identificeerde vier RCT’s en drie CCT’s (Bundy 2013, Piaserico 2016, D’Alton 2019, Fordham 2015, Fortune 2002, Neerackal 2020, Tengattini 2019). Twee RCT’s en 3 CCT’s onderzochten verschillende interventies gericht op stressreductie. De zoekactie identificeerde 2 RCT’s met betrekking tot mindfulness (Fordham 2015 en D’Alton 2019).

De literatuuranalyse is als volgt opgebouwd:

Interventies gericht op stressreductie + standaardzorg vs. standaardzorg
Mindfulness + standaardzorg vs. standaardzorg

1. Interventies gericht op stressreductie + standaardzorg vs. standaardzorg

Beschrijving van de studies

Vijf studies onderzochten de effecten van diverse interventies gericht op stressreductie bij patiënten met psoriasis (Fortune 2002, Piaserico 2016, Bundy 2013, Neerackal 2020, Tengattini 2019). Alle studies rapporteerden een afname van stress dan wel van spanning (anxiety) op verschillende manieren, waaronder de Hospital Anxiety And Depression scale (HADS), de 7-item Generalized Anxiety Scale (GAD-7), de Psoriasis Life Stress Inventory (PLSI) en de State-Trait Anxiety Inventory (STAI) (Fortune 2002, Piaserico 2016, Neerackal 2020, Tengattini 2019).

Piaserico et al. (2016) voerden een RCT uit onder 45 patiënten met matig tot ernstige plaque psoriasis. Patiënten werden gerandomiseerd in een groep met gedurende 8 weken cognitieve gedragstherapie gecombineerd met biofeedback en UVB fototherapie en een controlegroep met enkel UVB fototherapie gedurende 8 weken.

Bundy et al. (2013) voerden een RCT uit onder 135 patiënten met milde tot matige plaque psoriasis. In deze studie werd gebruik gemaakt van een wachtlijstmethode. Patiënten werden gerandomiseerd in een groep die gedurende 6 weken een programma met online cognitieve gedragstherapie volgden, en een controlegroep zonder deze interventie. Beide groepen continueerden daarnaast hun gebruikelijke psoriasisbehandeling. Na de interventieperiode kreeg ook de controlegroep toegang tot deze interventie.

Fortune et al. (2002) voerden een case-control trial uit onder 93 patiënten met plaque psoriasis. Patiënten werden eerst gevraagd of zij geïnteresseerd zouden zijn in een interventie met cognitieve gedragstherapie, waarna de geïnteresseerde patiënten werden gerandomiseerd in een groep met gedurende 6 weken een programma op basis van cognitieve gedragstherapie en een controlegroep zonder deze interventie. Beide groepen continueerden daarnaast hun gebruikelijke psoriasisbehandeling. Na 6 weken en na 6 maanden werden de patiënten beoordeeld op fysieke en psychologische uitkomstmaten.

Neerackal et al. (2020) voerden een case-control trial uit onder 60 patiënten met plaque psoriasis. De patiënten werden verdeeld in twee op baseline overeenkomstige groepen. De interventiegroep werd gedurende een week behandeld met relaxatietherapie door een psychodermatoloog en werden gemotiveerd om dit zelfstandig gedurende twee maanden door te zetten middels wekelijkse telefonische afspraken. De controlegroep werd net als de interventiegroep gecontinueerd met de gebruikelijke psoriasisbehandeling maar ontving geen relaxatietherapie. Na twee maanden werden de patiënten beoordeeld op fysieke en psychologische uitkomstmaten.

Tengattini et al. (2019) voerden een case-control trial uit onder 86 patiënten met psoriasis. De patiënten werden uitgenodigd om naast hun gebruikelijke psoriasisbehandeling deel te nemen aan een psychologische interventie in de vorm van twaalf groepssessies verspreid over zes maanden. De patiënten in de controlegroep ontvingen enkel hun gebruikelijke psoriasisbehandeling. De follow-up duur was 6 maanden.

Risk of bias

Alle studies zijn onderzocht op het risico op bias. Hieronder zijn bondig de resultaten beschreven. De volledige risk of bias analyses zijn te vinden onder tabblad Evidence tabellen..

Bij de RCT’s van Piaserico (2016) en Bundy (2013) was sprake van adequate randomisatie en allocatie. Bij beiden waren er beperkingen door het niet blinderen van patiënten en werd er niet verwezen naar een studieprotocol. Tevens was er bij beide patiënten een hoog risico op bias door het niet beschrijven van de redenen van uitval van patiënten bij Piaserico (2016) en een fors hogere uitval van patiënten in de interventiegroep bij Bundy (2013).

Bij geen van de CCT’s vond de selectie van het interventiecohort op adequate manier plaats. Bij één studie kon vanwege ontbrekende gegevens onvoldoende beoordeeld worden of de interventiegroep en controlegroep voldoende met elkaar te vergelijken waren (Tengattini 2019). Alle drie de observationele studies hadden beperkingen in het vaststellen van de uitkomstmaten, de blindering van de uitkomstbeoordelaar. Daarnaast waren er bij alle studies beperkingen in de beoordeling van follow-up.

Beschrijving van de resultaten

Gezien de uiteenlopende interventies met als doel stressreductie van de geïncludeerde studies is in de tabel hieronder ‘Overzicht samenvatting resultaten’ een beknopte uiteenzetting van de geïncludeerde studies en diens resultaten per interventie beschreven. Onder de tabel worden alle resultaten uitgebreid beschreven.

1. Ernst van de psoriasis (PASI / BSA)

Alle studies rapporteerden de Psoriasis Area and Severity Index-score (PASI) als uitkomstmaat voor de ernst van psoriasis waarbij bij vier uit de vijf een significant verschil in PASI-score werd gevonden in het voordeel van de interventiegroep. Eén studie rapporteerde de Body Surface Area (BSA) waarbij eveneens een verbetering werd gezien in de interventiegroep. Vanwege de heterogeniteit in studieopzet dan wel de uitkomstmaten, was het niet mogelijk om de studies samen te analyseren. Hieronder zijn de resultaten per studie beschreven.

Bundy et al. (2013) rapporteerden geen significant verschil in PASI na 6 maanden follow-up. Ook bij imputatie van missende data werd geen significant verschil gevonden.

Piaserico et al. (2016) vonden een significante afname in gemiddelde PASI-score van de interventiegroep van 9 op baseline naar 2.5 en 2.4 respectievelijk aan het einde van de studie en na 1 maand follow-up (op 8 weken: p<0.0001). Bij de controlegroep werd eveneens een significante afname in PASI-score gevonden, van 9.1 op baseline naar 3.9 aan het einde van de studie (p=0.003). Echter na 1 maand follow-up was in de controlegroep de gemiddelde PASI weer toegenomen naar 6.1. Tussen de twee groepen werd aan het eind van de studie een significant gemiddeld verschil van de PASI-score gevonden van -1.40 (95%BI -2.53 tot -0.27) in het voordeel van de interventiegroep. De studie rapporteerde eveneens een ANCOVA analyse waarbij wordt gecorrigeerd voor de verschillende waarden op baseline waarbij een gelijksoortig verschil van -1.47 (95% BI -2.56 tot -0.29, p=-.016) werd gevonden. Daarnaast rapporteren Piaserico et al. dat de patiënten in de interventiegroep 4.33 keer meer kans hebben op het bereiken van een reductie van 75% in PASI-score (PASI75) (RR 4.33, 95% BI 1.45 tot 12.91).

Neerackal et al. (2020) rapporteerden een klein significant verschil in gemiddelde PASI-score aan het einde van de studie in het voordeel van de interventiegroep met relaxatietherapie (-2.23 (95%BI -4.22 tot -0.24)).

Tengattini et al. (2019) rapporteerden een statistisch significante verbetering in ernst van de psoriasis (PASI) na 6 maanden bij zowel de interventie- als de controlegroep (p<0.01). Deze studie keek tevens naar de Body Surface Area (BSA), waarbij eveneens een statistisch significante verbetering werd gevonden na 6 maanden bij zowel interventie- als controlegroep (p<0.01). De specifieke waarden van de DLQI of betrouwbaarheidsintervallen werden niet beschreven, waardoor de nauwkeurigheid en zekerheid van het verschil niet te beoordelen is.

Fortune et al. (2002) rapporteerden een gemiddeld verschil van -2.2 na 6 weken (p=0.03) en -2.0 bij 6 maanden follow-up (p=0.04). Er werden echter geen aanvullende gegevens over de variantie gerapporteerd, waardoor de nauwkeurigheid en zekerheid van het verschil niet te beoordelen is.

2. Kwaliteit van leven (DLQI)

Drie studies beschreven de kwaliteit van leven volgens de DLQI (Bundy 2013, Neerackal 2020, Tengattini 2019). Allen vonden een significant verschil in DLQI, waarbij twee studies een significant verschil in gemiddelde DLQI-score in het voordeel van de interventiegroep rapporteerden (Bundy 2013 en Neerackal 2020). Eén studie beschreef een verbetering in DLQI-score bij beide groepen na interventie maar rapporteerde niet over een verschil tussen de groepen (Tengattini 2019).

