Uitgangsvraag

Op welke wijze dient de multidimensionele benadering van pijn bij kanker te worden vormgegeven?

Aanbeveling

Voor iedere hulpverlener betrokken bij de behandeling van patiënten met kanker en pijn: schenk aandacht aan de vier dimensies (somatisch, psychisch, sociaal en spiritueel) bij de diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker. Stel de oorza(a)k(en) en beïnvloedende factoren van de pijn vast.

1D

 

Voor de huisarts: informeer en betrek zo nodig de medisch specialist bij de diagnostiek en behandeling van pijn bij kanker.

1D

 

Schakel een geschikte gespecialiseerde psychosociale hulpverlener in (zoals een psycholoog, psychiater, maatschappelijk werker en/of geestelijk verzorger, bij voorkeur  met ervaring met patiënten met kanker) als uit de pijnanamnese blijkt dat psychische, sociale en/of spirituele aspecten een belangrijke bijdrage aan de pijn (lijken te) leveren.

2D

 

Overweeg een verwijzing naar een revalidatiearts wanneer chronische pijnklachten bij kanker samengaan met aanzienlijke beperking in het dagelijks functioneren en waarbij eerdere behandelingen, gericht op het verbeteren van het functioneren bij pijn, onvoldoende resultaat hebben gehad.

2D

Inleiding

Bij de behandeling van pijn bij kanker is het belangrijk om niet alleen de ziekte, maar de hele patiënt te begrijpen en dit bij de beoordeling en behandeling van de pijn te betrekken. Daarbij onderscheiden wij een somatische, psychische, sociale en spirituele dimensie. Dit concept van pijn wordt ‘total pain’ genoemd. In de huidige situatie worden de niet-somatische dimensies onderbelicht en wordt pijn mede daardoor niet optimaal behandeld. Doel van deze uitgangsvraag is om te komen tot aanbevelingen hoe de pijn van de patiënt holistisch, namelijk als geheel van meerdere dimensies, begrepen en behandeld kan worden.

Samenvatting literatuur

Er zijn geen onderzoeken opgenomen in de literatuuranalyse. De redenen voor exclusie kunt u onder ‘evidence tabellen’ vinden.

Zoeken en selecteren

In de databases Medline (OVID), Embase and Cochrane is met relevante zoektermen gezocht naar systematische reviews en originele artikelen. De zoekverantwoording is weergegeven in bijlage. De literatuurzoekactie leverde 125 treffers op. Studies werden geselecteerd op grond van de volgende selectiecriteria:

  • Systematische review of origineel onderzoek;
  • Waarin het effect van de multidimensionele benadering van pijn (zoals beschreven door Cicely Saunders) op pijnintensiteit werd beschreven;
  • Bij patiënten met pijn bij kanker.

 

Op basis van titel en abstract werden in eerste instantie 16 studies voorgeselecteerd. Na raadpleging van de volledige tekst, werden vervolgens 16 studies geëxcludeerd (zie exclusietabel) en nul studies definitief geselecteerd.

Referenties

  1. Loeser JD, Melzack R. Pain: an overview. The Lancet. 1999:1607-1609.

Evidence tabellen

Multidimentionele benadering van pijn

Table of quality assessment for systematic reviews of RCT’s and observational studies Based on AMSTAR checklist (Shea et al.; 2007, BMC Methodol 7: 10; doi:10.1186/1471-2288-7-10) and PRISMA checklist (Moher et al 2009, PLoS Med 6: e1000097; doi:10.1371/journal.pmed1000097)

 

Tabel Exclusie na het lezen van het volledige artikel

Auteur en jaartal

Redenen van exclusie

Bozcuk, 2003

Voldoet niet aan selectiecriteria

Capewell, 2011

Voldoet niet aan selectiecriteria

Chou, 2011

Voldoet niet aan selectiecriteria

Ersek, 1999

Voldoet niet aan selectiecriteria

Jahn, 2010

Voldoet niet aan selectiecriteria

Jerant, 2011

Voldoet niet aan selectiecriteria

Kalauokalani, 2007

Voldoet niet aan selectiecriteria

Koller 2013

Voldoet niet aan selectiecriteria

Kravitz, 2012

Voldoet niet aan selectiecriteria

Langford, 2011

Voldoet niet aan selectiecriteria

Larsson, 1998

Voldoet niet aan selectiecriteria

Martin, 2012

Voldoet niet aan selectiecriteria

McDonald, 2005

Voldoet niet aan selectiecriteria

Miaskowski, 2007

Voldoet niet aan selectiecriteria

Du Pen, 2000

Voldoet niet aan selectiecriteria

Street, 2010

Voldoet niet aan selectiecriteria

Valeberg, 2013

Voldoet niet aan selectiecriteria

Vallerand, 2010

Voldoet niet aan selectiecriteria

De Wit, 2011_1

Voldoet niet aan selectiecriteria

De Wit, 2011_2

Voldoet niet aan selectiecriteria

 

Risk of bias table for intervention studies (randomized controlled trials)

 

Research question:

Study reference

 

 

 

 

(first author, publication year)

Describe method of randomisation1

Bias due to inadequate concealment of allocation?2

 

 

(unlikely/likely/unclear)

Bias due to inadequate blinding of participants to treatment allocation?3

 

 

(unlikely/likely/unclear)

Bias due to inadequate blinding of care providers to treatment allocation?3

 

 

(unlikely/likely/unclear)

Bias due to inadequate blinding of outcome assessors to treatment allocation?3

 

(unlikely/likely/unclear)

Bias due to selective outcome reporting on basis of the results?4

 

 

 

(unlikely/likely/unclear)

Bias due to loss to follow-up?5

 

 

 

 

 

(unlikely/likely/unclear)

Bias due to violation of

intention to treat analysis?6

 

 

 

(unlikely/likely/unclear)

Anderson, 2004

Not described

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Jahn, 2014

1) Pair-matched randomization of 2 patients on a ward 2) concurrently on all wards prior to study 3) by a reproducible SAS PROC PLAN 4) by an external department

 

Unlikely

Likely

Likely

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Kim, 2012

Coin toss simulation

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unclear

Koller, 2012

Computerized permuted blocks procedure, 1:1. Sequentially numbered opaque envelopes

Unlikely

Likely

Unlikely

Unclear

Unlikely

Unclear

Unlikely

Kravitz, 2010

Computer-generated blocked randomization

Unlikely

Likely

Likely

Unclear

Likely

Unlikely

Unlikely

Lai, 2003

Not reported

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unclear

Unclear

Lin, 2006

“randomly assigned”

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Likely

Unclear

Unclear

Lovell, 2010

Central randomization by telephone: random numbers table

Unlikely

Likely

Likely

Likely

Likely

Unlikely

Unclear

Miaskowski, 2004

“randomly assigned”

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unclear

Oldenmenger, 2011

Computer-generated randomization procedure with variable block length (1-4 repetition blocks)

Unlikely

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unclear

Van der Peet, 2009

Computer-generated randomization procedure

Unlikely

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Likely

Unclear

Rustøen, 2012/2013

Randomized by lot

Likely

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Smith, 2009

Randomization utility routine in SPSS

Unlikely

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unclear

Syrjala, 2007

Randomly assigned in blocks based in stratifications

Unlikely

Likely

Likely

Likely

Unlikely

Likely

Likely

Tse, 2012

Not reported

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Likely

Thomas, 2012

Permuted blocks with variable sizes

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Likely

Unclear

Vallieres, 2006

Randomly assigned (no further description)

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unclear

Unclear

Ward, 2008

Excel’s RAND function

Unlikely

Likely

Likely

Likely

Unlikely

Unlikely

Unclear

Ward, 2009_1

Not reported

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unclear

Ward, 2009_2

Excel’s RAND function in repeating blocks of 30

Unclear

Likely

Likely

Likely

Unlikely

Unlikely

Unclear

Wells, 2003

Not reported

Unclear

Likely

Likely

Likely

Unlikely

Unclear

Unclear

De Wit, 1997

Not reported

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Likely

Unclear

Wright Oliver, 2001

Randomization in blocks of 20

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unlikely

Unclear

Unclear

Yates, 2003

Computer-generated table of random numbers

Likely

Likely

Likely

Likely

Unlikely

Unlikely

Unlikely

Yildirim, 2009

Not described

Unclear

Unclear

Unclear

Unclear

Unlikely

Unclear

Unclear

1.          Randomisation: generation of allocation sequences have to be unpredictable, for example computer generated random-numbers or drawing lots or envelopes. Examples of inadequate procedures are generation of allocation sequences by alternation, according to case record number, date of birth or date of admission.

2.          Allocation concealment: refers to the protection (blinding) of the randomisation process. Concealment of allocation sequences is adequate if patients and enrolling investigators cannot foresee assignment, for example central randomisation (performed at a site remote from trial location) or sequentially numbered, sealed, opaque envelopes. Inadequate procedures are all procedures based on inadequate randomisation procedures or open allocation schedules..

3.          Blinding: neither the patient nor the care provider (attending physician) knows which patient is getting the special treatment. Blinding is sometimes impossible, for example when comparing surgical with non-surgical treatments. The outcome assessor records the study results. Blinding of those assessing outcomes prevents that the knowledge of patient assignement influences the proces of outcome assessment (detection or information bias). If a study has hard (objective) outcome measures, like death, blinding of outcome assessment is not necessary. If a study has “soft” (subjective) outcome measures, like the assessment of an X-ray, blinding of outcome assessment is necessary.

4.          Results of all predefined outcome measures should be reported; if the protocol is available, then outcomes in the protocol and published report can be compared; if not, then outcomes listed in the methods section of an article can be compared with those whose results are reported.

