Osteoporose en fractuurpreventie

Initiatief: NVR Aantal modules: 56

Immobiliteit als risicofactor voor osteoporose


Bij welke patiënten is er sprake van een hoog risicoprofiel voor fracturen?

- Immobiliteit


Bij deze module werden geen aanbevelingen geformuleerd.


Bij deze module werden geen overwegingen geformuleerd.


Niveau 1

Het is aangetoond dat verminderde mobiliteit (hulpmiddel bij lopen of >4 weken niet lopen in het laatste jaar) een risicofactor is voor fracturen.


A2 Pluijm 1999, Tromp 2000, Pluijm 2009, Cummings 1995

In recent Nederlands onderzoek is immobiliteit gedefinieerd als het gebruik van een hulpmiddel bij lopen. In feite wordt daarbij meer een vermindering van de mobiliteit bedoeld dan dat het echt om immobiliteit gaat. In dit onderzoek, gebaseerd op het Nederlandse LASA- en ERGO-cohort, bleek dat deze risicofactor een RR op een heupfractuur gaf van 1.9 (1.4-2.6) en 1.7 (1.3-2.1) voor ‘fragility’ fracturen (Pluijm 2009). Daarnaast is in de CBO- richtlijn 2002 al beschreven dat immobiliteit, gedefinieerd als > 4 weken niet lopen in het laatste jaar of een lage loopscore, een risicofactor is voor heupfracturen (Pluijm 1999, Tromp 2000, Cummings 1995).