Bundy et al. (2013) en Neerackal et al. (2020) rapporteerden een significant verschil in gemiddelde DLQI score in het voordeel van de interventiegroep aan het einde van de interventie van respectievelijk -1.93 (95%BI -3.72 tot -0.13) en -3.56 (95%BI -4.89 tot -2.23).

Tengattini et al. (2019) vonden een significante verbetering in DLQI voor zowel interventie- als controlegroep na 6 maanden (p<0.01). De specifieke waarden van de DLQI of betrouwbaarheidsintervallen werden niet beschreven, waardoor de nauwkeurigheid en zekerheid van het verschil niet te beoordelen is. Het verschil tussen beide groepen is niet gerapporteerd.

2. Mindfulness + standaardzorg vs. standaardzorg

Beschrijving van de studies

D’Alton et al. (2019) voerden een RCT uit bij 94 patiënten met mild tot matig ernstige psoriasis die stabiel zijn ingesteld op systemische medicatie voor minstens 6 maanden. De interventies bestonden uit (1) treatment-as-usual met mindfulness-based cognititive therapy (MBCT), (2) treatment-as-usual) met mindfulness-based self-compassion therapy (MBSCT), (3) treatment-as-usual met self-help MBSCT (MBSCT-SH) en (4) treatment-as-usual (met systemische medicatie).

Fordham et al. (2015) voerden een RCT uit bij 29 patiënten met psoriasis. De interventie bestond uit mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) gedurende acht weken in groepssessies met een in MBCT getrainde behandelaar. Zowel interventie- als controlegroep continueerden standaardzorg.

Risk of bias

Bij de RCT van D’Alton et al. (2019) was sprake van een adequate randomisatie en allocatie. Er was een hoog risico op performance bias omdat er geen blindering was van de patiënten. Het dermatologische deel van het beoordelend personeel was geblindeerd, echter het psychologische beoordelend personeel was niet geblindeerd omdat zij tevens de mindfulness interventie uitvoerden. Het is onduidelijk of dit de uitkomsten kan hebben beïnvloed. Er was een hoog risico op attrition bias vanwege forse loss to follow-up. In het studieprotocol waren de uitkomstmaten betreffende de ernst van de psoriasis niet vooraf gespecificeerd, waardoor er sprake is van reporting bias.

Bij de RCT van Fordham et al. (2015) is het onduidelijk of er sprake was van adequate randomisatie, allocatie en blindering van de patiënten en beoordelaars. Er is een hoog risico op attrition bias gezien de loss to follow-up met name in de interventiegroep. Er werd niet verwezen naar een studieprotocol en er is onvoldoende informatie om te beoordelen of er risico is op een andere vorm van bias.

De Risk of bias analyse is te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

Beschrijving van de resultaten

1. Ernst van de psoriasis (PASI)

D’Alton et al. (2019) rapporteerden geen significant verschil in ernst van de psoriasis symptomen bij de verschillende interventiegroepen met mindfulness vergeleken met de controlegroep met treatment-as-usual. De specifieke waarden van de PASI of betrouwbaarheidsintervallen werden echter niet beschreven, waardoor de nauwkeurigheid en zekerheid van het verschil niet te beoordelen is.

2. Kwaliteit van leven (DLQI)

Beide studies rapporteerden middels de DLQI over de kwaliteit van leven, met verschillende resultaten. Bij de studie van D’Alton et al. (2019) werd geen significant verschil gevonden in DLQI tussen de verschillende interventie- en controlegroepen, ook niet bij de follow-up na 6 en 12 maanden. De studie van Fordham et al. (2015) beoordeelden de DLQI met een analyse van covariantie (ANCOVA) omdat de scores van de DLQI niet normaal verdeeld waren op baseline. Hierbij werd een significant verschil van 4.15 punten (95% BI 0.62 tot 7.67, p=0.02) gevonden in het voordeel van de interventiegroep.

Om de uitgangsvraag te beantwoorden is een systematische literatuuranalyse uitgevoerd. Voor dit onderzoek is de volgende PICO opgesteld:
Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven?

P: Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)

I: Stressreductie, mindfulness

C: Geen interventie

O: Zie onderstaand

De werkgroep definieerde onderstaande uitkomstmaten en hanteerde de in de studies gebruikte definities.

Primair (cruciaal):

Ernst psoriasis op korte en lange termijn: Psoriasis Area and Severity Index (PASI) en Body Surface Area (BSA)

Secundair (belangrijk):

Kwaliteit van leven: Dermatology Life Quality Index (DLQI)

Er werd een systematische zoekstrategie uitgevoerd in de elektronische databases Embase en Medline. De zoekstrategie is toegevoegd in bijlage 2. Studies werden geïncludeerd wanneer deze overeenkwamen met de elementen van de PICO en aan de volgende in- en exclusiecriteria voldeden:

Inclusie:

Uitsluitend studies waarbij stressreductie is vastgesteld.
Vergelijkend onderzoek (RCT, CCT, SR (RCT of CCT)).
Uitsluitend Nederlandstalige en Engelstalige publicaties.

Exclusie:

Artritis psoriatica zonder huidpsoriasis
Patiëntaantal n<25

Enkel studies waarbij daadwerkelijk uit een uitkomstmaat sprake blijkt van stressreductie zijn geïncludeerd om zo zuiver mogelijk het effect van stressreductie op psoriasis te kunnen onderzoeken. Echter gezien de specifieke interesse vanuit de werkgroep ten aanzien van interventies met mindfulness is ervoor gekozen om hierbij een uitzondering te maken om ook relevante studies te includeren waarbij niet direct stressreductie wordt gerapporteerd als uitkomstmaat.

Basavaraj, K. H., Navya, M. A., & Rashmi, R. (2011). Stress and quality of life in psoriasis: an update. International journal of dermatology, 50(7), 783–792. https://doi.org/10.1111/j.1365-4632.2010.04844.x
Basra, M. K., Salek, M. S., Camilleri, L., Sturkey, R., & Finlay, A. Y. (2015). Determining the minimal clinically important difference and responsiveness of the Dermatology Life Quality Index (DLQI): further data. Dermatology (Basel, Switzerland), 230(1), 27–33. https://doi.org/10.1159/000365390
Botha, E., Gwin, T., & Purpora, C. (2015). The effectiveness of mindfulness based programs in reducing stress experienced by nurses in adult hospital settings: a systematic review of quantitative evidence protocol. JBI database of systematic reviews and implementation reports, 13(10), 21–29. https://doi.org/10.11124/jbisrir-2015-2380
Bundy, C., Pinder, B., Bucci, S., Reeves, D., Griffiths, C. E. M., & Tarrier, N. (2013). A novel, web‐based, psychological intervention for people with psoriasis: the electronic Targeted Intervention for Psoriasis (eTIPs) study. British Journal of Dermatology, 169(2), 329-336. https://doi.org/10.1111/bjd.12350
D’Alton, P., Kinsella, L., Walsh, O. et al. (2015). Mindfulness-Based Interventions for Psoriasis: a Randomized Controlled Trial. Mindfulness 10, 288–300. https://doi.org/10.1007/s12671-018-0973-5
Elmets, C. A., Korman, N. J., Prater, E. F., Wong, E. B., Rupani, R. N., Kivelevitch, D., Armstrong, A. W., Connor, C., Cordoro, K. M., Davis, D. M. R., Elewski, B. E., Gelfand, J. M., Gordon, K. B., Gottlieb, A. B., Kaplan, D. H., Kavanaugh, A., Kiselica, M., Kroshinsky, D., Lebwohl, M., Leonardi, C. L., … Menter, A. (2021). Joint AAD-NPF Guidelines of care for the management and treatment of psoriasis with topical therapy and alternative medicine modalities for psoriasis severity measures. Journal of the American Academy of Dermatology, 84(2), 432–470.
Evers AW, Verhoeven EW, Kraaimaat FW, de Jong EM, et al. J Behav Med. 2010 Jun;33(3):181-189.
Fordham, B., Griffiths, C. E., & Bundy, C. (2015). A pilot study examining mindfulness-based cognitive therapy in psoriasis. Psychology, health & medicine, 20(1), 121–127. https://doi.org/10.1080/13548506.2014.902483
Fortune, D. G., Richards, H. L., Kirby, B., Bowcock, S., Main, C. J., & Griffiths, C. E. (2002). A cognitive-behavioural symptom management programme as an adjunct in psoriasis therapy. The British journal of dermatology, 146(3), 458–465. https://doi.org/10.1046/j.1365-2133.2002.04622.x
Kabat-Zinn J, Wheeler E, Light T, et al. Psychosom Med. 1998;60(5):625-632.
Kanda N. Psoriasis: Pathogenesis, Comorbidities, and Therapy Updated. Int J Mol Sci. 2021 Mar 15;22(6):2979. doi: 10.3390/ijms22062979. PMID: 33804147; PMCID: PMC8000092.
Neerackal, R. J., Abdul Latheef, E. N., Sukumarakurup, S., & Jafferany, M. (2020). Relaxation therapy in the management of psoriasis. Dermatologic therapy, 33(6), e14030. https://doi.org/10.1111/dth.14030
Piaserico, S., Marinello, E., Dessi, A., Linder, M. D., Coccarielli, D., & Peserico, A. (2016). Efficacy of Biofeedback and Cognitive-behavioural Therapy in Psoriatic PatientsA Single-blind, Randomized and Controlled Study with Added Narrow-band Ultraviolet B Therapy. Acta dermato-venereologica, 96(217), 91–95. https://doi.org/10.2340/00015555-2428
Polenghi, M. M., Molinari, E., Gala, C., Guzzi, R., Garutti, C., & Finzi, A. F. (1994). Experience with psoriasis in a psychosomatic dermatology clinic. Acta dermato-venereologica. Supplementum, 186, 65–66. https://doi.org/10.2340/000155551866566
Srour, R. A., & Keyes, D. (2024). Lifestyle Mindfulness In Clinical Practice. In StatPearls. StatPearls Publishing.
Tengattini, V., Foschi, L., Rucci, P., Iommi, M., Fantini, M. P., Patrizi, A., & Bardazzi, F. (2019). Effectiveness of psychological intervention in psoriatic patients relative to standard care. European journal of dermatology : EJD, 29(2), 231–233. https://doi.org/10.1684/ejd.2019.3515
Woźniak, E., Owczarczyk-Saczonek, A., & Placek, W. (2021). Psychological Stress, Mast Cells, and Psoriasis-Is There Any Relationship?. International journal of molecular sciences, 22(24), 13252. https://doi.org/10.3390/ijms222413252