5.          If the percentage of patients lost to follow-up is large, or differs between treatment groups, or the reasons for loss to follow-up differ between treatment groups, bias is likely. If the number of patients lost to follow-up, or the reasons why, are not reported, the risk of bias is unclear

6.          Participants included in the analysis are exactly those who were randomized into the trial. If the numbers randomized into each intervention group are not clearly reported, the risk of bias is unclear; an ITT analysis implies that (a) participants are kept in the intervention groups to which they were randomized, regardless of the intervention they actually received, (b) outcome data are measured on all participants, and (c) all randomized participants are included in the analysis.

 

Notes:

1.          Prognostic balance between treatment groups is usually guaranteed in randomized studies, but non-randomized (observational) studies require matching of patients between treatment groups (case-control studies) or multivariate adjustment for prognostic factors (confounders) (cohort studies); the evidence table should contain sufficient details on these procedures

2.          Provide data per treatment group on the most important prognostic factors [(potential) confounders]

3.          For case-control studies, provide sufficient detail on the procedure used to match cases and controls

4.          For cohort studies, provide sufficient detail on the (multivariate) analyses used to adjust for (potential) confounders

 

Evidence table for systematic review of RCT’s and observational studies (intervention studies)

1.          Research question (PICO) and inclusion criteria should be appropriate and predefined

2.          Search period and strategy should be described; at least Medline searched; for pharmacological questions at least Medline + EMBASE searched

3.          Potentially relevant studies that are excluded at final selection (after reading the full text) should be referenced with reasons

4.          Characteristics of individual studies relevant to research question (PICO), including potential confounders, should be reported

5.          Results should be adequately controlled for potential confounders by multivariate analysis (not applicable for RCT’s)

6.          Quality of individual studies should be assessed using a quality scoring tool or checklist (Jadad score, Newcastle-Ottawa scale, risk of bias table etc.)

7.          Clinical and statistical heterogeneity should be assessed; clinical: enough similarities in patient characteristics, intervention and definition of outcome measure to allow pooling? For pooled data: assessment of statistical heterogeneity using appropriate statistical tests (e.g. Chi-square, I2)?

8.          An assessment of publication bias should include a combination of graphical aids (e.g., funnel plot, other available tests) and/or statistical tests (e.g., Egger regression test, Hedges-Olken). Note: If no test values or funnel plot included, score “no”. Score “yes” if mentions that publication bias could not be assessed because there were fewer than 10 included studies.

9.          Sources of support (including commercial co-authorship) should be reported in both the systematic review and the included studies. Note: To get a “yes,” source of funding or support must be indicated for the systematic review AND for each of the included studies.


Evidence table for intervention studies (randomized controlled trials and non-randomized observational studies [cohort studies, case-control studies, case series])1

This table is also suitable for diagnostic studies (screening studies) that compare the effectiveness of two or more tests. This only applies if the test is included as part of a test-and-treat strategy – otherwise the evidence table for studies of diagnostic test accuracy should be used.

 

Research question:

Study reference

Study characteristics

Patient characteristics 2

Intervention (I)

Comparison / control (C) 3

Follow-up

Outcome measures and effect size 4

Comments

Anderson,

2004

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients, multi center

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) outpatient at participating institution

2) member of black/African American or Hispanic minority group

3) socioeconomic disadvantage as indicated by billing code

4) pathologic diagnosis of cancer

5) chronic cancer-related pain

6) pain worst score ≥4 score on BPI

7) no major surgery within past 30 days

8) ECOG performance status of 0, 1 or 2

9) 18 years or older

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 50

Control: 51

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 58 ± 12

C: 55 ± 10

 

Sex:

I: 42% M

C: 32% M

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Video (20 minutes)

 

Plus

 

Consultation with research nurse (30 minutes)

 

Plus

 

Phone call from consultation nurse after 48-72 hours to review pain control

 

Plus

 

booklet

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Nutritional education package including video

 

Plus

 

Consultation with research nurse (30 minutes) regarding nutrition

 

Plus

 

Phone call from consultation nurse after 48-72 hours to review nutritional status

 

Plus

 

booklet

 

Length of follow-up:

10 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

13 (26%)

 

Control:

20 (39%)

 

Reasons reported for the two groups combined:

Death (31%), being too ill (22%), referral to hospice (8%), moving away (8%), not returning to the clinic (31%)

 

Incomplete outcome data:

Same as above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

Worst pain: no significant difference between groups, DNR

 

Pain Knowledge:

(SPA)

no significant difference between groups, DNR

 

Pain interference:

 (BPI 0-10)

no significant difference between groups, DNR

 

Medication adherence:

Self reported

13% higher in intervention group compared to control (p=0.13)

Author’s conclusion:

 

Brief education had limited impact on pain outcomes for underserved minority patients, suggesting the more intensive education for patients and interventions for physicians are needed.

Jahn, 2014

Type of study: RCT

 

Setting: inpatients, multi-centre study

 

Country: Germany

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) patients on hospital wards that frequently admitted oncological patients (≥10% admitted per year)

2) consent for participation

3) 18-80 years

4) NRS ≥3 for average pain intensity

5) persisting pain for >3 days

 

Exclusion criteria:

1) limited performance status (ECOG<4)

2) documented ongoing drug or alcohol abuse

3) surgery within the last 3 days

4) showing signs of disorientation

5) unable to read, write and understand German

 

N total at baseline:

Intervention: 128

Control: 135

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I:58 ± 12

C: 56 ± 13

 

Sex:

I: 59% M

C: 60% M

 

Groups comparable at baseline? No, differences in ECOG status, malignancy types, metastases, amount of pain medication, sufficiency of pain management, adherence to pain medication, cognitive barriers

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

SCION-PAIN

1) Counselling on pain management (pharmacological, non-pharmacological and pain-related discharge management) on day 1 (30 mins by study nurse) and day 2 (30 minutes by trained nurse)

2) follow-up counselling on every 3rd day (20 mins by trained nurse)

3) day before discharge: pain related discharge management (10 mins by study nurse)

4) 2-3 days after discharge: pain related discharge management (20 mins by study nurse)

 

 

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard pharmacological pain treatment

Length of follow-up:

4 weeks after discharge from hospital

Primary outcome: pain intensity after 1 week

 

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

26 (20%)

Reasons: 16 withdrew, 10 died

 

Control:

30 (22%)

Reasons: 19 withdrew, 11 died

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

Average and worst pain difference between groups (DNR)

Worst and average pain significantly lower in SCION-PAIN group after 4 weeks of follow-up (secondary outcome).

 

Pain knowledge:

Perceived pain knowledge (0-10 scale) higher in I group by 1.06 (95%CI: 0.13 – 1.99, p=0.02)

 

Adherence:

Better in I group

Odds ratio: 8.58 (95%CI: 1.66 – 44.40, p=0.02)

 

Author’s conclusion:

This trial reveals the positive impact of a nursing intervention to improve patients’ self-management of cancer pain.

Kim, 2013

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: South Korea

 

Source of funding: commercial

Inclusion criteria:

1) 20-80 years old

2) diagnosed with stage IV advanced solid tumour

3) at least moderate level of cancer-related pain (VAS over the last 24 hours

4) life expectancy >1 month

 

Exclusion criteria:

1) cognitive, visual or hearing impairment

2) receiving hospice care or consultation for pain management

 

N total at baseline:

Intervention: 54

Control: 54

 

Important prognostic factors2:

For example

age (median)

I: 62

C: 60

 

Sex:

I: 35% M

C: 38% M

 

Groups comparable at baseline?

yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Coaching (30 min)

+

Video

+

Booklet

+

Telemonitoring

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Coaching (30 min)

+

Video

+

Booklet

Length of follow-up:

1 week

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

9 (17%)

Reasons: 4 died, 5 too ill

 

Control:

8 (15%)

Reasons: 3 died, 5 too ill

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

 

Average pain: difference between groups: 0.5 (p=0.24) lower in I group

 

Worst pain: difference between groups: 0.7 (p=0.11) lower in I group

 

Pain interference:

 (BPI 0-10)

 

difference between groups: 0.3 (p=0.44) lower in I group

Author’s conclusion:

Standardized pain education using nursing specialists is an efficient way to improve not only pain itself but also anxiety, depression, performance and quality of life. The addition of telemonitoring helps to improve pain management in the outpatient setting.

Koller, 2012

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: Germany

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) cancer pain ≥3 on a 0-10 NRS

2) ≥18 years

3) ability to read, write and understand German

4) estimated life expectancy >6 months

5) access to a telephone

6) living within a 1 hour car ride from the clinic

 

Exclusion criteria:

1) Patients with a family caregiver who was involved substantially in their pain self-management

2) hospitalization for ≥2 weeks during the 10 week intervention period

 

N total at baseline:

Intervention: 19

Control: 20

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 61 ± 11

C: 59 ± 11

 

Sex:

I: 47% M

C: 55% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

PRO-SELF education programme

 

6 visits (max 1 hour) and 4 phone calls (5-10 minutes) over 10 weeks by intervention nurse

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard treatment

 

With same number of visits as intervention group

But general health was discussed

Length of follow-up:

22 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

11 (58%)

Reasons not described

 

Control:

10 (50%)

Reasons not described

 

Incomplete outcome data:

Intention to –treat analysis,

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(NRS 0-10)

 

Average pain: difference between groups: 0.51, 95%CI: -0.94 to 1.95 (p=0.89) lower in I group

 

Worst pain: difference between groups: 0.47, 95% CI: -1.87 – 2.87 (p=0.90) lower in I group

 

Pain interference:

 (0-10 scale)

 

difference between groups: 1.5 (p=0.02) lower in I group

 

Pain knowledge:

(PPQ 0-10)

Difference between groups: 22% better score in I group, p<0.01

 

Self-efficacy:

(SEQ 0-100)

Score 7.3 higher in I group (p=0.21)

Author’s conclusion:

 

Pain self-management related knowledge improved significantly and effect sizes for pain reduction were determined by this pilot study. Findings from this pilot RCT provide the basis for planning a larger RCT

Kravitz, 2011/ 2012

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) cognitively intact, English speaking adults with cancer