  1. Bauer, DC, Ettinger, B, Nevitt, MC, Stone, KL. Risk for fracture in women with low serum levels of thyroid-stimulating hormone. Ann Intern Med 2001; 134(7): 561-568.
  2. Berg KM, Kunins HV, Jackson JL et al. Association between alcohol consumption and both osteoporotic fracture and bone density. Am J Med 2008;121: 406-418.
  3. Bernstein, CN, Blanchard, JF, Leslie, W, Wajda, A, Yu, BN. The incidence of fracture among patients with inflammatory bowel disease. A population-based cohort study. Ann Intern Med 2000; 133(10): 795-799.
  4. Blunt, BA, Jones, D, Svensen, RK, Hans, DB, Feinblatt, JD, Genant, HK. Good clinical practice and audits for dual X-ray absorptiometry and X-ray imaging laboratories and quality assurance centers involved in clinical drug trials, private practice, and research. JClinDensitom 1998; 1(4): 323-337.
  5. Chapurlat, RD, Duboeuf, F, Marion-Audibert, HO, Kalpakcioglu, B, Mitlak, BH, Delmas, PD. Effectiveness of instant vertebral assessment to detect prevalent vertebral fracture. OsteoporosInt 2006; 17(8): 1189-1195.
  6. Cummings, SR, Nevitt, MC, Browner, WS, Stone, K, Fox, KM, Ensrud, KE et al. Risk factors for hip fracture in white women. Study of Osteoporotic Fractures Research Group. N Engl J Med 1995; 332(12): 767-773.
  7. De Laet, C, Kanis, JA, Oden, A, Johanson, H, Johnell, O, Delmas, P et al. Body mass index as a predictor of fracture risk: a meta-analysis. Osteoporos Int 2005; 16(11): 1330-1338.
  8. De Vries F. Persoonlijke communicatie. Universiteit Utrecht, 2010.
  9. Donaldson, MG, Palermo, L, Schousboe, JT, Ensrud, KE, Hochberg, MC, Cummings, SR. FRAX and risk of vertebral fractures: the fracture intervention trial. J Bone Miner Res 2009; 24(11): 1793-1799.
  10. Espallargues, M, Sampietro-Colom, L, Estrada, MD, Sola, M, del Rio, L, Setoain, J et al. Identifying bone-mass-related risk factors for fracture to guide bone densitometry measurements: a systematic review of the literature. Osteoporos Int 2001; 12(10): 811-822.
  11. Ettinger, B, Black, DM, Dawson-Hughes, B, Pressman, AR, Melton, LJ, 3rd. Updated fracture incidence rates for the US version of FRAX. Osteoporos Int 2010 Jan; 21(1): 25-33.
  12. Ferrar, L, Jiang, G, Clowes, JA, Peel, NF, Eastell, R. Comparison of densitometric and radiographic vertebral fracture assessment using the algorithm-based qualitative (ABQ) method in postmenopausal women at low and high risk of fracture. JBone MinerRes 2008; 23(1): 103-111.
  13. Fuerst, T, Wu, C, Genant, HK, von, IG, Chen, Y, Johnston, C et al. Evaluation of vertebral fracture assessment by dual X-ray absorptiometry in a multicenter setting. OsteoporosInt 2009; 20(7): 1199-1205.
  14. Gallacher, SJ, Gallagher, AP, McQuillian, C, Mitchell, PJ, Dixon, T. The prevalence of vertebral fracture amongst patients presenting with non-vertebral fractures. Osteoporos Int 2007; 18(2): 185-192.
  15. Genant, HK, Wu, CY, van, KC, Nevitt, MC. Vertebral fracture assessment using a semiquantitative technique. JBone MinerRes 1993; 8(9): 1137-1148.
  16. Gillberg, C, Rastam, M, Gillberg, IC. Anorexia nervosa: physical health and neurodevelopment at 16 and 21 years. Dev Med Child Neurol 1994; 36(7): 567-575.
  17. Schousboe, JT, Ensrud, KE, Nyman, JA, Kane, RL, Melton, LJ, III. Cost-effectiveness of vertebral fracture assessment to detect prevalent vertebral deformity and select postmenopausal women with a femoral neck T-score>-2.5 for alendronate therapy: a modeling study. JClinDensitom 2006b; 9(2): 133-143.
  18. Greenspan, SL, von Stetten, E, Emond, SK, Jones, L, Parker, RA. Instant vertebral assessment: a noninvasive dual X-ray absorptiometry technique to avoid misclassification and clinical mismanagement of osteoporosis. J Clin Densitom 2001; 4(4): 373-380.
  19. Haden, ST, Fuleihan, GE, Angell, JE, Cotran, NM, LeBoff, MS. Calcidiol and PTH levels in women attending an osteoporosis program. Calcif Tissue Int 1999; 64(4): 275-279.
  20. Hamdy, RC, Kiebzak, GM. Variance in 10-year fracture risk calculated with and without T- scores in select subgroups of normal and osteoporotic patients. J Clin Densitom 2009; 12(2): 158-161.
  21. Johansson, H, Kanis, JA, Oden, A, Johnell, O, McCloskey, E. BMD, clinical risk factors and their combination for hip fracture prevention. Osteoporos Int 2009; 20(10): 1675-1682.
  22. Johnell, O, Kanis, JA, Oden, A, Johansson, H, De Laet, C, Delmas, P et al. Predictive value of BMD for hip and other fractures. J Bone Miner Res 2005; 20(7): 1185-1194.
  23. Kanis, JA, Borgstrom, F, De Laet, C, Johansson, H, Johnell, O, Jonsson, B et al. Assessment of fracture risk. Osteoporos Int 2005a; 16(6): 581-589.
  24. Kanis, JA, Johansson, H, Johnell, O, Oden, A, De Laet, C, Eisman, JA et al. Alcohol intake as a risk factor for fracture. Osteoporos Int 2005b; 16(7): 737-742.
  25. Kanis, JA, Johansson, H, Oden, A, Dawson-Hughes, B, Melton, LJ, 3rd, McCloskey, EV. The effects of a FRAX revision for the USA. Osteoporos Int 2010 Jan;21(1): 35-40.
  26. Kanis, JA, Johansson, H, Oden, A, Johnell, O, De Laet, C, Eisman, JA et al. A family history of fracture and fracture risk: a meta-analysis. Bone 2004a; 35(5): 1029-1037.
  27. Kanis, JA, Johansson, H, Oden, A, Johnell, O, de Laet, C, Melton, IL et al. A meta-analysis of prior corticosteroid use and fracture risk. J Bone Miner Res 2004b; 19(6): 893-899.
  28. Kanis, JA, Johnell, O, De Laet, C, Johansson, H, Oden, A, Delmas, P et al. A meta-analysis of previous fracture and subsequent fracture risk. Bone 2004c; 35(2): 375-382.
  29. Kanis, JA, Johnell, O, Oden, A, Dawson, A, De Laet, C, Jonsson, B. Ten year probabilities of osteoporotic fractures according to BMD and diagnostic thresholds. Osteoporos Int 2001; 12(12): 989-995.
  30. Kanis, JA, Johnell, O, Oden, A, Johansson, H, De Laet, C, Eisman, JA et al. Smoking and fracture risk: a meta-analysis. Osteoporos Int 2005c; 16(2): 155-162.
  31. Kanis, JA, Johnell, O, Oden, A, Johansson, H, McCloskey, E. FRAX and the assessment of fracture probability in men and women from the UK. Osteoporos Int 2008a; 19(4): 385-397. Kanis, JA, Johnell, O, Oden, A, Sembo, I, Redlund-Johnell, I, Dawson, A et al. Long-term risk of osteoporotic fracture in Malmo. Osteoporos Int 2000; 11(8): 669-674.