Tabel 26: Risk of bias RCT psoriasis en stress

Beoordeling risk of bias door middel van Cochrane collaboration tool.

Study reference (first author, publication year)	Describe method of randomisation¹	Random sequence generation (selection bias)² (high/unclear/low risk)	Allocation concealment (selection bias)³ (high/unclear/low risk)	Blinding of participants and personnel (performance bias)^4,6 All outcomes (high/unclear/low risk)	Blinding of outcome assessor (detection bias)^5,6 All outcomes (high/unclear/low risk)	Incomplete outcome data (attrition bias)⁷ All outcomes (high/unclear/low risk)	Selective reporting (reporting bias)⁸ (high/unclear/low risk)	Other bias⁹ (high/unclear/low risk)
Piaserico 2016	Quote: “Randomized allocation by an independent researcher. … Order of randomization was determined according to a standard table of random numbers.”	Low risk	Low risk	High risk. Due to the type of interventions, blinding of patients was not possible.	Low risk. All assessment were administered and scored by a physician blind to the group to which each participant had been allocated. Patients were asked not to divulge what treatment they were receiving to their study physicians.	Unclear. Attrition from the intervention group was 13%, attrition from the control group was similar with 10%. However no reasons for drop-out were reported.	Unclear. No study protocol available.	Unclear. Unsually high proportion of women in study population. Possible explanation the reluctance of male patients to undergo the photoherapy intervention.
Bundy 2013	Quote: “Block randomization and allocation in multiples of eight participants via random number-generated sequences, and conducted independently of the research team, were used to allocate…”	Low risk	Low risk	High risk. Due to the type of interventions, blinding of patients was not possible.	Unclear, insufficient information to permit judgement.	High risk. Quote: “Five people in interventiongroup withdrew from study, one person died form unrelated cause. High attrition rate (32%), … higher in intervention arm (43% vs. 23%)”	Unclear. No study protocol available	Low risk
D'Alton 2019	Quote: “Participants were allocated to the treatment conditions using an online randomization tool The allocation was conducted by an independent person who was not involved in the study.	Low risk	Low risk	High risk. Due to the type of interventions, blinding of patients was not possible.	Unclear. The dermatology medical team was blinded from knowledge of which intervention patients received, but the psychology team was not blinded due to their involvement in delivering the mindfulness-based interventions.	High risk. Attrition rate 15% post-treatment, 35% at 6-month follow-up and 41% at 12-month follow-up. No intention-to-treat analysis.	High risk. Study protocol available. Clinical outcomes on the severity of psoriasis have not been pre-specified.	Low risk
Fordham 2015	Quote: ”After baseline assessment, participants were randomised with block randomization (block size of six)”.	Unclear	Unclear	Unclear, insufficient information to permit judgement.	Unclear, insufficient information to permit judgement.	High risk. In intervention group 7/13 greater loss to follow-up (7/13 vs 3/16 patients).	Unclear. No study protocol available.	Low risk

Tabel 27: Risk of bias OBS psoriasis en stress

Beoordeling risk of bias middels Newcastle-Ottawa scale (NOS).

		Selection				Comparability	Exposure
Studie	Study design	Is the Case Definition Adequate?	Representativeness of the Cases	Selection of Controls	Definition of Controls	Comparability of cohorts on the basis of the design or analysis	Ascertainment of Exposure	Same method of ascertainment for cases and controls?	Non-Response Rate	Explanations
Fortune 2002	case-control trial	★	-	★	★	★	★	★	★	- Attribution to intervention cohort based on own preference/motivation - Not mentioned whether assessment of PASI was blinded. Other outcomes based on self-report questionnaire. - Attrition from intervention group 25% at 6 weeks, 30% at 6 months. Attrition from control group 21% at 6 weeks, 43% at 6 months.
Neerackal 2020	case-control trial	★	-	★	★	★	★	★	★	- Patients included when on methotrexate and when they had stress factor - Assessment of PASI was not blinded. Other outcomes based on self-report questionnaire. - 10 drop outs from cases (33%) and 5 drop outs from controls (16%) due to the difficulty in attending the hospital and in adherence.
Tengattini 2019	case-control trial	★	-	★	★	-	★	★	★	- No description of the derivation of the cohorts - No data about baseline characteristics - Not mentioned whether assessment of PASI was blinded. Other outcomes based on self-report questionnaire. - No description of possible loss to follow-up - No description of adjusting for confounders

Tabel 14: Overzicht geëxcludeerde studies psoriasis en stress

Artikel	Reden van exclusie
Alibeigi-Beni 2017	Perzisch-talig artikel
Bartholomew 2022	Relevante primaire studies geïncludeerd
Chen 2014	Narratieve review, onvoldoende gegevens primaire studies
Fordham 2013	Relevante primaire studies geïncludeerd
Fortune 2004	Uitkomstmaten komen niet overeen
Gaston 1988	Kleine patiëntgroep (n=18)
Gaston 1991	Kleine patiëntgroep (n=18)
Goldenhar 2005	Soort studie: proefschrift
Kabat-Zinn 1998	Uitkomstmaten komen niet overeen
Kabat-Zinn 2003	Herdruk van Kabat-Zinn 1998
Keinan 1995	Uitkomstmaten komen niet overeen
Lambert 2011	Uitkomstmaten komen niet overeen, tevens dubbele interventie
Lange 1999	Duitstalig artikel
Lavda 2012	Uitkomstmaten komen niet overeen
Lazaroff 2000	Uitkomstmaten komen niet overeen
Li 2020	Meerdere interventies in patiëntgroep (psychologische interventie, UVB en supplement)
Maddock 2019	Uitkomstmaten komen niet overeen
Muftin 2022	Interventie komt niet overeen, niet specifiek stressreductie. Tevens komen uitkomstmaat niet overeen
Nguyen 2021	Kleine patiëntgroep (n=20)
Niazi 2011	Onvoldoende gegevens primaire studies
Parks 2020	Kleine patiëntgroep (n=7)
Patel 2020	Interventie komt niet overeen
Price 1991	Uitkomstmaten komen niet overeen
Qureshi 2019	Relevante primaire studies geïncludeerd
Rafidi 2022	Relevante primaire studies geïncludeerd
Revankar 2022	Relevante primaire studies geïncludeerd
Scheewe 2001	Dubbele interventie
Sijercic 2020	Relevante primaire studies geïncludeerd
Sijercic 2020	Relevante primaire studies geïncludeerd
Timis 2021	Relevante primaire studies geïncludeerd
Van Acht 2022	Relevante primaire studies geïncludeerd
Van Beugen 2016	Geen stressreductie
Vedhara 2007	Uitkomstmaten komen niet overeen
Xiao 2019	Relevante primaire studies geïncludeerd
Zachariae 1996	Geen stressreductie
Zill 2019	Relevante primaire studies geïncludeerd

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum : 05-08-2026

Beoordeeld op geldigheid : 05-08-2026

Voor het beoordelen van de actualiteit van deze richtlijn is de werkgroep grotendeels in stand gehouden. Op modulair niveau is een onderhoudsplan beschreven. Bij het opstellen van de richtlijn heeft de werkgroep per module een inschatting gemaakt over de maximale termijn waarop herbeoordeling moet plaatsvinden en eventuele aandachtspunten geformuleerd die van belang zijn bij een toekomstige herziening (update).

De Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie (NVDV) is regiehouder van deze richtlijn actinische keratose en eerstverantwoordelijke op het gebied van de actualiteitsbeoordeling van de richtlijn. De andere aan deze richtlijn deelnemende wetenschappelijke verenigingen of gebruikers van de richtlijn delen de verantwoordelijkheid en informeren de regiehouder over relevante ontwikkelingen binnen hun vakgebied.