2) 18-80 years

3) lung, breast, prostate, head or neck, esophageal, colorectal, bladder or gynaecologic cancer

4) worst pain score ≥4 (0-10 scale) for the past two weeks or pain that interfered “moderately” with functioning

 

Exclusion criteria:

1) surgical procedure scheduled within 6 weeks

2) enrolment in hospice

3) followed by pain management specialist beyond a single consultation

4) inability to receive and/or complete mailed enrolment materials

 

N total at baseline:

Intervention: 130

Control: 135

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 60 ± 9

C: 57 ± 10

 

Sex:

I: 22% M

C: 20% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Tailored education and coaching:

 

Self-administered questionnaire, followed by conversation with trained health educator

And follow-up phone calls at 2, 6 and 12 weeks

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Enhanced usual care

Length of follow-up:

12 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

15 (12%)

Reasons: 2 deceased, 5 too sick, 8 reason unknown

 

Control:

18 (13%)

Reasons: 1 deceased, 3 too sick, 14 reason unknown

 

Incomplete outcome data:

Intervention:

126 / 157 analysed (80%)

Reasons: 27 did not receive intervention, 4 lost to follow-up

 

Control:

132/150 analysed (88%)

Reasons: 15 did not receive intervention, 3 lost to follow-up

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(0-10 scale)

 

Composite measurement pain: no significant difference between groups (DNR)

 

 

Pain barriers:

(SBQ)

 

Barriers score 0.02 lower in I groups compared to control (p=0.78)

 

Self-efficacy:

(CPSE)

Communication score 0.22 higher in I group (p<0.001)

Pain control score 0.03 lower in I group (p=0.76)

 

Author’s conclusion:

Tailored intervention and coaching, compared with enhanced usual care, resulted in improved pain communication self-efficacy and temporarily improvement in pain –related impairment, but no improvement in pain severity.

Lai, 2004

Type of study: RCT

 

Setting: inpatients

 

Country: Taiwan

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) >18 years of age

2) cancer-related pain during the 2-week study period

3) could communicate verbally

4) signed informed consent

 

Exclusion criteria:

1) surgery within 2 weeks prior to study

 

N total at baseline:

Intervention: 15

Control: 15

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 52 ± 11

C: 56 ± 14

 

Sex:

I: 47% M

C: 40% M

 

Groups comparable at baseline? yes

 

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain education for 5 days 5-10 minutes from oncology nurse

Plus

Booklet

Plus

Standard care

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard care

Plus

Daily 10-15 minute visit from research assistant in which non-invasive standard care was provided

Length of follow-up:

5 days

 

Loss-to-follow-up:

Not reported

 

Incomplete outcome data:

Not reported

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

 

Average pain: difference between groups: 1.6 (p<0.05) lower in I group

 

Worst pain: difference between groups: 0.13 (p>0.05) lower in I group

 

Current pain intensity: difference between groups 1.93, p<0.05

 

Pain interference:

 (BPI 0-10)

 

difference between groups: 0.76 (p>0.05) lower in I group

 

 

Pain knowledge:

(POABS-CA)

 

difference between groups: 1.09 (p<0.005) lower in I group

Author’s conclusion:

 

These preliminary results strongly suggest that structured pain education can effectively improve the pain experience of hospitalized cancer patients and should be further implemented clinically.

Lin, 2006

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: Taiwan

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) patients diagnosed with cancer

2) experiencing cancer pain and currently taking oral analgesics

3) over 18 years of age

4) able to communicate in Mandarin or Taiwanese

5) Family carers: over the age of 18, identified by patient as most involved carer in their lives, able to communicate in Mandarin or Taiwanese

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 31

Control: 30

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 60 ± 17

C:55 ± 15

 

Sex:

I: 38% M

C: 40% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain Education Intervention

 

Session with research assistant (30-40 minutes)

Plus booklet

Plus follow-up visits at 2 and 4 weeks

 

Family member present during education and allowed to ask questions

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Usual care

Length of follow-up:

4 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Not reported

 

Incomplete outcome data:

Not reported

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

Average pain: DNR

Worst pain: difference between groups: 1.5 (p=0.04) lower in I group

 

Pain interference:

(BPI 0-10)

difference between groups: 1.28 (p=0.03) lower in I group

 

 

Pain barriers:

(BQ-T)

difference between groups: 1.17 (p=0.03) lower in I group

 

Medication adherence:

(Morisky scale)

1.22 higher score in I group compared to control (p=0.0022)

 

 

Author’s conclusion:

This research provides evidence of the effectiveness of a patients and family education program.

Lovell, 2010

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: Australia

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) cancer pain scores ≥2 in the last week (0-10 scale)

2) English proficiency

3) life expectancy >1 month

4) receiving cancer treatment at participating hospital

5) age >18 years

6) signed informed consent

 

Exclusion criteria:

1) cognitive, visual or hearing impairment

2) previous exposure to educational materials

 

N total at baseline:

Video: 51

Booklet: 51

Video and booklet: 61

Control: 54

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

Video: 62 ± 15

Booklet: 62 ± 12

Video + Booklet: 63 ± 12

Control: 61 ± 12:

 

Sex:

Video: 31%

Booklet: 43%

Video + Booklet: 51%

Control: 44%

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

1) video

 

2) booklet

 

3) video plus booklet

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard care

Length of follow-up:

4 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Video: 18 (35%)

Reasons: 2 died, 3 too ill, 4 withdrew consent, 8 reason unknown

 

Booklet: 17 (33%)

Reasons: 2 died, 3 too ill, 1 hospital admission, 1 no pain, 8 reason unknown

 

Video + booklet: 21 (34%)

Reasons: 4 died, 4 too ill, 2 hospital admission, 2 failed to attend, 9 reason unknown

 

Control: 21 (39%)

Reasons: 5 died, 5 too ill, 3 hospital admission, 8 reason unknown

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

 

Average pain: 1.17 points lower in video + booklet group compared to control (p=0.02)

 

Worst pain: 1.12 points lower in video + booklet group compared to control (p<0.05)

 

Pain interference:

(0-4 scale)

DNR

 

Pain Barriers:

(BQ)

 

Barrier score 0.13 lower in booklet + video group (p=0.20) compared to control

 

Author’s conclusion:

Provision of a video and/or booklet for people with cancer pain was a feasible and effective adjunct to the management of cancer pain.

Miaskowski, 2004

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: commercial and non-commercial

Inclusion criteria:

1) oncology outpatients >18 years old

2) Karnofsky performance scores ≥50

3) average pain intensity scores ≥2.5

4) radiographic evidence of bone metastasis

 

Exclusion criteria:

1) family caregiver who would not participate in the intervention

 

N total at baseline:

Intervention: 93

Control: 81

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 60 ± 12

C: 59 ± 13

 

Sex:

I: 31% M

C: 27% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

PRO-SELF

Visit from research nurse at home in week 1, 3 6

Telephone contact in week 2, 4 and 5

 

Providing information on cancer pain

And teaching patient to manage cancer pain

+ pill box

+ booklet

+ diary

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

 

Visit from research nurse at home in week 1, 3 6

Telephone contact in week 2, 4 and 5

 

Patient version of cancer pain guideline

Plus monitoring of patients’ adherence to fill in diary

Length of follow-up:

6 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

19%

Reasons not described

 

Control:

17%

Reasons not described

 

Incomplete outcome data:

Not reported

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(NRS 0-10)

 

Average pain: 26% lower in intervention group compared to control (p<0.001)

 

Worst pain: 34% lower in intervention group compared to control (p<0.001)

 

Knowledge (FPPQ)

12.7; p<0.001

 

Adherence:

24.8% vs. 9.0%, NS

Author’s conclusion:

The use of a psycho-educational intervention that incorporates nurse coaching within the framework of self-care can improve the management of cancer pain.

Oldenmenger, 2011

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients at cancer clinic

 

Country: the Netherlands

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) ≥18 years of age

2) confirmed diagnosis of cancer

3) diagnosis of nociceptive pan related to cancer or cancer therapy

4) average pain intensity in the last week ≥4

5) life expectancy of at least 3 months

6) able to comprehend, speak or read Dutch

7) signed inform consent

 

Exclusion criteria:

1) residing in nursing home or retirement home

2) invasive pain treatment

3) radiotherapy planned or received within the last 2 weeks before inclusion

 

N total at baseline:

Intervention: 35

Control: 38

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 56 ± 10

C: 61 ± 12

 

Sex:

I: 31% M

C: 38% M

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain consultation (PC)

Combined with

Pain Education Programs (PEP)

 

Providing information on cancer pain

And teaching patient to manage cancer pain

 

+ booklet

+ diary

+ weekly monitoring on pain and side effects

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard Care (SC)

Length of follow-up:

8 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

4 (11%)

Reasons: 3 too ill, 1 refused

 

Control:

10 (26%)

Reasons: 6 too ill, 2 died

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain Intensity (BPI 0-10):

Average pain intensity

SC: 1.13 (20%)

PC-PEP: 1.95 (31%)

P=0.03

 

Current pain intensity

SC: 0.67 (60%)

PC-PEP: 1.50 (30%)

P=0.016

 

Worst pain intensity

SC: 1.16

PC-PEP: 1.28

P>0.05

 

Pain knowledge:

(Ferrell Patient Pain Questionnaire 0-100)

SC: 64 ± 10

PC-PEP: 71 ± 13

P=0.002

 

Invloed van pain op dagelijks functioneren:

0.80, p=0.01

 

Adherence to pain medication:

Medication event monitoring system version 6

SC: 74%

PC-PEP: 85%

P=0.028

 

Author’s conclusions:

 

PC-PEP improves pain interference and patient adherence in oncology outpatients.