  32. Kanis, JA, McCloskey, EV, Johansson, H, Strom, O, Borgstrom, F, Oden, A. Case finding for the management of osteoporosis with FRAX--assessment and intervention thresholds for the UK. Osteoporos Int 2008b; 19(10): 1395-1408.
  33. Kanis, JA, McCloskey, EV, Powles, T, Paterson, AH, Ashley, S, Spector, T. A high incidence of vertebral fracture in women with breast cancer. Br J Cancer 1999; 79(7-8): 1179-1181. Kanis, JA, Oden, A, Johansson, H, Borgstrom, F, Strom, O, McCloskey, E. FRAX and its applications to clinical practice. Bone 2009; 44(5): 734-743.
  34. Kanis, JA, Oden, A, Johnell, O, Johansson, H, De Laet, C, Brown, J et al. The use of clinical risk factors enhances the performance of BMD in the prediction of hip and osteoporotic fractures in men and women. Osteoporos Int 2007; 18(8): 1033-1046.
  35. Khosla, S, Melton, J, 3rd. Fracture risk in primary hyperparathyroidism. J Bone Miner Res 2002; 17 Suppl 2: N103-107.
  36. Klotzbuecher, CM, Ross, PD, Landsman, PB, Abbott, TA, 3rd, Berger, M. Patients with prior fractures have an increased risk of future fractures: a summary of the literature and statistical synthesis. J Bone Miner Res 2000; 15(4): 721-739.
  37. Koolhaas, W, Prak, A, Stiekema, HM, Kreeftenberg, HG, Wolffenbuttel, BH, Jager, PL. [Efficient and improved diagnosis of osteoporosis by simultaneous bone density measurement and spinal morphometry]. Ned Tijdschr Geneeskd 2008; 152(16): 938-943. LaFleur, J, McAdam-Marx, C, Kirkness, C, Brixner, DI. Clinical risk factors for fracture in postmenopausal osteoporotic women: a review of the recent literature. Ann Pharmacother 2008; 42(3): 375-386.
  38. Lems, WF. Clinical relevance of vertebral fractures. Ann Rheum Dis 2007; 66(1): 2-4.
  39. Leslie, WD, Lix, LM. Imputation of Ten Year Osteoporotic Fracture Rates from Hip Fractures: A Clinical Validation Study. J Bone Miner Res 2009.
  40. Lewiecki, EM, Laster, AJ. Clinical review: Clinical applications of vertebral fracture assessment by dual-energy x-ray absorptiometry. JClinEndocrinolMetab 2006; 91(11): 4215-4222.
  41. Lippuner, K, Johansson, H, Kanis, JA, Rizzoli, R. FRAX(R) assessment of osteoporotic fracture probability in Switzerland. Osteoporos Int 2009a.
  42. Lippuner, K, Johansson, H, Kanis, JA, Rizzoli, R. Remaining lifetime and absolute 10-year probabilities of osteoporotic fracture in Swiss men and women. Osteoporos Int 2009b; 20(7): 1131-1140.
  43. Loftus, EV, Jr., Achenbach, SJ, Sandborn, WJ, Tremaine, WJ, Oberg, AL, Melton, LJ, 3rd. Risk of fracture in ulcerative colitis: a population-based study from Olmsted County, Minnesota. Clin Gastroenterol Hepatol 2003; 1(6): 465-473.
  44. Marshall, D, Johnell, O, Wedel, H. Meta-analysis of how well measures of bone mineral density predict occurrence of osteoporotic fractures. BMJ 1996; 312(7041): 1254-1259. McCloskey, EV, Vasireddy, S, Threlkeld, J, Eastaugh, J, Parry, A, Bonnet, N et al. Vertebral fracture assessment (VFA) with a densitometer predicts future fractures in elderly women unselected for osteoporosis. J Bone Miner Res 2008; 23(10): 1561-1568.
  45. McClung, MR, Geusens, P, Miller, PD, Zippel, H, Bensen, WG, Roux, C et al. Effect of risedronate on the risk of hip fracture in elderly women. Hip Intervention Program Study Group. N Engl J Med 2001; 344(5): 333-340.
  46. Melton, LJ, 3rd, Alothman, KI, Khosla, S, Achenbach, SJ, Oberg, AL, Zincke, H. Fracture risk following bilateral orchiectomy. J Urol 2003a; 169(5): 1747-1750.
  47. Melton, LJ, 3rd, Ardila, E, Crowson, CS, O'Fallon, WM, Khosla, S. Fractures following thyroidectomy in women: a population-based cohort study. Bone 2000; 27(5): 695-700.
  48. Melton, LJ, 3rd, Khosla, S, Malkasian, GD, Achenbach, SJ, Oberg, AL, Riggs, BL. Fracture risk after bilateral oophorectomy in elderly women. J Bone Miner Res 2003b; 18(5): 900-905. Middleton, ET, Gardiner, ED, Steel, SA. Which women should be selected for vertebral fracture assessment? Comparing different methods of targeting VFA. CalcifTissue Int 2009; 85(3): 203-210.
  49. Mustalahti K, Collin P, Sievanen H, Salmi J, Maki M. Osteopenia in patients with clinically silent coeliac disease warrants screening. Lancet 1999; 354 (9180): 744-745 Netelenbos, JC, Lems, WF, Geusens, PP, Verhaar, HJ, Boermans, AJ, Boomsma, MM et al. Spine radiographs to improve the identification of women at high risk for fractures. Osteoporos Int 2009; 20(8): 1347-1352.
  50. Nevitt, MC, Cummings, SR, Stone, KL, Palermo, L, Black, DM, Bauer, DC et al. Risk factors for a first-incident radiographic vertebral fracture in women > or = 65 years of age: the study of osteoporotic fractures. J Bone Miner Res 2005; 20(1): 131-140.
  51. Nguyen, TT, Heath, H, 3rd, Bryant, SC, O'Fallon, WM, Melton, LJ, 3rd. Fractures after thyroidectomy in men: a population-based cohort study. J Bone Miner Res 1997; 12(7): 1092-1099.
  52. Nicodemus, KK, Folsom, AR. Type 1 and type 2 diabetes and incident hip fractures in postmenopausal women. Diabetes Care 2001; 24(7): 1192-1197.
  53. Olmos M, Antelo M, Vazquez H, Smecuol E, Maurino E, Bai JC. Systematic review and meta- analysis of observational studies on the prevalence of fractures in coeliac disease. Dig Liver Dis 2008; 40 (1): 46-53.
  54. Pluijm, SM, Graafmans, WC, Bouter, LM, Lips, P. Ultrasound measurements for the prediction of osteoporotic fractures in elderly people. Osteoporos Int 1999; 9(6): 550-556. Pluijm, SM, Koes, B, de Laet, C, Van Schoor, NM, Kuchuk, NO, Rivadeneira, F et al. A simple risk score for the assessment of absolute fracture risk in general practice based on two longitudinal studies. J Bone Miner Res 2009; 24(5): 768-774.
  55. Ramsey-Goldman, R, Dunn, JE, Dunlop, DD, Stuart, FP, Abecassis, MM, Kaufman, DB et al. Increased risk of fracture in patients receiving solid organ transplants. J Bone Miner Res 1999; 14(3): 456-463.
  56. Rea, JA, Chen, MB, Li, J, Blake, GM, Steiger, P, Genant, HK et al. Morphometric X-ray absorptiometry and morphometric radiography of the spine: a comparison of prevalent vertebral deformity identification. JBone MinerRes 2000a; 15(3): 564-574.
  57. Rea, JA, Li, J, Blake, GM, Steiger, P, Genant, HK, Fogelman, I. Visual assessment of vertebral deformity by X-ray absorptiometry: a highly predictive method to exclude vertebral deformity. OsteoporosInt 2000b; 11(8): 660-668.