Initiatief en autorisatie

Initiatief:

Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie

Geautoriseerd door:

Huid Nederland
Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie
Psoriasispatiënten Nederland

Doel en doelgroep

Doel

Deze richtlijn is een document met aanbevelingen ter ondersteuning van de dagelijkse praktijkvoering. De richtlijn berust op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek en aansluitende meningsvorming gericht op het vaststellen van goed medisch handelen. De richtlijn geeft aanbevelingen over begeleiding en behandeling van patiënten met psoriasis en eczeem.

Doelgroep

De richtlijn is bestemd voor alle zorgverleners die betrokken zijn bij tweede- of derdelijns zorg voor patiënten met psoriasis of eczeem. Voor patiënten werd informatie op thuisarts.nl en een patiënten folder ontwikkeld

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijn werd een multidisciplinaire werkgroep ingesteld. Bij het samenstellen van de werkgroep werd rekening gehouden met de geografische spreiding van de werkgroepleden en met een evenredige vertegenwoordiging van academische en niet-academische achtergrond. De werkgroepleden hebben onafhankelijk gehandeld en geen enkel lid ontving gunsten met het doel de richtlijnen te beïnvloeden. Naast de afgevaardigden van de verschillende beroepsgroepen zijn er ook patiëntenvertegenwoordigers betrokken geweest bij de ontwikkeling van de richtlijn. Voor een volledig overzicht van voorgaande werkgroepleden en alle betrokken partijen wordt verwezen naar tabel 1 en 2.

Tabel 2: Overzicht werkgroepleden

Werkgroepleden – 2024-2026	Vereniging
Sandrine de Winter	NVDV
Alice Langeveld	NVDV
Annemie Galimont	NVDV
Iris Kuijken	NVDV
Liesbeth van der Rhee	NVDV
Anke Biemans	NVDV
Florentine de Boer	Op persoonlijke titel
Berber Vlieg	NVD
Myrthe van Zon	NVH
Janneke Huizinga	V&VN
Wim Tichelman	VMCE
Jim van der Zon	Psoriasispatiënten Nederland
Marian Kolk	Psoriasispatiënten Nederland
Francine Das (t/m november 2023)	Huid Nederland
Ondersteuning werkgroep	Vereniging
Rosalie Slegers, arts-onderzoeker	NVDV
Marit Masselink, arts-onderzoeker	NVDV
Anne-Roos Kersbergen, arts-onderzoeker	NVDV
Dorien Adamse, arts-onderzoeker	NVDV
Annefloor van Enst, epidemioloog	NVDV
Loïs Ricken, junior beleidsadviseur	NVDV
Maxime Verhoeven, senior beleidsadviseur	NVDV

Belangenverklaringen

De KNMG-Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling is gevolgd. Alle werkgroepleden hebben schriftelijk verklaard of ze in de laatste drie jaar directe financiële belangen (betrekking bij een commercieel bedrijf, persoonlijke financiële belangen, onderzoeksfinanciering) of indirecte belangen (persoonlijke relaties, reputatie management, kennisvalorisatie) hebben gehad. Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie.

Tabel 3: Overzicht belangenverklaringen

Werkgroeplid	Hoofdfunctie(s)	Nevenfunctie(s)	Persoonlijke financiële belangen	Persoonlijke relaties	Extern gefinancierd onderzoek	Intellectuele belangen en reputatie	Overige belangen	Getekend op	Herbeoordeeld op	Acties (voorstel)
Sandrine de Winter (voorzitter)	Dermatoloog, Antoni van leeuwenhoek ziekenhuis, Amsterdam	Geen	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	18-08-2022	02-04-2026	geen
Annemie Galimont-Collen	• Dermatoloog, DGA Galiderm BV, inkomsten vanuit dermaTeam Holding BV • Aandeelhouder dermaTeam Holding BV, deze BV heeft als hoofdtaak dermatologische zorg, daarnaast heeft de holding een dochter BV voor onverzekerde zorg (dermaTeam Huid&Laser en een dochter BV voor onderzoek (dermaTeam research). • Lid van VMS Bravis Ziekenhuis (Lid van de IFMS commissie en Lid werkgroep coassistenten).	• Lid MASCC (Multinational Association of Supportive Cancer Care), subsectie Oncodermatologie (onbezoldigd). • Lid ENCODA (European Network for Cutaneous ADverse event of Oncologic drugs, momenteel opgegaan in EADV task force dermatology for cancer patients (onbezoldigd). • Lid NCODA (National Community Oncology Dispensing Association ) (onbezoldigd). • Lid van de beroepenvelden commissie opleiding huidtherapie hoge school Utrecht en Den Haag • (vacatiegeld). • Gastspreker op congressen en nascholingen (onbezoldigd of vergoeding cfr markttarief, indien via farmaceutische firma’s is dit aangegeven in transparantie register). • Gemandateerde in zorgmodule eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH(vacatiegelden). • Opleiding Post-HBO eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH (bezoldigd). • Opleidingpodotherapeuten mbt de oncologische voet ism NvVP (bezoldigd). • Voorzitter deel huidzorg in de richtlijn palliatieve zorg voor kinderen ism IKNL (vacatiegeld). • Dagvoorzitter op congressen, dagvergoeding conform markttarief • Adviesraden farmaceutische firma’s mbt de nieuwe geneesmiddelen tegen Eczeem (vergoeding cfr markttarief en aangegeven in transparantie register) • Auteur artikelen voor tijdschrift WCS (vacatiegelden) • Docent huidopleiding.nl (inschrijfgeld van de cursisten). • Beheerder Facebook groep Huidopleiding (onbezoldigd). • Eigenaar websites onlinedermatologie.nl en huidopleiding.nl (niet gesponsord).	Ik participeer in adviesrondes mbt nieuwe geneesmiddelen tegen eczeem (vergoeding cfr markttarief, dit is aangegeven in transparantie register).	N.v.t.	dermaTeam holding BV heeft een dochter BV die participeertin onderzoek. Ik maak geen deel uit van het bestuur van deze BV, het bestuur van de holding. Ik ben ook geen principal investigator. Ik verwijs patiënten indien zij voldoen aan de inclusie criteria	Ongesponsorde website over huidaandoeningen (onlinederamtologie.nl en Huidopleiding.nl), betaald uit eigen BV. • Smeer’m project, CZ-gefinancierd multidisciplinair project in 2011 voor kinderen met eczeem.. Boekjes en materiaal gratis te verkrijgen via onlinederamtologie.nl • Opleiding Post-HBO eczeemin de huidtherapeutische praktijkism NVH (bezoldigd). • Opleidingpodotherapeuten mbt de oncologische voet ism NvVP (bezoldigd). 5 • Docent huidopleiding.nl (inschrijfgeld van de cursisten).	N.v.t.	13-08-2022	02-04-2026	geen
Alice Langeveld	Dermatoloog, Tergooi MC	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	30-05-2023	07-04-2026	geen
Iris Kuijken	Dermatoloog, Praktijk Dermatologie de Bliek, Kuijken en Laane Amsterdam en Bloemendaal.	Bij kliniek Bloemendaal verkoop van verzorgende producten van La Roche Posay, Vichy en CeraVe	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	20-05-2023	31-03-2026	geen
Liesbeth van der Rhee	Dermatoloog, Mauritskliniek, Utrecht	Geen	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	20-10-2025	31-03-2026	geen
Anke Biemans	- Dermatoloog Ceulen Klinieken Uden (2-3dgn/week) - Dermatoloog Phizi (1,5^e lijnszorg in huisartsenpraktijk) - Docent nascholingen Dermatologie (onderwijs voor huisartsen, jeugdartsen, tandarsten over verschillende dermatologische onderwerpen)	Werkgroep Geriatrische dermatologie (onbetaald)	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	01-04-2026	n.v.t.	geen
Florentine de Boer	PhD kandidaat, Anios dermatologie NWZ		N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	20-10-2025	8-04-2026	geen
Berber Vlieg-Boerstra	Diëtist-onderzoeker OLVG (kindergeneeskunde) te Amsterdam en Rijnstate Allergiecentrum te Arnhem, Allergiediëtist eigen praktijk Vlieg Diëtisten te Arnhem	Lid Adviesraad Vinimini (onkosten vergoeding), Board member Working Group Nutrition and Immunomodulation, European Academy of Allergy and Immunology (onbetaald), Lid Nutrition Working Group, Allied Health, AAAAI., Lid Diëtisten Alliantie Voedselovergevoeligheid, DAVO (allergiedietist-davo.nl) , Lid Redactieraad Nederlands Tijdschrift voor Allergie, Astma en Klinische Immunologie (NTvAAKI) (vacatiegeld)	N.v.t.	N.v.t.	Diameter studie: Research funding Ekhaga Foundation, Sweden, OLVG groei studie: Research funding Nutricia en OLVG Research-, IMPACDD study: IMProving Treatment of AtopiC Dermatitis in adults by immune- supportive Diet. An explorative Study. Funded by Stichting Fonds Onderzoek Huidziekten en OLVG Research, Alladin study: Alleviatiing Atopic Dermatitis in children and adults by immune-supportive diet: a randomized controlled trial. Funded by ZonMw, OLVG Research, Huuskes, Colzaco, Raw Milk, Stichting Graangeluk. Company, GI Symptom Tracker study, funded by NCFS	Erkenning voor de immunomodulerende rol van voeding bij huidziekten	N.v.t.	1-08-2023	31-03-2026	geen
Myrthe van Zon	Beleidsmedewerker Onderzoek & Kwaliteit bij de NVH. Betrokken bij de ontwikkeling van kwaliteitsinstrumenten (zoals zorgmodules, richtlijnen en protocollen) van de NVH en aanpalende disciplines.	Lid van werkgroep skin tears in de wijk van de V&VN.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	27-9-2023	N.v.t.	geen
Janneke Huizinga	Verpleegkundig specialist dermatologie UMCG	Geen	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	28-10-2025	07-04-2026	geen
Wim Tichelman	Patiëntvertegenwoordiger Eczeem (VMCE), gepensioneerd vrijwilliger	Vrijwilliger Museum Bevrijdende Vleugels Best	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	10-07-2023	02-04-2026	geen
Jim van der Zon	Patiëntvertegenwoordiger psoriasis Nederland, gepensioneerd vrijwilliger	Relatiebeheer Psoriasispatiënten Nederland, onbetaaald Webmaster Psoriasispatiënten Nederland, onbetaald Patientpartner Psoriasispatiënten Nederland, onbetaald Advies en adviesraad voor enkele farmaceuten, onbetaald Energiecoach, gemeente Teylingen, onbetaald	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	Onbetaalde publicatie artikel (preprint.org) over mogelijke oorzaken psoriasis, waarin de oorzaak wordt ondersteld in mitochondrieën	N.v.t.	20-10-2025	02-04-2026	geen
Marian Kolk	Patiëntvertegenwoordiger psoriasis Nederland	Nvt	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	22-10-2025	02-04-2026	geen
Francine Das (t/m November 2023)	Gepensioneerd min. Van BZK	Vrijwilliger Hidradenitis Patiënten Vereniging	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	10-07-2023	n.v.t.	geen