Van der Peet, 2009

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: The Netherlands

 

Source of funding: none reported

Inclusion criteria:

1) patients diagnosed with cancer

2) patients informed of their diagnosis

3) ≥18 years of age

4) able to understand and complete questionnaire

5) “present pain” score >4 on 0-10 scale

6) agreed to participate in study

 

Exclusion criteria:

1) completed curative anticancer treatment before 2000

 

N total at baseline:

Intervention: 58

Control: 62

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 62 ± 10

C: 61 ± 10

 

Sex:

I: 52% M

C: 38% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Patient Education Programme:

3 home visits by palliative care nurses (lasting 1-1.5 hour) in week 1, 3 and 6

 

Plus

 

Pain brochure

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Usual Care

Length of follow-up:

8 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

6 (13%)

Reasons 2 too ill, 2 died, 2 refused participation

 

Control:

3 (6%)

Reasons 2 refused to participate, 1 too ill

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

 

Present pain: 0.9 points lower in I group compared to C, p=0.14

 

Pain knowledge:
(FPPQ)

 

Knowledge better in I compared to C, p<0.001, DNR

Author’s conclusion:

 

The pain education programme given by nurses lowered pain intensity levels in cancer patients and increased their knowledge of pain. More attention should be paid to patients education and to communication between patients and health professionals regarding pain and pain management.

Rustøen, 2012 / 2013

Type of study: RCT

 

Setting:

outpatients

 

Country: Norway

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) adult patients (≥18 years old) with cancer

2) able to read / write / understand Norwegian

3) Karnofsky Performance Status ≥50

3) an average pain intensity score ≥2.5 (0-10 NRS)

4) radiographic evidence of bone metastases

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 87

Control: 92

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I:64 ± 11

C:67 ± 11

 

Sex:

I: 47% M

C: 55% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

 

PRO-SELF

Visit from research nurse at home in week 1, 3 6

Telephone contact in week 2, 4 and 5

 

Providing information on cancer pain

And teaching patient to manage cancer pain

 

+ booklet

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Folder on cancer pain

 

Plus

 

Visit from research nurse at home in week 1, 3 6

Telephone contact in week 2, 4 and 5

 

Monitoring adherence of diary

Length of follow-up:

6 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

9 (10%)

Reasons not reported

 

Control:

8 (9%)

Reasons not reported

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(NRS 0-10)

 

Average pain: no significant difference between groups (DNR)

 

Worst pain: no significant difference between groups (DNR)

 

Pain knowledge:

(PES)

Knowledge score 18.5 points higher in intervention groups compared to control (p<0.001)

 

Author’s conclusion: (2012)

 

The use of a knowledge and attitude survey as part of a psycho-educational intervention provides an effective foundation in cancer pain management

Smith, 2009

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) adult female (≥18 years)

2) confirmed diagnosis of breast cancer

3) self reported persistent pain of ≥4 (on 0-10 BPI) over prior 2 weeks

4) absence of gross cognitive impairment

5) ability to comprehend, speak and read with basic fluency in either English or Spanish

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 47

Control: 42

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 52 ± 12

C: 50 ± 8

 

Sex:

I: 0% M

C: 0% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

 

30 minute pain education / communication skills training regarding cancer pain

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

 

30 minute pain education / communication skills training regarding nutrition

 

Length of follow-up:

12 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

9 (19%)

Reasons: 3 lost to follow-up, 3 withdrew, 3 passed away / hospice

 

Control:

2 (5%)

Reasons 1 withdrew, 1 passed away / hospice

 

Incomplete outcome data:

Intervention:

9 (19%)

 

Control:

4 (10%)

 

Reasons not described

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-100%)

 

Average pain: 5.1% points lower in I compared to control (p>0.05)

 

 

Pain Barriers:

(BQ)

 

Barrier score 10.5 lower in intervention (p=0.03) compared to control

 

Author’s Conclusion:

A brief education/communication intervention reduced patients’ barriers to pain management but did not impact other patients outcomes.

Syrjala, 2007

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) cancer diagnosis with disease-related persistent pain

2) ambulatory functional status

3) cancer treatment expected to be stable over the next 6 months

4) age over 18

5) English reading and writing proficiency adequate to participate in intervention and assessment

 

Exclusion criteria:

1) active alcohol or other substance abuse

2) major psychiatric diagnosis

 

N total at baseline:

Intervention: 46

Control: 43

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 58 ± 13

C: 54 ± 12

 

Sex:

I:42% M

C:29% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain education plus training (30-45) including a 15 minute video and patient could take notes

 

+ tf after 72 hrs (10 min)

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Nutrition education plus training (30-45) including a 15 minute video and patient could take notes

 

+ tf after 72 hrs (10 min)

Length of follow-up:

6 months

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

20 (43%)

Reasons: 7 too ill, 14 died, 1 voluntarily dropped

 

Control:

20 (47%)

Reasons: 6 too ill, 13 died, 2 voluntarily dropped, 1 cognitive impairments

 

Incomplete outcome data:

Intervention:

3 (7%)

 

Control:

10 (22%)

 

(Reasons not described)

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

 

Average pain: 0.81 ± 0.36 points lower in video + booklet group compared to control (p=0.03)

 

Worst pain: 0.27 ± 0.38 points lower in video + booklet group compared to control (p=0.5)

 

Pain interference:

-0.62 ± 0.38, p=0.1

 

Pain Barriers:

(BQ)

 

Barrier score 0.32 ± 0.09 lower in booklet + video group (p<0.001) compared to control

 

Author’s conclusion:

Using video and print materials with brief individualized training, effectively improved pain management over time for cancer patients of varying diagnostic and demographic groups

Thomas, 2012

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: none reported

Inclusion criteria:

1) patients with cancer able to read and understand the English language

2) access to a phone

3) life expectancy >6 months

4) average pain intensity score of ≥2 (NRS 0-10)

 

Exclusion criteria:

1) severe pain unrelated to cancer

2) resided in setting where patient could not self-administer pain medication

 

N total at baseline:

Education: 103

Coaching: 105

Control: 109

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

Education: 63 ± 11

Coaching: 62 ± 11

Control: 59 ± 12

 

Sex:

Education: 95% M

Coaching: 84% M

Control: 90% M

 

Groups comparable at baseline? Yes, except in Karnofsky performance status, lowest in Education group

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

 

Education:

Pamphlet and video

About pain

 

 

Coaching:

Pamphlet and video plus

30-minute telephone sessions that explored beliefs about pain, use of analgesics and non-pharmacologic pain management strategies

(4 calls in total over 6 week time period)

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

 

Video on cancer plus standard care

Length of follow-up:

6 months

 

Loss-to-follow-up:

Education:

28 (27%)

 

Coaching:

41 (39%)

 

Control:

21 (19%)

 

Reasons not described

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(BPI 0-10)

 

Worst pain: No significant difference between groups (DNR)

 

Average pain: No significant difference between groups (DNR)

 

Pain interference:

Coaching group had significantly lower scores compared to control (p=0.02, DNR)

 

Pain barriers:

(BQ)

No significant difference between groups (DNR)

Author’s conclusion:

 

Although additional evaluation is needed, coaching may be a useful strategy to help patients decrease attitudinal barriers towards cancer pain management and to better manage their cancer pain.

Tse, 2012

Type of study: RCT

 

Setting: inpatients

 

Country: China (Hong Kong)

 

Source of funding: none reported

Inclusion criteria:

1) patients diagnosed with cancer

2) experiencing pain related to cancer, cancer therapy or illness and currently on analgesic treatment

3) being oriented in time, place or person, having no major sensory deficits

4) being communicable and able to read and understand Chinese

5) willing to join the study and sign the consent

 

Exclusion criteria:

1) surgery in the preceding 2 weeks

2) confusion / cognitive impairment / mental disorder

 

N total at baseline:

Intervention: 22

Control: 21

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 62 ± 16

C: 64 ± 13

 

Sex:

I: 65% M

C: 61% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain management programme:

30 minute session delivered by research team

Plus

Follow-up sessions on day 3 and 5 (15 minutes)

Plus

Booklet

Plus

Routine pain management education (1 page pamphlet)

 

 

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Routine pain management education (1 page pamphlet)

Plus

Friendly visit from research team on every 2nd day (15 minutes) without pain education

Length of follow-up:

7 days

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

2 (9%)

Reasons: 1 died, 1 discharged

 

Control:

3 (14%)

Reasons: all discharged

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain Intensity:

(NRS 0-10)

0.72 points lower in intervention group (p>0.05)

 

Pain Barriers:

(BQ-T)

Less barriers for addiction (0.68 lower, p<0.001), being a good patient (0.41 lower, p<0.001) and side-effects (0.61 lower, p=0.002) in intervention group compared to control

Total BQ: DNR, NS

Author’s conclusion:

Cancer patients should be empowered with pain management education to gain knowledge and correct misconceptions in managing their cancer pain

Vallieres, 2006

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients (radiation oncology clinic)

 

Country: Canada

 

Source of funding: pain brochure funded commercially

Inclusion criteria:

1) French speaking patients with cancer

2) >18 years

3) experiencing pain or taking analgesics

4) treated by radiotherapy for more than 1 week (>5 fractions)

5) outpatients

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 33

Control: 31

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 57 ± 11

C: 59 ± 11

 

Sex:

I: 55% M

C: 55% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

1) Information brochure on pain management

2) pain diary

3) recommendation to call or visit when moderate/ severe pain

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard pain management

Length of follow-up:

3 weeks

 

Loss-to-follow-up:

3 weeks

 

Incomplete outcome data:

Not reported

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

Average pain difference: 2.2 (p=0.01) lower pain score in I group

 

Worst pain difference: 1.7 (p=0.066) lower pain score in I group

Author’s conclusion:

An intervention including pain education, a pain diary and defining a procedure for therapeutic adjustments can be effective to improve pain relief in outpatients with cancer.