  58. Rigotti, NA, Neer, RM, Skates, SJ, Herzog, DB, Nussbaum, SR. The clinical course of osteoporosis in anorexia nervosa. A longitudinal study of cortical bone mass. JAMA 1991; 265(9): 1133-1138.
  59. Sandhu, SK, Nguyen, ND, Center, JR, Pocock, NA, Eisman, JA, Nguyen, TV. Prognosis of fracture: evaluation of predictive accuracy of the FRAX algorithm and Garvan nomogram. Osteoporos Int 2009.
  60. Schousboe, JT, Debold, CR. Reliability and accuracy of vertebral fracture assessment with densitometry compared to radiography in clinical practice. OsteoporosInt 2006a; 17(2): 281-9.
  61. Schousboe, JT, Vokes, T, Broy, SB, Ferrar, L, McKiernan, F, Roux, C et al. Vertebral Fracture Assessment: the 2007 ISCD Official Positions. JClinDensitom 2008; 11(1): 92-108.
  62. Schwartz, AV, Sellmeyer, DE, Ensrud, KE, Cauley, JA, Tabor, HK, Schreiner, PJ et al. Older women with diabetes have an increased risk of fracture: a prospective study. J Clin Endocrinol Metab 2001; 86(1): 32-38.
  63. Shane, E, Papadopoulos, A, Staron, RB, Addesso, V, Donovan, D, McGregor, C et al. Bone loss and fracture after lung transplantation. Transplantation 1999; 68(2): 220-227.
  64. Siris, ES, Chen, YT, Abbott, TA, Barrett-Connor, E, Miller, PD, Wehren, LE et al. Bone mineral density thresholds for pharmacological intervention to prevent fractures. Arch Intern Med 2004; 164(10): 1108-1112.
  65. Smith-Bindman, R, Cummings, SR, Steiger, P, Genant, HK. A comparison of morphometric definitions of vertebral fracture. JBone MinerRes 1991a; 6(1): 25-34.
  66. Smith-Bindman, R, Steiger, P, Cummings, SR, Genant, HK. The index of radiographic area (IRA): a new approach to estimating the severity of vertebral deformity. Bone Miner 1991b; 15(2): 137-149.
  67. Stanley, HL, Schmitt, BP, Poses, RM, Deiss, WP. Does hypogonadism contribute to the occurrence of a minimal trauma hip fracture in elderly men? J Am Geriatr Soc 1991; 39(8): 766-771.
  68. Tannenbaum, C, Clark, J, Schwartzman, K, Wallenstein, S, Lapinski, R, Meier, D et al. Yield of laboratory testing to identify secondary contributors to osteoporosis in otherwise healthy women. J Clin Endocrinol Metab 2002; 87(10): 4431-4437.
  69. Tromp, AM, Ooms, ME, Popp-Snijders, C, Roos, JC, Lips, P. Predictors of fractures in elderly women. Osteoporos Int 2000; 11(2): 134-140.
  70. Tsiropoulos, I, Andersen, M, Nymark, T, Lauritsen, J, Gaist, D, Hallas, J. Exposure to antiepileptic drugs and the risk of hip fracture: a case-control study. Epilepsia 2008; 49(12): 2092-2099.
  71. Tuppurainen, M, Kroger, H, Honkanen, R, Puntila, E, Huopio, J, Saarikoski, S et al. Risks of perimenopausal fractures--a prospective population-based study. Acta Obstet Gynecol Scand 1995; 74(8): 624-628.
  72. Van Staa, TP, Cooper, C, Brusse, LS, Leufkens, H, Javaid, MK, Arden, NK. Inflammatory bowel disease and the risk of fracture. Gastroenterology 2003a; 125(6): 1591-1597.
  73. Van Staa, TP, Geusens, P, Pols, HA, de Laet, C, Leufkens, HG, Cooper, C. A simple score for estimating the long-term risk of fracture in patients using oral glucocorticoids. QJM 2005; 98(3): 191-198.
  74. Van Staa, TP, Laan, RF, Barton, IP, Cohen, S, Reid, DM, Cooper, C. Bone density threshold and other predictors of vertebral fracture in patients receiving oral glucocorticoid therapy. Arthritis Rheum 2003b; 48(11): 3224-3229.
  75. Van Staa, TP, Leufkens, HG, Cooper, C. The epidemiology of corticosteroid-induced osteoporosis: a meta-analysis. Osteoporos Int 2002; 13(10): 777-787.
  76. Van Staa, TP, Leufkens, HG, Cooper, C. Inhaled corticosteroids and hip fracture: disease or drugs? Am J Respir Crit Care Med 2003c; 168(1): 128; author reply 129.
  77. Vautour, LM, Melton, LJ, 3rd, Clarke, BL, Achenbach, SJ, Oberg, AL, McCarthy, JT. Long¬term fracture risk following renal transplantation: a population-based study. Osteoporos Int 2004; 15(2): 160-167.
  78. Vestergaard, P. Changes in bone turnover, bone mineral and fracture risk induced by drugs used to treat epilepsy. Curr Drug Saf 2008; 3(3): 168-172.
  79. Vestergaard, P, Emborg, C, Stoving, RK, Hagen, C, Mosekilde, L, Brixen, K. Fractures in patients with anorexia nervosa, bulimia nervosa, and other eating disorders--a nationwide register study. Int J Eat Disord 2002a; 32(3): 301-308.
  80. Vestergaard, P, Mosekilde, L. Fracture risk in patients with celiac Disease, Crohn's disease, and ulcerative colitis: a nationwide follow-up study of 16,416 patients in Denmark. Am J Epidemiol 2002b; 156(1): 1-10.
  81. Vestergaard, P, Mosekilde, L. Fractures in patients with hyperthyroidism and hypothyroidism: a nationwide follow-up study in 16,249 patients. Thyroid 2002c; 12(5): 411-419.
  82. Vestergaard P, Lindholm J, Jorgensen JO, Hagen C, Hoeck HC, Laurberg P, Rejnmark L, Brixen K, Kristensen LO, Feldt-Rasmussen U et al: Increased risk of osteoporotic fractures in patients with Cushing's syndrome. Eur J Endocrinol 2002d, 146(1):51-56.
  83. Vestergaard, P, Mosekilde, L. Hyperthyroidism, bone mineral, and fracture risk--a meta- analysis. Thyroid 2003; 13(6): 585-593.
  84. Vestergaard, P, Rejnmark, L, Mosekilde, L. Fracture risk associated with use of antiepileptic drugs. Epilepsia 2004; 45(11): 1330-1337.
  85. Vestergaard, P, Rejnmark, L, Mosekilde, L. Relative fracture risk in patients with diabetes mellitus, and the impact of insulin and oral antidiabetic medication on relative fracture risk. Diabetologia 2005; 48(7): 1292-1299.
  86. Vestergaard, P, Rejnmark, L, Weeke, J, Mosekilde, L. Fracture risk in patients treated for hyperthyroidism. Thyroid 2000; 10(4): 341-348.
  87. Watts, NB, Ettinger, B, LeBoff, MS. FRAX facts. J Bone Miner Res 2009; 24(6): 975-979.
  88. Wu, C, van, KC, Li, J, Jiang, Y, Chan, M, Countryman, P et al. Comparison of digitized images with original radiography for semiquantitative assessment of osteoporotic fractures. OsteoporosInt 2000; 11(1): 25-30.
  89. Wuster, C, Abs, R, Bengtsson, BA, Bennmarker, H, Feldt-Rasmussen, U, Hernberg-Stahl, E et al. The influence of growth hormone deficiency, growth hormone replacement therapy, and other aspects of hypopituitarism on fracture rate and bone mineral density. J Bone Miner Res 2001; 16(2): 398-405.