Inbreng patiëntenperspectief

Er is aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door de zitting neming van een patiënt in de werkgroep en de opname van een module over patiëntenvoorlichting. De conceptrichtlijn is tevens voor commentaar voorgelegd aan Huid Nederland, VMCE, en Psoriasispatienten Nederland.

Wkkgz & Kwalitatieve raming van mogelijke substantiële financiële gevolgen

Bij de richtlijn is conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uitgevoerd of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling zijn richtlijnmodules op verschillende domeinen getoetst (gebaseerd op het stroomschema ontwikkeld door FMS).

Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële financiële gevolgen zijn, zie onderstaande tabel.

Tabel 64: Kwalitatieve raming Wkkgz

Module	Uitkomst Raming	Toelichting
Psoriasis en stress	Geen substantiële financiële gevolgen	Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het geen nieuwe manier van zorgverlening of andere organisatie van zorgverlening betreft, het geen toename in het aantal in te zetten voltijdsequivalenten aan zorgverleners betreft en het geen wijziging in het opleidingsniveau van zorgpersoneel betreft. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht.

Implementatie

In de verschillende fasen van de richtlijnontwikkeling is rekening gehouden met de implementatie van de richtlijn(module) en de praktische uitvoerbaarheid van de aanbevelingen. Daarbij is uitdrukkelijk gelet op factoren die de invoering van de richtlijn in de praktijk kunnen bevorderen of belemmeren. De richtlijn wordt via het internet verspreid onder alle relevante beroepsgroepen en ziekenhuizen en er zal in verschillende specifieke vaktijdschriften aandacht worden besteed aan de richtlijn. Tevens zal een samenvatting worden gemaakt. De voorlichtingsfolder van de NVDV zal worden afgestemd op de richtlijn. Het volledige implementatieplan is per module opgenomen in de bijlagen.

Werkwijze

AGREE

Deze richtlijn is opgesteld conform de eisen vermeld in het rapport Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 van de adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwaliteit. Dit rapport is gebaseerd op het AGREE II instrument (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation II; Brouwers, 2010), dat een internationaal breed geaccepteerd instrument is. Onderstaand is de methode stapsgewijs beschreven.

Knelpuntenanalyse

In de voorbereidingsfase heeft een bijeenkomst plaatsgevonden waarvoor alle belanghebbenden zijn uitgenodigd. In deze bijeenkomst zijn knelpunten aangedragen door de werkgroepleden; NVDV, NHG, V&VN en HPN. Tevens werden uitgenodigd Zorgverzekeraars Nederland (ZN), Nederlandse Vereniging Ziekenhuizen (NVZ), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen (VIG) en de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU).

Uitgangsvragen en uitkomstmaten

Op basis van de uitkomsten van de knelpuntenanalyse heeft de werkgroep uitgangsvragen opgesteld. Daarbij is per uitgangsvraag geïnventariseerd welke uitkomstmaten voor de patiënt relevant zijn, waarbij zowel gewenste als ongewenste effecten zijn meegenomen. Deze uitkomstmaten zijn door de werkgroep gewaardeerd naar hun relatieve belang voor de besluitvorming rondom aanbevelingen: cruciaal (kritiek voor de besluitvorming), belangrijk (maar niet cruciaal) en onbelangrijk.

Strategie voor zoeken en selecteren van literatuur

Voor de afzonderlijke uitgangsvragen werd aan de hand van specifieke zoektermen gezocht naar gepubliceerde wetenschappelijke studies in (verschillende) elektronische databases. Tevens werd aanvullend gezocht naar studies aan de hand van de literatuurlijsten van de geselecteerde artikelen en consultatie van experts. In eerste instantie werd gezocht naar studies met de hoogste mate van bewijs. Literatuur is geselecteerd op basis van vooraf opgestelde selectiecriteria. De geselecteerde artikelen werden gebruikt om de uitgangsvraag te beantwoorden. De databases waarin is gezocht, de zoekstrategie en de gehanteerde selectiecriteria zijn te vinden per module.

Kwaliteitsbeoordeling individuele studies

Individuele studies werden systematisch beoordeeld, op basis van op voorhand opgestelde methodologische kwaliteitscriteria, om zo het risico op vertekende studieresultaten (risk of bias) te kunnen inschatten. Deze beoordelingen kunt u vinden in de Risk of Bias (RoB) tabellen. De gebruikte RoB instrumenten zijn gevalideerde instrumenten die worden aanbevolen door de Cochrane Collaboration: AMSTAR - voor systematische reviews; Cochrane - voor gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek; Newcastle-Ottowa - voor observationeel onderzoek; QUADAS II – voor diagnostisch onderzoek.

Samenvatten van de literatuur

De relevante onderzoeksgegevens van alle geselecteerde artikelen zijn overzichtelijk weergegeven in evidencetabellen. De belangrijkste bevindingen uit de literatuur werden beschreven in de samenvatting van de literatuur. Bij een voldoende aantal studies en overeenkomstigheid (homogeniteit) tussen de studies werden de gegevens ook kwantitatief samengevat (meta-analyse) met behulp van Review Manager 5.

Beoordelen van de kracht van het wetenschappelijke bewijs (2021)

A) Voor interventievragen (vragen over therapie of screening)

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode. GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (zie http://www.gradeworkinggroup.org/). GRADE onderscheidt vier gradaties voor de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs: hoog, redelijk, laag en zeer laag. Deze gradaties verwijzen naar de mate van zekerheid die er bestaat over de literatuurconclusie (Schünemann, 2013).

Tabel 4: GRADE gradaties van kwaliteit van bewijs

GRADE	Definitie
Hoog	er is hoge zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie; het is zeer onwaarschijnlijk dat de literatuurconclusie verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.
Redelijk	er is redelijke zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie; het is mogelijk dat de conclusie verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.
Laag	er is lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie; er is een reële kans dat de conclusie verandert wanneer er resultaten van nieuw grootschalig onderzoek aan de literatuuranalyse worden toegevoegd.
Zeer laag	er is zeer lage zekerheid dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie; de literatuurconclusie is zeer onzeker.

B) Voor vragen over diagnostische tests, schade of bijwerkingen, etiologie en prognose

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd eveneens bepaald volgens de GRADE-methode: GRADE-diagnostiek voor diagnostische vragen (Schünemann, 2008) en een generieke GRADE-methode voor vragen over schade of bijwerkingen, etiologie en prognose. In de gehanteerde generieke GRADE-methode werden de basisprincipes van de GRADE methodiek toegepast: het benoemen en prioriteren van de klinisch (patiënt) relevante uitkomstmaten, een systematische review per uitkomstmaat, en een beoordeling van bewijskracht op basis van de vijf GRADE-criteria (startpunt hoog; downgraden voor risk of bias, inconsistentie, indirectheid, imprecisie, en publicatiebias).