Ward, 2009_1

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) callers of the Cancer Information Service (CIS), willing to participate in research

2) able to participate in English

3) age 18 years or older

4) diagnosed with cancer

5) moderate to severe pain related to cancer present in the last week

 

Exclusion criteria:

1) receiving pain education as part of their CIS service

2) called previously during study accrual period

 

N total at baseline:

Intervention:

TBI: 391

Control: 1) assessment only: 431

2) pure control: 434

 

Important prognostic factors2:

Reported for whole population:

Age: 56 ±13

Sex: 25%M

 

Groups comparable at baseline? unclear

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Tailored barriers intervention (TBI):

 

Determination of participant’s barriers, education messages delivered according to responses

Delivered by trained Information Specialists

Plus tailored print material to take home

 

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

1) Assessment of barriers at baseline

 

2) No assessment of barriers at baseline, only at follow-up

Length of follow-up:

28 days

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

101 (26%)

2 died, 4 refused, 95 unable to contact

 

Assessment only:

99 (23%)

1 died, 8 refused, 90 unable to contact

 

Control:

86 (20%)

2 died, 3 refused, 81 unable to contact

 

Incomplete outcome data:

Not described

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity (BPI, 0-10):

No significant difference between treatment groups

 

Attitudinal barriers:

(brief barriers Questionnaire)

Barriers sign lower in the TBI group compared to the control group.

(scores not shown, only pooled F-value: t(619)=6.519, p<0.001

 

Pain interference:

 0.1; p>0.05

Author’s conclusion:

 

At follow-up the TBI group had significantly lower attitudinal barriers scores compared to assessment-alone and control, but the groups did not differ on the pain outcome variables. The TBI needs to be strengthened to achieve reductions in pain intensity.

Ward, 2009_2

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) age 18 years or older

2) diagnosed with cancer

3) moderate to severe pain in the last 2 weeks

4) Eastern Cooperative Oncology Group Performance Status of 0-2

5) patient had a significant other who could participate in the study

 

Exclusion criteria:

1) not being able to read or write in English

 

N total at baseline:

Intervention: dyad: 51

Solo: 53

Control: 57

 

Important prognostic factors2:

Age only described for whole group:

59 ± 12

 

Sex:

I:dyad: 47% M

Solo: 42% M

C: 33% M

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Individualized educational intervention aimed at reducing pain barriers and making a plan for managing pain

20-80 min session interview

Follow-up telephone calls of 5-10 minutes after 2 and 4 weeks

 

1) dyad intervention (together with significant other)

 

2) solo intervention

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Care as usual

Length of follow-up:

9 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention, dyad:

15 (30%)

7 died, 3 too ill, 4 did not return questionnaire, 2 significant other (SO) dropped

 

Intervention, solo:

17 (32%)

1 no pain, 9 died, 2 too ill, 4 did not return questionnaire, 1 SO dropped

 

Control:

19 (33%)

9 died, 1 too ill, 5did not return questionnaire, 4 other

 

Incomplete outcome data:

Analysed at respectively 5 and 9 weeks:

Intervention, dyad: 41, 35

Intervention, solo: 42, 36

Control: 41, 38

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity (BPI):

Change from baseline to 9 weeks

Dyad: 0.02 ±13.21

Solo: -1.47 ± 11.44

Control: 1.69 ± 9.83

(no sign difference)

 

Pain barriers (BQ-II);

Change from baseline to 9 weeks

Dyad: 0.72 ± 0.88

Solo: 0.43 ± 0.64

Control: 0.08 ± 0.75

(p=0.001 vs. dyad and p=0.018 vs. solo)

 

Pain interference:

0.03; P>0.05

Author’s conclusion:

 

The intervention was no more efficacious when it was presented to dyads than to patients alone. Conditions under which SOs should be included in interventions need to be determined.

Ward, 2008

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients of cancer clinics

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) age ≥21 years

2) diagnosis of metastatic cancer

3) rating of ≥1 on a 0-10 scale for worst cancer-related pain experienced during the past two weeks

 

Exclusion criteria:

1) inability to read English

2) incarceration

3) Eastern Cooperative Oncology Group (ECOG) performance status of 3 or 4

 

N total at baseline:

Intervention: 92

Control: 84

 

Important prognostic factors2:

Age not reported

 

Sex:

I: 40% M

C: 46% M

 

Groups comparable at baseline? Yes (although unclear for age)

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

A Representational Intervention to Decrease Pain (RIDcancerPAIN)

 

Educational intervention that identifies and deals with misconceptions about cancer pain in 5 steps. Interview 20-60 minutes,

Telephone call 2-3 days later by research nurse

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard Educational Information

 

Booklet about cancer pain, opportunity to ask questions, telephone call 2-3 days later by research nurses

Length of follow-up:

2 months

 

Loss-to-follow-up:

26/176 (15%)

13 per group

Reasons not described

 

Incomplete outcome data:

Not reported

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain Intensity (BPI, 0-10):

No difference after 2 months

I: 1.01 ± 0.78

C: 0.98 ± 0.79

 

Barriers (BQ-II):

Greater decrease of barriers score in intervention group (p<0.0025)

 

Author’s conclusion:

 

RIDcancerPain was efficacious with respect to pain barrier scores.

Wells, 2003

Type of study:

RCT

 

Setting: outpatients, cancer center (tertiary care)

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial + commercial

Inclusion criteria:

1) patients experiencing cancer pain that was managed with an analgesic

2) onset or escalation of pain within the last 3 months

3) patients who had access to a telephone at home

4) patients who had a primary caregiver who was willing to participate

5) ≥18 years of age

 

Exclusion criteria:

1) documented cognitive impairment

2) life expectancy <6 months

 

N total at baseline:

Intervention:

1) pain hotline: 21

2) weekly phone calls: 19

Control: 24

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 1) 55

2) 48

C: 56

 

Sex:

I: 1) 76% M

2) 68% M

C: 54% M

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain education programme: video about pain (15 mins)

 +

individualized discussion regarding videotape (20-30 min)

+

Printed materials of this discussion

 

+ either

1) access to a pain hotline

Or

2) weekly telephone calls

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Pain education programme: Video about pain (15 mins)

 +

individualized discussion regarding videotape (20-30 min)

+

Printed materials of this discussion

 

Followed by usual care

Length of follow-up:

1 month

 

Loss-to-follow-up:

Not reported per group

Total: 10 (16%)

Reasons: 8 died, 2 unknown

 

 

Incomplete outcome data:

Not reported per group

Total: 6 (9%)

 (reasons not reported)

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

No significant difference in worst pain, averaged pain or pain relief between the 3 groups.

 

Pain education:

Improvement in patient beliefs about communication about pain

No significant difference in knowledge of analgesic use.

 

Pain interference:

DNR; NS

Author’s conclusion:

 

A brief pain education program can improve knowledge and beliefs of both patient and primary caregiver. Continued access to pain related information using either a patient- or provider-initiated format did not affect long-term pain outcomes.

De Wit, 1997

Type of study: RCT

 

Setting: inpatients

 

Country: the Netherlands

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) pain related to cancer, cancer therapy or illness

2) a pain duration of at least 1 month

3) life expectancy of at least 3 months

4) able to read and speak Dutch

5) accessible by telephone

6) not residing in nursing home or retirement home

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 159

Control: 154

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 61 ± 13

C: 58 ± 12

 

Sex:

I: 70% M

C: 67% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

 

Patient education programme

 

Individualized information about pain in hospital, plus phone calls on day 3 and 7 after discharge (5-15 minutes)

+ brochure

+ diary

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard care

Length of follow-up:

8 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

43 (27%)

 

Control:

35 (23%)

Reasons: not reported

 

Incomplete outcome data:

Not reported

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(NRS 0-10)

 

Significantly less pain in intervention group compared to control (DNR)

Present pain & average pain NS

 

Pain knowledge:
(FPPQ)

 

Significantly more pain knowledge in intervention group compared to control (DNR)

 

Author’s conclusion:

 

It can be concluded that the tailored Pain Education Program is effective in cancer patients in chronic pain. The use of the Pain Education Program by nurses should be seriously considered on oncology units.

Wright Oliver, 2001

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients

 

Country: United States

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) 18-75 years

2) experienced at least a moderate level of pain (VAS score of 30 or more (0-100) for average pain) for the past 2 weeks

3) no scheduled major surgical procedures during the follow-up interval

 

Exclusion criteria:

1) patients in hospice

2) patients under care of Pain Management Service

 

N total at baseline:

Intervention: 34

Control: 33

 

Important prognostic factors2:

For example

age ± SD:

I: 56 ± 13

C: 55 ± 13

 

Sex:

I: 35% M

C: 36% M

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Individualized education (20 minutes) based on patient’s assessed misconceptions

 

+ stimulate self-efficacy

 

+ brochure

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standardized education (20 min) on controlling cancer pain

Length of follow-up:

2 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

5 (15%)

 

Control:

6 (18%)

 

Reasons (described for both groups together): 2 refused participation during trial, 1 entered hospice, 1 referred to pain clinic, 1 emergency surgery during follow-up, 1 died, 1 asked to withdraw, 1 could not be reached for follow-up

 

Incomplete outcome data:

As above

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(VAS 0-100)

 

Difference in average pain: 6.26 lower in intervention group (p>0.05)

 

Pain knowledge:
(APSG-Q)

No significant difference between groups (DNR)

 

Medication adherence:

No significant difference between groups (DNR)

 

Author’s conclusion:

Compared with provision of standard educational materials and counselling, a brief individualized education and coaching intervention for outpatients with cancer-related pain was associated with improvement in average pain levels.