Klinische risicofactoren

Autorisatiedatum en geldigheid

Laatst beoordeeld  : 17-01-2011

Laatst geautoriseerd  : 17-01-2011

Uiterlijk in 2016 wordt door de Nederlandse Vereniging voor Reumatologie, na raadpleging van of op advies van aan de richtlijn participerende verenigingen, bepaald of deze richtlijn nog actueel is. Zo nodig wordt een nieuwe werkgroep geïnstalleerd om (delen van) de richtlijn te herzien. De geldigheid van de richtlijn komt eerder te vervallen indien nieuwe ontwikkelingen aanleiding zijn een herzieningstraject te starten.

Initiatief en autorisatie

  • Nederlandse Vereniging voor Reumatologie
Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Orthopaedische Vereniging
  • Nederlandse Vereniging voor Heelkunde

Algemene gegevens


  • Osteoporose Vereniging





Mandaterende verenigingen/instanties:

  • Beroepsvereniging Vallen, Fracturen en Osteoporose
  • Koninklijk Genootschap voor Fysiotherapie
  • Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
  • Landelijk Expertisecentrum Verpleging en Verzorging
  • Nederlandse Internisten Vereniging
  • Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie
  • Nederlandse Vereniging van Diëtisten
  • Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen
  • Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde
  • Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie
  • Nederlandse Vereniging voor Medische Oncologie
  • Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie
  • Nederlandse Vereniging voor Radiologie
  • Nederlandse Vereniging voor Urologie
  • Verenso, vereniging van specialisten ouderengeneeskunde en sociaal geriaters



De richtlijn is tot stand gekomen met financiële steun van ZonMw, in het kader van het Kennisbeleid Kwaliteit Curatieve Zorg (KKCZ) programma (2008).