C) Voor vragen over de waarde van meet- of classificatie-instrumenten (klinimetrie)

Deze instrumenten werden beoordeeld op validiteit, intra- (test-hertest) en inter-beoordelaarsbetrouwbaarheid, responsiviteit (alleen bij meetinstrumenten) en bruikbaarheid in de praktijk. (naar keuze: optie-1 ‘Bij ontbreken van een gouden standaard, werd een beoordeling van de bewijskracht van literatuurconclusies achterwege gelaten.’ Of optie-2 ‘De kracht van het wetenschappelijk bewijs werd bepaald met de generieke GRADE-methode’).

Beoordelen van het niveau van het wetenschappelijke bewijs (oude modules)

Bij de EBRO-methode (Evidence Based Richtlijn Ontwikkeling) wordt een andere classificatie voor de beoordeling van de kwaliteit van studies aangehouden (van Everdingen 2004). Hierbij ligt de belangrijkheid van de uitkomstmaten niet van tevoren vast en is er geen vastgelegde procedure voor upgraden en downgraden van bewijs, zoals die bij GRADE geldt.

Tabel 5: Classificatie kwaliteit van bewijs (Everdingen, 2004)

Kwaliteit	Interventie	Diagnostisch accuratesse-onderzoek	*Schade/bijwerkingen, etiologie, prognose**
A1	Systematische review van ten minste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2-niveau
A2	Gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit van voldoende omvang	Onderzoek ten opzichte van een referentietest (een ‘gouden standaard’) met tevoren gedefinieerde afkapwaarden en onafhankelijke beoordeling van de resultaten van test en gouden standaard, betreffende een voldoende grote serie van opeenvolgende patiënten die allen de index- en referentietest hebben gehad	Prospectief cohortonderzoek van voldoende omvang en follow-up, waarbij adequaat gecontroleerd is voor ‘confounding’ en selectieve follow-up voldoende is uitgesloten.
B	Vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 (hieronder valt ook patiënt-controleonderzoek, cohortonderzoek)
C	Niet-vergelijkend onderzoek
D	Mening van deskundigen

* Deze classificatie is alleen van toepassing in situaties waarin om ethische of andere redenen gecontroleerde trials niet mogelijk zijn. Zijn die wel mogelijk dan geldt de classificatie voor interventies.

Bij het werken volgens de EBRO-methode zijn op basis van de beschikbare literatuur een of meerdere conclusies geformuleerd. Afhankelijk van het aantal onderzoeken en de mate van bewijs is een niveau van bewijskracht toegekend aan de conclusie (van Everdingen 2004).

Tabel 6: Classificatie kwaliteit van bewijs (Everdingen, 2004)

Niveau	Conclusie gebaseerd op
1	Onderzoek van niveau A1 of ten minste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A2
2	1 onderzoek van niveau A2 of ten minste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B
3	1 onderzoek van niveau B of C
4	Mening van deskundigen

Formuleren van de conclusies

Voor elke relevante uitkomstmaat werd het wetenschappelijk bewijs samengevat in één of meerdere literatuurconclusies waarbij het niveau van bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methodiek. De werkgroepleden maakten de balans op van elke interventie (overall conclusie). Bij het opmaken van de balans werden de gunstige en ongunstige effecten voor de patiënt afgewogen. De overkoepelende bewijskracht wordt bepaald door de laagste bewijskracht gevonden bij een van de cruciale uitkomstmaten. Bij complexe besluitvorming waarin naast de conclusies uit de systematische literatuuranalyse vele aanvullende argumenten (overwegingen) een rol spelen, werd afgezien van een overkoepelende conclusie. In dat geval werden de gunstige en ongunstige effecten van de interventies samen met alle aanvullende argumenten gewogen onder het kopje 'Overwegingen'.

Overwegingen (van bewijs naar aanbeveling)

Om te komen tot een aanbeveling zijn naast (de kwaliteit van) het wetenschappelijke bewijs ook andere aspecten belangrijk. Door gebruik te maken van de Guideline Development Tool werd het Evidence to decision framework conform GRADE methodiek toegepast. Alle werkgroepleden hebben systematisch antwoord gegeven op vragen over de grootte van het effect en grootte van negatieve consequenties, waarden en voorkeuren van de patiënt, kosten en kosteneffectiviteit, beschikbaarheid van voorzieningen, aanvaardbaarheid, en overwegingen voor subgroepen in de patiëntenpopulatie. Deze aspecten worden, voor zover geen onderdeel van de literatuursamenvatting, vermeld en beoordeeld (gewogen) onder het kopje ‘Overwegingen’.

Formuleren van aanbevelingen

De aanbevelingen geven antwoord op de uitgangsvraag en zijn gebaseerd op het beschikbare wetenschappelijke bewijs en de belangrijkste overwegingen, een weging van de gunstige en ongunstige effecten van de relevante interventies. De kracht van het wetenschappelijk bewijs en het gewicht dat door de werkgroep wordt toegekend aan de overwegingen, bepalen samen de sterkte van de aanbeveling. Conform de GRADE-methodiek sluit een lage bewijskracht van conclusies in de systematische literatuuranalyse een sterke aanbeveling niet a priori uit, en zijn bij een hoge bewijskracht ook zwakke aanbevelingen mogelijk. De sterkte van de aanbeveling wordt altijd bepaald door weging van alle relevante argumenten tezamen.

Randvoorwaarden (Organisatie van zorg)

In de knelpuntenanalyse en bij de ontwikkeling van de richtlijn is expliciet rekening gehouden met de organisatie van zorg: alle aspecten die randvoorwaardelijk zijn voor het verlenen van zorg (zoals coördinatie, communicatie, (financiële) middelen, menskracht en infrastructuur). Randvoorwaarden die relevant zijn voor het beantwoorden van een specifieke uitgangsvraag maken onderdeel uit van de overwegingen bij de bewuste uitgangsvraag. Meer algemene, overkoepelende, of bijkomende aspecten van de organisatie van zorg worden behandeld in de module Organisatie van zorg

Indicatorontwikkeling

Er werden geen indicatoren ontwikkeld voor deze richtlijn.

Kennislacunes

Tijdens de ontwikkeling van deze richtlijn is systematisch gezocht naar onderzoek waarvan de resultaten bijdragen aan een antwoord op de uitgangsvragen. Bij elke uitgangsvraag is door de werkgroep nagegaan of er (aanvullend) wetenschappelijk onderzoek gewenst is om de uitgangsvraag te kunnen beantwoorden. Een overzicht van de onderwerpen waarvoor (aanvullend) wetenschappelijk van belang wordt geacht, is als aanbeveling beschreven (zie bijlage 4).

Juridische betekenis van richtlijnen

Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften maar wetenschappelijk onderbouwde en breed gedragen inzichten en aanbevelingen waaraan zorgverleners zouden moeten voldoen om kwalitatief goede zorg te verlenen. Aangezien richtlijnen uitgaan van ‘gemiddelde patiënten’, kunnen zorgverleners in individuele gevallen zo nodig afwijken van de aanbevelingen in de richtlijn. Afwijken van richtlijnen is, als de situatie van de patiënt dat vereist, soms zelfs noodzakelijk. Een richtlijn beschrijft wat goede zorg is, ongeacht de financieringsbron (Zorgverzekeringswet (Zvw), Wet langdurige zorg (Wlz), Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), aanvullende verzekering of eigen betaling door de cliënt/patiënt). Opname van een richtlijn in een register betekent dus niet noodzakelijkerwijs dat de in de richtlijn beschreven zorg verzekerde zorg is. Informatie over kosten zoals beschreven in de richtlijn is gebaseerd op beschikbare gegevens ten tijde van schrijven.

Commentaar- en autorisatiefase

De conceptrichtlijn is aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen, (patiënt) organisaties en stakeholders voorgelegd ter commentaar (zie ook tabel 1). De commentaren zijn verzameld en besproken met de werkgroep. Naar aanleiding van de commentaren is de conceptrichtlijn aangepast en definitief vastgesteld door de werkgroep. De definitieve richtlijn is aan de deelnemende (wetenschappelijke) verenigingen en (patiënt) organisaties voorgelegd ter autorisatie.

Literatuur

Brouwers MC, Kho ME, Browman GP, et al. AGREE Next Steps Consortium. AGREE II: advancing guideline development, reporting and evaluation in health care. CMAJ. 2010;182(18):E839-42. doi: 10.1503/cmaj.090449. Epub 2010 Jul 5. Review. PubMed PMID: 20603348.
Higgins JPT, Green S (editors). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions Version 5.1.0 [updated March 2011]. The Cochrane Collaboration, 2011. Available from www.handbook.cochrane.org.
Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0 (2012). Adviescommissie Richtlijnen van de Raad Kwalitieit.. Online beschikbaar op http://richtlijnendatabase.nl/ Laatst geraadpleegd op [DATUM geraadpleegd voor concepttekst]
Van Everdingen JJE, Burgers JS, Assendelft WJJ, et al. Evidence-based richtlijnontwikkeling. Bohn Stafleu Van Loghum 2004.
Schünemann H, Brożek J, Guyatt G, et al. GRADE handbook for grading quality of evidence and strength of recommendations. Updated October 2013. The GRADE Working Group, 2013. Available from http://gdt.guidelinedevelopment.org/central_prod/_design/client/handbook/handbook.html

Zoekverantwoording

Voor alle hoofdstukken geldt dat de zoekstrategieën zijn uitgevoerd in de EMBASE database, Medline database en de Cochrane library. Enkel de keywords gebruikt in de Medline database zijn weergeven. Experts op het gebied van leefstijl bij huidziekten werden geraadpleegd voor eventuele ontbrekende artikelen en / of casereports. De search is geüpdatet tot 17-04-2024

De zoekactie is met behulp van de PICO-systematiek opgebouwd. De zoekvragen hebben de P als gemeenschappelijke onderdeel. De overige onderdelen van de PICO werden geformuleerd op basis van de uitgangsvraag.