Yates, 2003

Type of study: RCT

 

Setting: outpatients, tertiary hospital

 

Country: Australia

 

Source of funding: non-commercial

Inclusion criteria:

1) patients with breast, colorectal, lung- or head and neck cancer attending ambulatory oncology clinics at two tertiary clinics

2) cancer related pain greater than everyday pain during the previous 2 weeks

and/or have been ordered an opioid for cancer pain relief

3) an anticipated life expectancy of at least 3 months

4) older than 18 years

5) be well enough to complete study requirements

6) patients able to read an converse in English

7) patients who are alert and orientated to time and place

8) patients should have access to a telephone

 

Exclusion criteria:

-

 

N total at baseline:

Intervention: 97

Control:92

 

Important prognostic factors2:

For example

age group

I:45-59: 53%

60-74: 25%

C: 45-59: 45%

60-74: 32%

 

Sex:

66% (not reported per group)

 

Groups comparable at baseline? yes

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Pain Management Intervention (PMI):

1) 30-min session in the outpatient department

2) 15-min session by telephone

3) Booklet “Managing Cancer Pain”

 

 

Research nurses trained for PMI

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

General patient education intervention about living with cancer

1) 30-min session in the outpatient department

2) 15-min session by telephone

3) General information booklet on cancer

 

Discussion of general issues associated with living with cancer

 

Research nurses not trained for PMI

 

Length of follow-up:

2 months

 

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

27 (28%)

Reasons:

3 missed intervention, 10 were too sick, 9 refused to participate, 5 died

 

Control:

22 (24%)

Reasons:

2 missed intervention, 14 refused to participate, 2 missing data, 5 were too sick, 1 died

 

 

Incomplete outcome data:

See above

 

 

Outcome measures and effect size

 

Average pain:

Difference in average pain between baseline and measurement after 2 months (T2):

Brief pain Intensity Score (0-10)

I: -0.7 (SEM: 0.2)

C: -0.7 (SEM: 0.2),

p>0.05

 

Pain barriers:

Sign difference (p<0.05) in decrease in score between baseline and T2:

 

 

Pain knowledge:

I: 2.6 (SEM: 0.5)

C: 3.0 (SEM: 0.5)

p>0.05

 

 

 

Author’s conclusion:

Targeted educational interventions that utilize individualized instructional techniques may alter cancer patient attitudes, which can potentially act as barriers to effective pain management.

Yildirim, 2009

Type of study: RCT

 

Setting:

Inpatients

 

Country: Turkey

 

Source of funding: not reported

Inclusion criteria:

1) patients diagnosed with cancer

2) experiencing pain related to cancer, cancer therapy or illness and currently taking at least 2nd step treatment according to WHO

3) pain duration at least 1 month

4) life expectancy at least 3 months

5) no brain metastasis

6) >18 years

7) able to communicate verbally

 

Exclusion criteria:

1) surgery in the preceding 2 weeks

 

N total at baseline:

Intervention: 20

Control: 20

 

Important prognostic factors2:

For example

Age:

I: 95% >60 years

C: 76% >60 years

 

Sex:

I: 55% M

C: 55% M

 

Groups comparable at baseline? Yes

(although presentation of age distribution is peculiar and makes this unclear)

Describe intervention (treatment/procedure/test):

 

Patient education Programme:

-patient information about pain, with slides (30-40 minutes) with opportunity to ask questions

-booklet

-repetition of explanation on 3rd and 7th day (5-10 minutes)

 

 

 

 

Describe control (treatment/procedure/test):

 

Standard care

Length of follow-up:

8 weeks

 

Loss-to-follow-up:

Intervention:

N (%)

Reasons (describe)

 

Control:

N (%)

Reasons (describe)

 

Incomplete outcome data:

Intervention:

N (%)

Reasons (describe)

 

Control:

N (%)

Reasons (describe)

 

 

Outcome measures and effect size (include 95%CI and p-value if available):

 

Pain intensity:

(NRS 0-10)

Present pain difference: -1.55 (p<0.001) lower in I group

 

0-5 Likert scale

Worst pain difference: -0.7 (p>0.05) lower in I group

 

Pain barriers (BQ-r):

 

Score difference: 0.81 (p<0.05) lower in I group

 

Author’s conclusion:

 

The findings suggest that the patient education programme decreases pain intensity, improves satisfaction with treatment and decreases barriers about cancer pain management in cancer patients. Incorporation of the patient education programme into the standard care of cancer patients with pain may improve the quality of pain management.

APSG-Q: American Pain Society Guidelines for the Treatment of Pain Patient Outcome Questionnaire; BPI: Brief Pain Inventory; BPI-T: Brief Pain Inventory Taiwanese version; BQ: Barriers Questionnaire; BQ-II: Barriers Questionnaire-II; BQ-r: Barriers Questionnaire, revised version; CIS: cancer information service; CPSE: Chronic Pain Self Efficacy Scale; DNR: Data not reported; ECOG: Eastern Cooperative Oncology Group; NRS: numerical rating scale; FPPQ: Ferrell’s Patient Pain Questionnaire; PES: Pain Experience Scale; POABS-CA: Pain Opioid Analgesics Beliefs Scale; PMI: pain management intervention; PPQ: Patient Pain Questionnaire; SBQ: Short Barriers Questionnaire; SEM: standard error of mean; SEQ: Self Efficacy Questionnaire; SO: significant other; TBI: tailored barriers-intervention; VAS: Visual Analogue Scale; WHO: world health organisation

Overwegingen

Pijn is meer dan een lichamelijke gewaarwording. Pijn beïnvloedt ook het psychisch, sociaal en spiritueel welbevinden en het functioneren van de patiënt. Omgekeerd hebben niet-somatische factoren ook invloed op de ervaren pijn. Dat geldt voor elke pijn, maar des te meer voor pijn bij patiënten met kanker. Er zijn meerdere modellen waarin deze samenhang tussen de verschillende aspecten van pijn goed tot uitdrukking gebracht wordt. Het model van Loeser (figuur 1) bestaat uit vier elkaar omvattende, steeds grotere cirkels die de vier niveaus van pijn weergeven. De kleinste cirkel is de weefselbeschadiging. Deze wordt door Loeser de nociceptieve component genoemd. Daaromheen ligt de tweede cirkel, de pijngewaarwording, datgene wat het centraal zenuwstelsel als somatische pijn waarneemt. De derde cirkel is de pijnbeleving: hoe de patiënt de pijn ervaart door beïnvloeding van de somatische pijn door psychische, sociale en spirituele factoren. Tenslotte de grootste cirkel, het pijngedrag. (Loeser, 1980).

 

Figuur 1   Pijnmodel Loeser

 

Een begrip dat in de palliatieve zorg al tientallen jaren gebruikt wordt is ‘total pain’ (figuur 2). Het werd reeds in de zestiger jaren geïntroduceerd door Saunders en later door de WHO omarmd. ‘Total pain’ is ook buiten de palliatieve zorg een bruikbaar concept. Het is van toepassing is op alle patiënten met pijn, dus ook op patiënten met kanker die curatief behandeld worden. Saunders onderscheidt vier dimensies, de somatische, psychische, sociale en spirituele dimensie, die elkaar wederzijds beïnvloeden en tezamen de door de patiënt ervaren pijn, de ‘total pain’, vormen. De somatische dimensie betreft de door de ziekte of de behandeling veroorzaakte pijn ten gevolge van weefselbeschadiging. Ook de functionele status van de patiënt valt onder de somatische dimensie. Met functionele status wordt bedoeld de mate van comfort in verschillende houdingen en bij verschillende bewegingen. Gebrek aan comfort kan pijn veroorzaken. Het comfort kan vergroot worden door aan de omstandigheden aangepaste kleding en (zo nodig) incontinentiemateriaal, door optimaal gebruik van hulpmiddelen zoals een dekenboog, rollator en tillift en door interventies die door de ergo- en fysiotherapeut ingezet worden. De psychische dimensie heeft betrekking op affectieve en cognitieve kenmerken van de patiënt. Depressie en rouw behoren tot de psychische dimensie, evenals emoties zoals angst, verdriet, boosheid, schuldgevoelens, schaamte, spanning, (onvoldoende) acceptatie van de ziekte, wanhoop en eenzaamheid. Ook het gevoel niet serieus genomen te worden door een hulpverlener kan een belangrijke psychische factor zijn. Het uitvragen van de biografie van de patiënt is belangrijk voor het begrijpen van de psychische dimensie. Zo kunnen eerdere negatieve ervaringen van de patiënt met andere patiënten met (pijn bij) kanker veel angst veroorzaken. De sociale dimensie heeft betrekking op de relatie van de patiënt tot zijn omgeving en de invloed daarvan op de pijn. Het betreft bijvoorbeeld culturele aspecten, financiële problemen, arbeidsgerelateerde problemen, conflicten, zorgen om naasten en de reactie van naasten op de ziekte of op de pijn. De spirituele dimensie betreft zingeving en levensbeschouwing, bijvoorbeeld in het kader van religie, van (verlies of verandering van) identiteit, (verlies van) hoop, existentiële angst, confrontatie met sterfelijkheid of verandering van de betekenis van het bestaan. Het samenspel van de vier dimensies bepaalt de pijnbeleving en het pijngedrag.

 

Figuur 2   ‘Total pain’ model Saunders

‘Total pain’ model Saunders

 

Als de vier dimensies van pijn door één zorgverlener beoordeeld worden, spreekt men van een holistische benadering. Er is geen wetenschappelijke literatuur gevonden die de effectiviteit van een holistische benadering van pijn bij kanker aantoont. Dit is een onderwerp dat zich niet goed leent voor het doen van wetenschappelijk onderzoek. De werkgroep is van mening dat er bij behandeling van pijn bij kanker aandacht besteed dient te worden aan de vier dimensies van pijn (somatisch, psychisch, sociaal, spiritueel) en dat dit zal leiden tot betere controle van de pijn. Huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde, geriaters en revalidatieartsen zijn, veel meer dan orgaanspecialisten, gewend aan een holistische benadering. Vaak is een multidisciplinaire benadering noodzakelijk. Naast artsen en verpleegkundigen kunnen bijvoorbeeld een psycholoog, maatschappelijk werker, geestelijk verzorger, fysiotherapeut en/of ergotherapeut bij de diagnostiek en behandeling van de pijn betrokken worden. (H)erkenning en behandeling van niet-somatische dimensies van pijn zijn essentieel voor adequate pijnbestrijding. De patiënt voelt en beleeft de pijn als fysieke pijn en is zich vaak niet bewust van andere dan fysieke aspecten van de pijn. Het betrekken van hulpverleners die zich bedienen van uiteenlopende referentiekaders bevordert een brede, multidimensionele kijk op de (pijn van) de patiënt. Goede communicatie met de patiënt, maar vooral ook tussen de verschillende hulpverleners, is belangrijk voor het welslagen van een multidisciplinaire aanpak.