Doel en doelgroep


Het formuleren van een ‘evidence-based’ beleid met betrekking tot diagnostiek, behandeling en preventie van osteoporose.

Dit zal naar verwachting leiden tot:

  • Ondersteuning van zorgverleners en (risico)patiënten.
  • Het verminderen van overbodige screening en diagnostiek bij patiënten met (ver­denking op) osteoporose.
  • Het stimuleren van optimale diagnostiek en behandeling van fractuurpatiënten van 50 jaar en ouder en van patinten van 60 jaar en ouder met klinische risicofactoren voor osteoporose.
  • Het bevorderen van samenwerkingsafspraken tussen huisartsen, specialisten en para­medische disciplines die te maken hebben met de diagnostiek en behandeling van patiënten met osteoporose.
  • Het bevorderen van doelmatig voorschrijven van geneesmiddelen tegen osteoporose, alsmede het verbeteren van de therapietrouw, in samenwerking met de apothekers.
  • Een beschrijving van verschillende behandelopties, waarbij de ene patiënt meer waarde zal hechten aan een zo lang mogelijke periode van zelfredzaamheid, terwijl de ander in ieder geval pijnvrij wil zijn. De optimale richtlijn voor patiënten met osteoporose zal aangeven wat de optimale behandeling is bij welke patiëntvoorkeuren en aanbevelingen geven voor zelfmanagement.
  • Het ontwikkelen van bij- en nascholing over fractuurpreventie van alle betrokken specialismen en huisartsen.
  • Scholing aan fractuurverpleegkundigen en praktijkondersteuners.
  • Duidelijke afspraken over de diagnostiek en de behandeling. Hierbij is er in de richtlijn voor gekozen om zo duidelijk mogelijk te beschrijven welke diagnostiek en behande­ling gewenst is bij een patint(e) met een hoog risico voor een fractuur. De volgende vraag is wie dat dan gaat uitvoeren, dit is sterk afhankelijk van de lokale situatie.Het is belangrijk dat de eerste- en tweedelijnsdisciplines, die zich bezig houden met de diagnostiek en de behandeling van osteoporose, overleggen op welke wijze ze deze richtlijn lokaal optimaal kunnen implementeren en er naar gaan werken!



De richtlijn is bedoeld voor alle zorgverleners, die bij de diagnostiek, behandeling en begeleiding van patiënten met osteoporose en een verhoogd fractuurrisico betrokken zijn: traumatologen, orthopeden, huisartsen, endocrinologen, internisten, reumatologen, geriaters, bedrijfsartsen, radiologen, specialisten ouderengeneeskunde, fysiotherapeuten, apothekers, fractuurverpleegkundigen, diëtisten, revalidatieartsen, gynaecologen, urologen, medisch oncologen, arts verstandelijk gehandicapten, longartsen en andere zorgverleners.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van deze richtlijn is in 2008 een multidisciplinaire werkgroep samen­gesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle bij de diagnostiek, behandeling en begeleiding van patiënten met osteoporose betrokken medische disciplines en adviseurs van het CBO. Op 16 december 2008 vond de eerste werkgroepvergadering plaats.

Bij het samenstellen van de werkgroep is rekening gehouden met de geografische spreiding van de werkgroepleden, met een evenredige vertegenwoordiging van de verschillende betrokken verenigingen en instanties, alsmede met een spreiding in al dan niet in academische achtergrond. De werkgroepleden hebben onafhankelijk gehandeld en waren gemandateerd door hun vereniging. Een overzicht van de belangenverklaringen van werkgroepleden over mogelijke financiële belangenverstrengeling is op te vragen bij het CBO en zal tevens bij de richtlijn op de website geplaatst worden.



  • Dhr.prof.dr. W.F. Lems, reumatoloog, voorzitter werkgroep, VUMC, Amsterdam
  • Dhr.dr. P.N. Post, arts-epidemioloog/adviseur, secretaris werkgroep, CBO, Utrecht (tot 18 november 2010)
  • Dhr.dr. J.P.W. van den Bergh, internist-endocrinoloog, Viecuri MC Noord-Limburg, Venlo en Academisch Ziekenhuis Maastricht, Maastricht
  • Mw. H.W. Cornelder, Osteoporose Vereniging, Amersfoort
  • Mw.dr. P.J.M. Elders, huisarts-onderzoeker, VUMC, Amsterdam
  • Dhr.prof. P.P.M.M. Geusens, reumatoloog, Academisch Ziekenhuis Maastricht, Maastricht en Universiteit Hasselt, België
  • Mw.dr. A.Z. Ginai, radioloog, Erasmus MC, Rotterdam
  • Mw.drs. M. Groen, apotheker, KNMP, Den Haag
  • Dhr.dr. J.H. Hegeman, traumachirurg, Ziekenhuisgroep Twente locatie Almelo
  • Dhr.dr. S.H. van Helden, traumachirurg, Isala Klinieken, Zwolle
  • Mw.dr. G.L. Leusink, huisarts, Stichting Zuidwester, Numansdorp
  • Dhr.drs. M.G.C. Ligthart, bedrijfsarts, Ligthart BV, Dinteloord
  • Dhr.prof.dr. P.Th.A.M. Lips, internist-endocrinoloog , VUMC, Amsterdam
  • Dhr.dr. R.N.J.T.L. de Nijs, reumatoloog, Maxima Medisch Centrum, Eindhoven
  • Dhr.dr. P.M. van Roermund, orthopaedisch chirurg, UMCU, Utrecht
  • Mw. A.Ch.L. Scheffer, verpleegkundig onderzoeker, AMC, Amsterdam
  • Dhr.prof.dr. S. Thomas, (emeritus) hoogleraar huisartsgeneeskunde, Utrecht
  • Dhr.dr. H.J.J. Verhaar, internist-geriater, UMCU, Utrecht
  • Mw. M.A. van der Zalm-Waterreus, voorzitter, Osteoporose Vereniging, Amersfoort