De volgende afbakening is gebruikt:

Tabel 8: Zoekformulieren Psoriasis modules1. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van dieetinterventies (laagcalorisch, intermitterend vasten, ketogeen, nachtschade dieet, mediterrane dieet) versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven en bijwerkingen?
Population	Mensen met een vorm van huidpsoriasis (alle leeftijden)
Intervention*	Laag calorisch dieet Intermittent fasting Ketogeen dieet Nachtschade dieet Mediterrane dieet
Comparison	Geen veranderingen in dieet/normaal dieet
Outcomes	*Critical* Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA) *Important* Kwaliteit van leven: DLQI Bijwerkingen
Databases	Medline, Embase, Cochrane
Key article	Upala, S., & Sanguankeo, A. (2015). Effect of lifestyle weight loss intervention on disease severity in patients with psoriasis: a systematic review and meta-analysis. International journal of obesity (2005), 39(8), 1197–1202. https://doi.org/10.1038/ijo.2015.64

2. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, visolie, omega-3 vetzuren) gebruik vs. geen gebruik bij mensen psoriasis op de ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerken en therapiereductie?
Population	Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)
Intervention*	Vit D Visolie
Comparison	Placebo
Outcomes	*Critical* Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA) *Important* Kwaliteit van leven: DLQI Bijwerkingen Therapiereductie
Key article	Chung, M., Bartholomew, E., Yeroushalmi, S., Hakimi, M., Bhutani, T., & Liao, W. (2022). Dietary Intervention and Supplements in the Management of Psoriasis: Current Perspectives. Psoriasis (Auckland, N.Z.), 12, 151–176. https://doi.org/10.2147/PTT.S328581

3. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met psoriasis op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit?
Population	Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)
Intervention*	Alcohol en roken
Comparison	Geen/minder alcohol/roken
Outcomes	*Critical* Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA) *Important* Kwaliteit van leven: DLQI
Key article	Elmets, C. A., Leonardi, C. L., Davis, D. M. R., Gelfand, J. M., Lichten, J., Mehta, N. N., Armstrong, A. W., Connor, C., Cordoro, K. M., Elewski, B. E., Gordon, K. B., Gottlieb, A. B., Kaplan, D. H., Kavanaugh, A., Kivelevitch, D., Kiselica, M., Korman, N. J., Kroshinsky, D., Lebwohl, M., Lim, H. W., … Menter, A. (2019). Joint AAD-NPF guidelines of care for the management and treatment of psoriasis with awareness and attention to comorbidities. Journal of the American Academy of Dermatology, 80(4), 1073–1113. https://doi.org/10.1016/j.jaad.2018.11.058

4. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met psoriasis op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven?
Population	Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)
Intervention*	Stressreductie, mindfulness
Comparison	Geen stress interventie
Outcomes	*Critical* Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA) *Important* Kwaliteit van leven: DLQI
Review question	Wat is het effect van stressreductie bij patiënten met psoriasis op de ernst van de psoriasis?

5. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met psoriasis?
Population	Mensen met een vorm van psoriasis (alle leeftijden)
Intervention	Beweging (intensief/niet intensief)
Comparison	Niet/weinig beweging
Outcomes	*Critical* Ernst psoriasis op korte en lange termijn: PASI, DLQI, and body surface area (BSA) *Important* Kwaliteit van leven: DLQI, PROMs
Component	Description

Tabel 9: Zoekformulieren Eczeem modules

1. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van dieetinterventies (Eliminatie, laagcalorisch, histamine arm, ultra processed food, Mediterraans dieet) versus geen interventie bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven en bijwerkingen?
Population	Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)
Intervention*	Eliminatie dieet (tolerantie) = Elimineren van een specifiek nutriënt/product Laag calorisch dieet Histamine arm dieet Ultra processed food Mediteraans dieet
Comparison	Geen veranderingen in dieet/normaal dieet
Outcomes	*Critical* Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk *Important* Kwaliteit van leven: DLQI Bijwerkingen
Databases	Medline, Embase
Sleutelartikel	Oykhman, P., Dookie, J., Al-Rammahy, H., de Benedetto, A., Asiniwasis, R. N., LeBovidge, J., Wang, J., Ong, P. Y., Lio, P., Gutierrez, A., Capozza, K., Martin, S. A., Frazier, W., Wheeler, K., Boguniewicz, M., Spergel, J. M., Greenhawt, M., Silverberg, J. I., Schneider, L., & Chu, D. K. (2022). Dietary Elimination for the Treatment of Atopic Dermatitis: A Systematic Review and Meta-Analysis. The journal of allergy and clinical immunology. In practice, 10(10), 2657–2666.e8. https://doi.org/10.1016/j.jaip.2022.06.044

2. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, vitamine D + vitamine E, visolie, zink, magnesium, kurkuma, duindoornolie, probiotica) gebruik vs. geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerken en therapiereductie?
Population	Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)
Intervention*	Vit D Zink Vit E Vit D + Vit E Magnesium Kurkuma Duindoornolie Probiotica Fatty acids (omega/visolie)
Comparison	Placebo
Outcomes	*Critical* Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk *Important* Kwaliteit van leven: DLQI Bijwerkingen Therapiereductie
Sleutelartikelen	Bath-Hextall, F. J., Jenkinson, C., Humphreys, R., & Williams, H. C. (2012). Dietary supplements for established atopic eczema. The Cochrane database of systematic reviews, 2012(2), CD005205. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005205.pub3 Vaughn, A. R., Foolad, N., Maarouf, M., Tran, K. A., & Shi, V. Y. (2019). Micronutrients in Atopic Dermatitis: A Systematic Review. Journal of alternative and complementary medicine (New York, N.Y.), 25(6), 567–577. https://doi.org/10.1089/acm.2018.0363 Labib, A., Golpanian, R. S., Aickara, D., Smith, P., & Yosipovitch, G. (2023). The effect of fatty acids, vitamins, and minerals on pediatric atopic dermatitis: A systematic review. Pediatric dermatology, 40(1), 44–49. https://doi.org/10.1111/pde.15143

3. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van alcoholgebruik of roken versus geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit?
Population	Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)
Intervention*	Alcohol en roken
Comparison	Geen/minder alcohol/roken
Outcomes	*Critical* Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk *Important* Kwaliteit van leven: DLQI
Sleutelartikelen	Loman, L., Brands, M. J., Massella Patsea, A. A. L., Politiek, K., Arents, B. W. M., & Schuttelaar, M. L. A. (2022). Lifestyle factors and hand eczema: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Contact dermatitis, 87(3), 211–232. https://doi.org/10.1111/cod.14102

4. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van stressreductie, mindfulness versus geen interventie bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit en kwaliteit van leven?
Population	Mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)
Intervention*	Stressreductie, mindfulness
Comparison	Geen interventie
Outcomes	*Critical* Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk *Important* Kwaliteit van leven: DLQI
Sleutelartikelen	Loman, L., Brands, M. J., Massella Patsea, A. A. L., Politiek, K., Arents, B. W. M., & Schuttelaar, M. L. A. (2022). Lifestyle factors and hand eczema: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Contact dermatitis, 87(3), 211–232. https://doi.org/10.1111/cod.14102

5. Component	Description
Review question	Wat zijn de voor-/nadelen van beweging versus geen/weinig beweging op kwaliteit van leven en ziekteactiviteit bij mensen met eczeem?
Population	Mensen met eczeem
Intervention	Beweging (intensief/niet intensief)
Comparison	Niet/weinig beweging
Outcomes	*Critical* Ernst eczeem : SCORAD, EASI, IGA, jeuk, NRS *Important* Kwaliteit van leven: DLQI, PROMs
Sleutelartikelen	Loman, L., Brands, M. J., Massella Patsea, A. A. L., Politiek, K., Arents, B. W. M., & Schuttelaar, M. L. A. (2022). Lifestyle factors and hand eczema: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Contact dermatitis, 87(3), 211–232. https://doi.org/10.1111/cod.14102

Inclusie- en exclusiecriteria

De opgenomen in- en exclusiecriteria zijn te vinden in onderstaande tabel.

Tabel 10: In- en exclusietabel

Inclusiecriteria	Exclusiecriteria
Vergelijkend onderzoek (n>30). (RCT, CCT, SR (RCT of CCT) of observationeel onderzoek)	PsA zonder huidpsoriasis (bij psoriasis)
Niet vergelijkend onderzoek wordt op hoofdlijnen beschreven als er geen RCT’s beschikbaar zijn, dan geen analyse met GRADE.
Nederlands- en Engelstalige publicaties.