Autorisatiedatum en geldigheid

Laatst beoordeeld : 01-07-2016

Laatst geautoriseerd : 01-07-2016

De richtlijnwerkgroep heeft als doel de richtlijn periodiek (digitaal) van updates te voorzien.

 

De NVA is als houder van deze richtlijn de eerstverantwoordelijke voor de actualiteit van deze richtlijn. De andere aan deze richtlijn deelnemende wetenschappelijk verenigingen of gebruikers van de richtlijn delen de verantwoordelijkheid en informeren de eerstverantwoordelijke over relevante ontwikkelingen binnen hun vakgebied.

Initiatief en autorisatie

Initiatief : Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie

Geautoriseerd door:
  • Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie
  • Nederlandse Huisartsen Genootschap
  • Nederlandse Internisten Vereniging
  • Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen
  • Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie
  • Nederlandse Vereniging voor Cardiologie
  • Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie
  • Nederlandse Vereniging voor Medische Oncologie
  • Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Nederlandse Vereniging voor Radiologie
  • Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie
  • Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland
  • Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers
  • Nederlandse Vereniging voor Psychosociale Oncologie
  • Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Pharmacie
  • Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenverenigingen

Algemene gegevens

De richtlijnontwikkeling werd gefinancierd uit de Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS).

Doel en doelgroep

Doel

Specifieke doelen van deze evidence based richtlijn voor pijn bij patiënten met kanker zijn het verkrijgen van uniformiteit met betrekking tot de signalering, diagnostiek, behandeling en een betere begeleiding van patiënten met pijn bij kanker vanuit de resultaten van wetenschappelijk onderzoek en aansluitende meningsvorming, gericht op het vaststellen van goed medisch handelen. Hiervoor zijn kaders nodig waarbinnen de multidisciplinaire zorg van deze patiënten kan plaatsvinden. Daarnaast zal worden ingegaan op de signalering en diagnostiek van pijn bij patiënten met kanker, waarbij een gestandaardiseerde pijnanamnese centraal staat, mede omdat patiënten vaak terughoudend zijn in het rapporteren van hun pijn en hiervoor medicatie of beter pijnstillers) of specifieke behandeling aan te vragen (Ward, 1993). Deze richtlijn draagt tevens bij aan een verbeterde communicatie tussen behandelaars onderling en tussen de patiënt, diens naasten en behandelaars. De richtlijn beperkt zich tot pijn bij patiënten met kanker en is zowel van toepassing op de curatieve fase als op de palliatieve fase. Preventie van pijn bij patiënten met kanker wordt in deze richtlijn niet besproken, omdat hierover onvoldoende gegevens beschikbaar zijn in de literatuur.

 

Doelgroep

Deze richtlijn is geschreven voor alle leden van de beroepsgroepen die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met pijn bij kanker: huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde, medisch specialisten, apothekers, ziekenhuisapothekers, psychosociale hulpverleners, (gespecialiseerde) verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en consulenten, consulenten palliatieve zorg en fysiotherapeuten.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijn is in 2013 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met pijn bij kanker. De werkgroep, verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de richtlijn, is opgesplitst in een kerngroep en een klankbordgroep. De kerngroep heeft zich gericht op de daadwerkelijke ontwikkeling van de richtlijn en was verantwoordelijk voor het schrijven van de teksten. De klankbordgroep heeft op gezette momenten commentaar op de conceptrichtlijn gegeven.

 

De werkgroepleden zijn door hun beroepsverenigingen gemandateerd voor deelname. De werkgroep werkte gedurende twee jaar aan de totstandkoming van de richtlijn.

De werkgroep is verantwoordelijk voor de integrale tekst van deze richtlijn.

 

Kerngroep:

  • ­Prof. dr. K.C.P. Vissers, hoogleraar Pijn en Palliatieve Geneeskunde, Radboud UMC, Nijmegen
  • ­Dr. M.H.J. van den Beuken-van Everdingen, internist, Academisch Ziekenhuis Maastricht
  • ­Drs. D. Dijkstra, apotheker, Utrecht
  • ­Dr. M.J.M.M. Giezeman, anesthesioloog, Isala klinieken, Zwolle
  • ­Dr. A. de Graeff, internist-oncoloog, Universitair Medisch Centrum Utrecht
  • ­Dr. F.G.A. Jansman, ziekenhuisapotheker-klinisch farmacoloog, Deventer Ziekenhuis, Deventer, en Universiteit Groningen, Groningen
  • ­Dr. Y. M. van der Linden, radiotherapeut-oncoloog, Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden
  • ­Dr. W.H. Oldenmenger, verplegingswetenschapper, Erasmus MC, Rotterdam
  • ­Drs. M.J. Oortman, huisarts, Kloetinge
  • ­Dr. A.K.L Reyners, internist-oncoloog, Universitair Medisch Centrum Groningen
  • ­Drs. C.M.E.E. de Weerd-Spaetgens, klinisch geriater, consulent palliatieve zorg, Orbis Medisch Centrum, Sittard

 

Klankbordgroep:

  • ­Dr. K.B. Gombert-Handoko, Ziekenhuisapotheker, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, Amsterdam
  • ­Dr. J.L.M. Jongen, neuroloog, Erasmus MC, Rotterdam
  • ­Drs. A. Horikx, apotheker, KNMP Geneesmiddelinformatie Centrum, Den Haag
  • ­Drs. W.H. Hugenholtz – Wamsteker, Fysiotherapeut, Gorinchem
  • Drs. A.M. Mathot, huisarts en hospitiumarts, Utrecht
  • ­Dr. J.M.A. Sitsen, vertegenwoordiger Leven met Kanker beweging
  • ­Prof. dr. J.A.M.C.F. Verbunt, hoogleraar revalidatie geneeskunde, Academisch Ziekenhuis Maastricht
  • ­Drs. T. van Voorthuizen, internist-oncoloog, Rijnstate Ziekenhuis, Arnhem
  • ­Drs. S. Verhage, verpleegkundig specialist, Jeroen Bosch Ziekenhuis, ’s Hertogenbosch
  • ­Drs. R.P.C. Westerink, specialist ouderengeneeskunde, Revalidatiecentrum IJsselheem, Kampen
  • ­Dr. M.P. van den Berg, cardioloog, Universitair Medisch Centrum Groningen

 

Met ondersteuning van:

  • ­Drs. J.W. Hagemeijer, senior adviseur, Kennisinstituut van Medisch Specialisten (tot juni 2015)
  • ­P.H. Broos MSc, senior adviseur, Kennisinstituut van Medisch Specialisten
  • ­Dr. I.M. Mostovaya, adviseur, Kennisinstituut van Medisch Specialisten

 

N.B. De werkgroep, verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de richtlijn, is opgesplitst in een kerngroep en een klankbordgroep. De kerngroep heeft zich gericht op de daadwerkelijke ontwikkeling van de richtlijn en was verantwoordelijk voor het schrijven van de teksten. De klankbordgroep heeft op gezette momenten commentaar op de conceptrichtlijn gegeven.

Belangenverklaringen

De werkgroepleden hebben schriftelijk verklaard of ze in de laatste vijf jaar een (financieel ondersteunde) betrekking onderhielden met commerciële bedrijven, organisaties of instellingen die in verband staan met het onderwerp van de richtlijn.

Inbreng patiëntenperspectief

Er werd aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door middel van een enquête. Een globale samenvatting van de resultaten kunt u vinden onder 'aanverwant'. De resultaten van de enquête zijn waar mogelijk verwerkt in de richtlijn.

Methode ontwikkeling

Evidence based

Implementatie

In de verschillende fasen van de richtlijnontwikkeling is rekening gehouden met de implementatie van de richtlijn en de praktische uitvoerbaarheid van de aanbevelingen. Daarbij is uitdrukkelijk gelet op factoren die de invoering van de richtlijn in de praktijk kunnen bevorderen of belemmeren.

 

De richtlijn wordt opgenomen in de richtlijnendatabase (www.richtlijnendatabase.nl) waarmee hij toegankelijk is voor alle relevante beroepsgroepen en patiënten. Daarnaast wordt er een samenvatting van de richtlijn gepubliceerd in tijdschriften van de deelnemende wetenschappelijke verenigingen. Ook is de richtlijn te downloaden vanaf de website van de Kwaliteitskoepel: www.kwaliteitskoepel.nl en websites van betrokken wetenschappelijke verenigingen.

Werkwijze

AGREE II

Deze herziene versie van de richtlijn is opgesteld conform de eisen in het rapport ‘Richtlijnen 2.0’ van de adviescommissie Richtlijnen van de Raad kwaliteit van de Orde van Medisch Specialisten. Dit rapport is gebaseerd op het AGREE II instrument (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation II) (www.agreetrust.org), dat een internationaal breed geaccepteerd instrument is voor de beoordeling van de kwaliteit van richtlijnen. Bij de bestaande richtlijnmodules werd de kwaliteit van deze artikelen door de werkgroepleden beoordeeld aan de hand van ‘Evidence-Based Richtlijn Ontwikkeling’ (EBRO)-beoordelingsformulieren.

 

De hieronder beschreven methodiek voor richtlijnontwikkeling heeft betrekking op de herziene richtlijnmodules. De volgende thema`s zijn in de herziene versie van deze richtlijn uitgewerkt: pijnschalen, doorbraakpijn, chronische pijn, bijzondere patiëntengroepen, voorlichting en educatie, zelfstandigheid van de patiënt, therapietrouw, multidimensionele benadering, adjuvante analgetica, toxiciteit, geneesmiddelen interacties en taakverdeling en verantwoordelijkheid. De overige hoofdstukken werden zonder herziening overgenomen uit de richtlijn diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker uit 2008.