Overige werkgroepleden

  • Dhr. V.G.M. Chel, verpleeghuisarts, Topaz Overduin, Katwijk
  • Dhr.dr. H.R. Franke, gynaecoloog, Medisch Spectrum Twente, Enschede
  • Dhr.dr. H.J.M. Hendriks, senior-onderzoeker/programmaleider richtlijnen, Universiteit Maastricht, Maastricht
  • Mw. W. Meijer-de Kievit, diëtist, netwerk DV&V, Woudenberg
  • Dhr.prof.dr. R.C.M. Pelger, uroloog, LUMC, Leiden
  • Mw.dr. A.K.L. Reyners, internist-oncoloog, UMCG, Groningen
  • Dhr.dr. G.M. Rommers, revalidatiearts, UMCG, Groningen
  • Mw. M.M. van Oostwaard, osteoporoseverpleegkundige, Maxima Medisch Centrum, Eindhoven
  • Mw.drs. C.J.G.M. Rosenbrand, arts/senior adviseur, CBO, Utrecht
  • Mw.dr. L.C. van der Es-Lambeek, bewegingswetenschapper-epidemioloog/adviseur, CBO, Utrecht (vanaf 19 november 2010)

Inbreng patiëntenperspectief

Bij het opstellen van de richtlijn is rekening gehouden met het patiëntenperspectief. Er waren twee patiënten vanuit de Osteoporose Vereniging vertegenwoordigd. Zij namen deel aan de kerngroepvergaderingen. De Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie was in de plenaire werkgroep vertegenwoordigd. Een belangrijk onderdeel van de richtlijn vormt de keuzehulp, die patiënten en zorgverleners in staat stelt om de behandeling zoveel mogelijk af te stemmen op de behoeften en voorkeuren van de patiënt. Deze keuzehulp is thans in ontwikkeling en zal aan de definitieve richtlijn als bijlage worden toegevoegd. Tenslotte wordt van deze richtlijn een patiëntenversie gemaakt. Deze patiëntenrichtlijn zal verschijnen onder de titel Zorgboek Osteoporose. Dit boek zal tot stand komen door een gezamenlijk initiatief van de Stichting September met de Osteoporose Vereniging, en Prof Dr WF Lems, en de vraagvoorzitters. Meer informatie is te verkrijgen via de Osteoporose Vereniging (www.osteoporosevereniging.nl) of via de website (www.boekenoverziekten.nl).

Methode ontwikkeling

Evidence based


In de verschillende fasen van de ontwikkeling van het concept van de richtlijn is zoveel mogelijk rekening gehouden met de implementatie van de richtlijn en de daadwerkelijke uitvoerbaarheid van de aanbevelingen.

Om de implementatie en evaluatie van deze richtlijn te stimuleren, heeft de werkgroep een implementatieplan opgesteld. Daarbij zal onder andere een diaserie ten behoeve van bij- en nascholing over fractuurpreventie van alle betrokken specialismen, apothekers en huisartsen ontwikkeld worden, evenals voor scholing aan fractuurverpleegkundigen en praktijk- ondersteuners. Daarnaast zal veel aandacht worden besteed aan duidelijke afspraken over de diagnostiek en de behandeling; dit is in het belang van de therapietrouw van de patiënt en daarmee het succes van de behandeling. Het is belangrijk dat de eerste- en tweedelijnsdisciplines, die zich bezig houden met de diagnostiek en de behandeling van osteoporose, de richtlijn implementeren en er naar gaan werken! Tenslotte worden ook indicatoren ontwikkeld aan de hand waarvan de implementatie kan worden gemeten.

Indicatoren geven in het algemeen de zorgverleners de mogelijkheid te evalueren of zij de gewenste zorg leveren. Zij kunnen daarmee ook onderwerpen voor verbeteringen van de zorgverlening identificeren.


Gezien de omvang van het werk werd voor iedere uitgangsvraag een subgroep gevormd met vertegenwoordigers van de relevante disciplines, onder leiding van een zogenaamde vraagvoorzitter. Daarnaast zorgde de voorzitter, samen met de adviseur van het CBO, voor de coördinatie en onderlinge afstemming van de subgroepen. Daarnaast werd een kerngroep ingesteld met daarin vertegenwoordiging van de belangrijkste betrokken disciplines. De werkgroep heeft gedurende een periode van ongeveer anderhalf jaar gewerkt aan de tekst voor de conceptrichtlijn. De kernwerkgroep is negen maal bijeen geweest om de conceptteksten en de resultaten van de subgroepen in onderling verband te bespreken. De plenaire werkgroep is drie maal bijeen geweest. De teksten van de subgroepen zijn samengevoegd en op elkaar afgestemd tot één document: de conceptrichtlijn. Bij een conceptrichtlijn hoort een commentaarfase, van 15 augustus 2010 tot 15 oktober 2010.