Zoekstrategie Module Psoriasis en stressreductie

EMBASE (datum 10-01-2024)

No.	Query	Results
#1	'psoriasis'/exp OR 'psoria':ti,ab,kw OR 'willan lepra':ti,ab,kw OR ((pustulosis NEAR/2 (palm OR sole*)):ti,ab,kw) OR 'andrews disease':ti,ab,kw	129523
#2	'cognitive behavioral therapy'/exp OR 'mindfulness'/exp OR 'mindfulness meditation'/exp OR 'mindfulness-based stress reduction'/exp OR 'meditation'/exp OR 'relaxation training'/exp OR 'stress management'/exp OR meditat:ti,ab,kw OR 'mindfulness':ti,ab,kw OR ((stress NEAR/2 (reduc OR manag)):ti,ab,kw) OR (((relax OR psychologic) NEAR/3 (intervention OR rehabilitat* OR therap* OR train)):ti,kw) OR 'cognitive behavio?r therap*':ti,ab,kw	127982
#3	#1 AND #2	363
#4	#3 NOT ('conference abstract'/it OR 'editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)	244
#5	'meta analysis'/exp OR 'meta analysis (topic)'/exp OR metaanaly:ti,ab OR 'meta analy':ti,ab OR metanaly:ti,ab OR 'systematic review'/de OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR prisma:ti,ab OR prospero:ti,ab OR (((systemati OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview)):ti,ab) OR ((systemic NEAR/1 review):ti,ab) OR (((systemati OR literature OR database* OR 'data base') NEAR/10 search):ti,ab) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic) NEAR/3 search):ti,ab) OR (((literature NEAR/3 review):ti,ab) AND (search:ti,ab OR database:ti,ab OR 'data base':ti,ab)) OR (('data extraction':ti,ab OR 'data source':ti,ab) AND 'study selection':ti,ab) OR ('search strategy':ti,ab AND 'selection criteria':ti,ab) OR ('data source':ti,ab AND 'data synthesis':ti,ab) OR medline:ab OR pubmed:ab OR embase:ab OR cochrane:ab OR (((critical OR rapid) NEAR/2 (review* OR overview* OR synthes)):ti) OR ((((critical OR rapid) NEAR/3 (review OR overview* OR synthes)):ab) AND (search:ab OR database:ab OR 'data base':ab)) OR metasynthes:ti,ab OR 'meta synthes':ti,ab	733409
#6	'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomised controlled trial':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo:ab,ti	3302394
#7	'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'case control study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'comparative study'/de OR 'cohort analysis'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti)	6767914
#8	'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo:ti,ab,kw OR 'sham-control':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom:ti,ab,kw OR 'non-random':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control)):ti,ab,kw) OR ((match NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor OR match)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal:ti,ab,kw OR prospective:ti,ab,kw OR retrospective:ti,ab,kw OR observational:ti,ab,kw OR 'cross sectional':ti,ab,kw OR cross?ectional:ti,ab,kw OR multicent:ti,ab,kw OR 'multi-cent':ti,ab,kw OR consecutive:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar:ti,ab,kw OR 'odds ratio':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))	14733862
#9	#4 AND #5 SR	42
#10	#4 AND #6 NOT #9 Clinical trials	54
#11	#4 AND (#7 OR #8) NOT #9 NOT #10 OBS	53
#12	#9 OR #10 OR #11	149

OVID/MEDLINE (datum 10-01-2024)

#	Searches	Results
1	exp Psoriasis/ or psoria.ti,ab,kf. or willan lepra.ti,ab,kf. or (pustulosis adj2 (palm or sole*)).ti,ab,kf. or andrews disease.ti,ab,kf.	68438
2	exp Relaxation Therapy/ or exp Mindfulness/ or exp Cognitive Behavioral Therapy/ or cognitive behavio?r therap.ti,ab,kf. or meditat.ti,ab,kf. or mindfulness.ti,ab,kf. or (stress adj3 (reduc* or manag)).ti,ab,kf. or ((relax or psycologic) adj3 (intervention or rehabilitat* or therap* or train*)).ti,id. or imagery.ti,ab,kf.	127213
3	1 and 2	141
4	3 not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not (letter/ or comment/ or editorial/)	129
5	meta-analysis/ or meta-analysis as topic/ or (metaanaly* or meta-analy* or metanaly).ti,ab,kf. or systematic review/ or cochrane.jw. or (prisma or prospero).ti,ab,kf. or ((systemati or scoping or umbrella or "structured literature") adj3 (review* or overview)).ti,ab,kf. or (systemic adj1 review).ti,ab,kf. or ((systemati or literature or database* or data-base) adj10 search).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic) adj3 search).ti,ab,kf. or ((literature adj3 review) and (search or database* or data-base)).ti,ab,kf. or (("data extraction" or "data source") and "study selection").ti,ab,kf. or ("search strategy" and "selection criteria").ti,ab,kf. or ("data source" and "data synthesis").ti,ab,kf. or (medline or pubmed or embase or cochrane).ab. or ((critical or rapid) adj2 (review or overview* or synthes)).ti. or (((critical or rapid) adj3 (review or overview* or synthes)) and (search or database* or data-base)).ab. or (metasynthes or meta-synthes*).ti,ab,kf.	718116
6	exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random.ti,ab. or (clinic adj trial).tw. or ((singl or doubl* or treb* or tripl) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo.tw.	2676015
7	Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp cohort studies/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective.tw. or prospective.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/ [Onder exp cohort studies vallen ook longitudinale, prospectieve en retrospectieve studies]	4622270
8	Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind or masked)) or nonrandom* or "non-random" or "quasi-experiment" or "parallel group" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case adj6 (matched or control)) or (match adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant)) or (propensity adj6 (scor or match))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust).ti,ab. or (versus or vs or compar).ti. or ((exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent' or consecutive).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar).ti,ab,kf. or ('odds ratio' or 'relative odds' or 'risk ratio' or 'relative risk' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.))	5594184
9	4 and 5 SR	21
10	(4 and 6) not 9 Clinical trials	32
11	(4 and (7 or 8)) not 9 not 10 OBS	20
12	9 or 10 or 11	73

PSYCINFO (datum 10-01-2024)

#	Searches	Results
1	(psoria* or willan lepra or (pustulosis adj2 (palm* or sole*)) or andrews disease).ti,ab,id.	788
2	exp Mindfulness-Based Interventions/ or exp Mindfulness/ or exp Relaxation Therapy/ or exp Cognitive Behavio?r Therapy/ or exp Stress Management/ or cognitive behavior therap.ti,ab,id. or meditat.ti,ab,id. or mindfulness.ti,ab,id. or (stress adj3 (reduc* or manag)).ti,ab,id. or ((relax or psycologic) adj3 (intervention or rehabilitat* or therap* or train*)).ti,id. or imagery.ti,ab,id.	113843
3	1 and 2	51
4	((literature review or systematic review or meta analysis).md. or "literature review"/ or meta analysis/ or (((meta adj2 analy) or metaanaly or (synthes* adj2 (literature* or research* or studies or data)) or (pooled and analys) or ((data adj1 pool) and studies) or medline or medlars or embase or cinahl or scisearch or psychinfo or psychlit or psyclit or cinhal or cancerlit or cochrane or bids or pubmed or ovid or ((hand or manual or database* or computer) adj1 search) or (electronic adj1 (database* or data base or data bases))).ti,ab,id. or (review* or overview).ti. or (bibliograph* or relevant journals or ((review* or overview) adj9 (systematic or methodologic* or quantitativ* or research* or literature* or studies or trial* or effective))).ab.)) not (((retrospective or record* or case* or patient) adj1 review) or ((patient* or review) adj1 chart)).ti,ab,id.	485765
5	exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random.ti,ab. or (clinic adj trial).tw. or ((singl or doubl* or treb* or tripl) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo.tw.	295431
6	Epidemiologic studies/ or case control studies/ or exp Cohort Analysis/ or Controlled Before-After Studies/ or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective.tw. or prospective.tw. or consecutive.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/	469873
7	3 and 4 SR	5
8	(3 and 5) not 7 Clinical trials	12
9	(3 and 6) not 7 not 8 OBS	3
10	7 or 8 or 9	20

Alle resultaten

Database	Datum	# hits
EMBASE	10-01-2024	149
OVID/MEDLINE	10-01-2024	73
PSYCINFO	10-01-2024	20
Totaal		242
Duplicates		59
Netto aantal		183

Psoriasis

Psoriasis

Uitgangsvraag

Aanbeveling

Overwegingen

Onderbouwing

Achtergrond

Conclusies / Summary of Findings

Samenvatting literatuur

Zoeken en selecteren

Referenties

Evidence tabellen

Verantwoording

Beoordelingsdatum en geldigheid

Initiatief en autorisatie

Doel en doelgroep

Samenstelling werkgroep

Belangenverklaringen

Inbreng patiëntenperspectief

Implementatie

Werkwijze

Zoekverantwoording

Bijlagen

De Federatie Medisch Specialisten maakt gebruik van cookies