  

Werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijn is in 2013 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met pijn bij kanker (zie hiervoor de samenstelling van de werkgroep). De werkgroep, verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de richtlijn, is opgesplitst in een kerngroep en een klankbordgroep. De kerngroep heeft zich gericht op de daadwerkelijke ontwikkeling van de richtlijn en was verantwoordelijk voor het schrijven van de teksten. De klankbordgroep heeft op gezette momenten commentaar op de conceptrichtlijn gegeven.

 

De werkgroepleden zijn door hun beroepsverenigingen gemandateerd voor deelname. De werkgroep werkte gedurende twee jaar aan de totstandkoming van de richtlijn.

De werkgroep is verantwoordelijk voor de integrale tekst van deze richtlijn.

  

Belangenverklaring

De werkgroepleden hebben schriftelijk verklaard of ze in de laatste vijf jaar een (financieel ondersteunde) betrekking onderhielden met commerciële bedrijven, organisaties of instellingen die in verband staan met het onderwerp van de richtlijn. Een overzicht hiervan vindt u in de bijlage bij deze richtlijn.

  

Knelpuntenanalyse

Tijdens de voorbereidende fase inventariseerden de voorzitter van de werkgroep en de adviseur de knelpunten. Tevens zijn in een invitational conference knelpunten besproken waarbij, naast de partijen in de werkgroep, aanwezig waren de zorgverzekeraars CZ en VGZ. Een verslag hiervan kunt u vinden in bijlage bij de richtlijn.

  

Patiëntenperspectief

Er werd aandacht besteed aan het patiëntenperspectief door middel van een enquête. Een globale samenvatting van de resultaten is als bijlage bij de richtlijn gevoegd. De resultaten van de enquête zijn waar mogelijk verwerkt in de richtlijn.

  

Uitgangsvragen en uitkomstmaten

Op basis van de uitkomsten van de knelpuntenanalyse zijn door de voorzitter en de adviseur concept-uitgangsvragen opgesteld. Deze zijn vervolgens verder uitgewerkt door de leden van de kerngroep en tijdens de kerngroepvergadering vastgesteld. Vervolgens inventariseerde de kerngroep per uitgangsvraag welke uitkomstmaten voor de patiënt relevant zijn, waarbij zowel naar gewenste als ongewenste effecten werd gekeken. De kerngroep waardeerde deze uitkomstmaten volgens hun relatieve belang als kritiek, belangrijk en onbelangrijk. Tevens definieerde de kerngroep, voor zover mogelijk, wat zij voor een bepaalde uitkomstmaat een klinisch relevant verschil vond, dat wil zeggen wanneer de verbetering in uitkomst een verbetering voor de patiënt is.

  

Strategie voor zoeken en selecteren van literatuur

Er werd eerst oriënterend gezocht naar bestaande buitenlandse richtlijnen en naar systematische reviews in Medline (OVID) en Cochrane Library. Vervolgens werd voor de afzonderlijke uitgangsvragen aan de hand van specifieke zoektermen gezocht naar gepubliceerde wetenschappelijke studies in (verschillende) elektronische databases. Tevens werd aanvullend gezocht naar studies aan de hand van de literatuurlijsten van de geselecteerde artikelen. In eerste instantie werd gezocht naar studies met de hoogste mate van bewijs. De kerngroepleden selecteerden de via de zoekactie gevonden artikelen op basis van vooraf opgestelde selectiecriteria. De geselecteerde artikelen werden gebruikt om de uitgangsvraag te beantwoorden. De databases waarin is gezocht, de zoekactie of gebruikte trefwoorden van de zoekactie en de gehanteerde selectiecriteria zijn te vinden in het hoofdstuk van desbetreffende uitgangsvraag. De gedetailleerde zoekstrategieën zijn vermeld in een bijlage bij de richtijn.

  

Kwaliteitsbeoordeling individuele studies

Individuele studies werden systematisch beoordeeld, op basis van op voorhand opgestelde methodologische kwaliteitscriteria, om zo het risico op vertekende studieresultaten (bias) te kunnen inschatten. Deze beoordelingen kunt u vinden in de kolom ‘Beoordeling kwaliteit studie’ van een evidencetabel.

  

Samenvatten van de literatuur

De relevante onderzoeksgegevens van alle geselecteerde artikelen werden overzichtelijk weergegeven in evidencetabellen. De belangrijkste bevindingen uit de literatuur werden beschreven in de samenvatting van de literatuur.

 

Beoordelen van de kracht van het wetenschappelijke bewijs

A) Voor interventievragen

De kracht van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode. GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (zie http://www.gradeworkinggroup.org/handbook).

 

GRADE

Definitie

Hoog

­     het is zeer onwaarschijnlijk dat de literatuurconclusie verandert als er verder onderzoek wordt gedaan;

­     er is veel vertrouwen dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie;

Matig

­     het is mogelijk dat de conclusie verandert als er verder onderzoek wordt gedaan;

­     er is matig vertrouwen dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie.

Laag

­     het is waarschijnlijk dat de conclusie verandert als er verder onderzoek wordt gedaan;

­     er is beperkt vertrouwen dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie.

Zeer laag

­     de conclusie is zeer onzeker;

­     er is weinig vertrouwen dat het ware effect van behandeling dichtbij het geschatte effect van behandeling ligt zoals vermeld in de literatuurconclusie.

 

B) Voor vragen over waarde diagnostische tests, schade of bijwerkingen, etiologie en prognose

Bij dit type vraagstelling kan GRADE (nog) niet gebruikt worden. De bewijskracht van de conclusie is bepaald volgens de gebruikelijke EBRO-methode (Van Everdingen, 2004).

 

Formuleren van de conclusies

Bij interventievragen verwijst de conclusie niet naar een of meer artikelen, maar wordt getrokken op basis van alle studies samen (body of evidence). Hierbij maakten de werkgroepleden de balans op van elke interventie. Bij het opmaken van de balans werden door de werkgroep de gunstige en ongunstige effecten voor de patiënt afgewogen.

 

Voor vragen over waarde diagnostische tests, schade of bijwerkingen, etiologie en prognose is het wetenschappelijke bewijs samengevat in een of meerdere conclusie(s), waarbij het niveau van het meest relevante bewijs is weergegeven. Omwille van de homogeniteit is het niveau van bewijs voor alle conclusies weergegeven als hoog/matig/laag/zeer laag, waarbij EBRO niveau 1 is vertaald naar hoog, 2 naar matig, 3 naar laag en 4 naar zeer laag.

 

Wanneer er voor een uitgangsvraag geen systematisch literatuuronderzoek werd verricht, is de literatuur niet beoordeeld op kwaliteit en is de kracht van het bewijs niet bepaald.

 

Overwegingen

Voor een aanbeveling zijn naast het wetenschappelijke bewijs ook andere aspecten belangrijk, zoals de expertise van de werkgroepleden, patiëntenvoorkeuren, kosten, beschikbaarheid van voorzieningen of organisatorische zaken. Deze aspecten worden, voor zover niet wetenschappelijk onderzocht, vermeld onder het kopje ‘Overwegingen’.

 

Formuleren van aanbevelingen

De aanbevelingen geven een antwoord op de uitgangsvraag en zijn gebaseerd op het beschikbare wetenschappelijke bewijs en de belangrijkste overwegingen. Bij het formuleren en graderen van de aanbeveling worden minimaal de volgende vier factoren in ogenschouw genomen: algehele kwaliteit van het wetenschappelijke bewijs; balans tussen voor- en nadelen van de interventie; waarden en voorkeuren van professional en patiënten; en beschikbare middelen.

 

De aanbevelingen zijn voorzien van een gradering met cijfers en letters om de verhouding tussen de kwaliteit van de evidence en de sterkte van de aanbeveling weer te geven (zie onderstaande tabel). Deze werkwijze is gebaseerd op de methodiek zoals voorgesteld door de GRADE working group (zie http://www.gradeworkinggroup.org/handbook).

 

Gradering van aanbevelingen

Kwaliteit van de evidence

Letter

Hoog

A

Matig

B

Laag

C

Zeer laag

D

Sterkte van de aanbeveling

Cijfer

Sterke aanbeveling

1

Zwakke aanbeveling

2

 

Indicatorontwikkeling

Gelijktijdig met het ontwikkelen van de conceptrichtlijn werd gekeken naar de indicatoren die al voorhanden zijn in het veld op het gebied van pijn bij kanker. Er werd op basis van consensus een bijlage geschreven over implementatie en gebruik van indicatoren. Vanwege de beschikbaarheid van relevante indicatoren op het gebied van pijn bij kanker werd bewust afgezien van ontwikkeling van nieuwe indicatoren. Deze zijn opgenomen in een bijlage bij de richtlijn.

 

Kennislacunes

Tijdens de ontwikkeling van deze richtlijn is systematisch gezocht naar onderzoek waarvan de resultaten bijdragen aan een antwoord op de uitgangsvragen. Bij elke uitgangsvraag is door de werkgroep nagegaan of er (aanvullend) wetenschappelijk onderzoek gewenst is.

 

Commentaar- en autorisatiefase

De conceptrichtlijn werd aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen voorgelegd voor commentaar. De commentaren werden verzameld en besproken met de werkgroep. Naar aanleiding van de commentaren werd de conceptrichtlijn aangepast en definitief vastgesteld door de werkgroep. De definitieve richtlijn werd aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen voorgelegd voor autorisatie. De volgende verenigingen hebben ingestemd/de richtlijn geautoriseerd: NVA, KNGF, KNMP, NIV, NVvR NVZA, NVKG, NVN, NVPO, NVRO, V&VN, NHG, NPCF en Levenmetkanker-beweging.

Zoekverantwoording

Zoekacties zijn opvraagbaar. Neem hiervoor contact op met de Richtlijnendatabase.