Er is veel commentaar op de richtlijn gekomen, voornamelijk aanvullingen en suggesties ter verbetering. Het document met de vragen besloeg blz. 163. Bij het verwerken van de vragen is enige vertraging opgelopen door het faillisement van het CBO op 05-10-2010. Uiteindelijk was het commentaar verwerkt op 17 jan 2011: op die datum werd de tekt aangeboden voor autorisatie aan de Wetenschappelijke Verenigingen.


Wetenschappelijke bewijsvoering

De aanbevelingen uit deze richtlijn zijn voor zover mogelijk gebaseerd op bewijs uit gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek. Relevante artikelen werden gezocht door het verrichten van systematische zoekacties in de Cochrane Library, Medline en Embase van 1999-2009 (belangrijke, na de zoekactie verschenen artikelen werden hier zonodig aan toegevoegd).

Belangrijke selectiecriteria hierbij waren: vergelijkend onderzoek met hoge bewijskracht, zoals meta-analyses, systematische reviews, randomized controlled trials (RCT’s) en controlled trials (CT). Waar deze niet voorhanden waren, werd verder gezocht naar vergelijkend cohortonderzoek, vergelijkende patiënt-controle studies of niet vergelijkend onderzoek.

De kwaliteit van deze artikelen werd door epidemiologen van het het CBO en het NHG beoordeeld aan de hand van ‘evidence-based richtlijnontwikkeling’ (EBRO)-beoor- delingsformulieren. Artikelen van matige of slechte kwaliteit werden uitgesloten. Na deze selectie bleven de artikelen over die als onderbouwing bij de verschillende conclusies in de richtlijn staan vermeld. De geselecteerde artikelen zijn vervolgens gegradeerd naar de mate van bewijs, waarbij de volgende indeling is gebruikt (Tabel 1). De mate van bewijskracht en niveau van bewijs zijn in de conclusies van de verschillende hoofdstukken weergegeven. De belangrijkste literatuur waarop de conclusies zijn gebaseerd is daarbij vermeld.



In deze richtlijn is geëxperimenteerd met de toepassing van de GRADE-methodiek. Dat betekent dat voor de beoordeling van de evidence met betrekking tot interventies niet de gebruikelijke CBO-methodiek, maar de GRADE-methodiek is gebruikt voor het graderen van bewijs, te weten vraag 3 (gedeeltelijk), 4, 5 en 9 (gedeeltelijk). Daarnaast is tijdens het ontwikkel proces besloten om GRADE ook te gebruiken bij vraag 6 (osteoporose- bevorderende medicamenten).

Zie voor een uitleg over de GRADE-methodiek bijvoorbeeld BMJ 2008; 336:924-926 en de figuur op de volgende pagina. Meer informatie op www.gradeworkinggroup.org.

In deze methodiek wordt de kwaliteit van bewijs gegradeerd als hoog, matig, laag of zeer laag. Randomised controlled trials (RCT’s) starten hoog, observationele studies starten laag. Vervolgens kunnen 4 factoren het bewijs 1 of 2 niveau’s omlaag graderen: study limitations (bijvoorbeeld gebrek aan blindering), indirectness (bijvoorbeeld surro-gaatuitkomsten) inconsistency (heterogeniteit in effectgrootte tussen studies), imprecision (onnauwkeurige effectschatting, die bijvoorbeeld een substantieel effect suggereert, maar niet uitsluit dat er geen effect is) en reporting bias (bijvoorbeeld publicatiebias). Vervolgens kunnen 3 factoren het bewijs omhoog graderen. Dit komt echter niet zo vaak voor. Globaal kan gezegd worden dat hoge kwaliteit bewijs (conform GRADE systematiek) gelijk te stellen is aan niveau 1 conclusie (conform gangbare CBO classificatie van bewijs). Eveneens geldt dat matige kwalitiet van bewijs gelijk te stellen is aan niveau 2.


Bij de met GRADE beoordeelde evidence staan de conclusies ook in een ander format. Dit ziet er zo uit:



Kwaliteit van



Er is bewijs van hoge kwaliteit dat thiazolidinedionen het fractuurrisico bij

vrouwen met diabetes type II verhogen, maar niet bij mannen.


Tabel 1


Hierbij verwijst de conclusie niet naar één of meer artikelen, maar wordt deze getrokken op basis van de hele ‘body of evidence’. Vandaar dat hier bijvoorbeeld naar een tabel wordt verwezen. In deze tabel wordt het evidenceprofiel getoond. Dit GRADE-profile of de Summary of Findings (SOF-table) laat het resultaat van de beoordeling op de verschillende criteria gezien (vanwege de internationale programmatuur in het Engels).


Bij de resterende vragen 1, 2, 6, 7, 8 en 9 is de gebruikelijke classificatie gebruikt. Zie tabel op de volgende pagina.


Indeling van methodologische kwaliteit van individuele studies



Diagnostisch accuratesse onderzoek

Schade of bijwerkingen, etiologie, prognose*


Systematische review van tenminste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2-niveau


Gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit van voldoende omvang

Onderzoek ten opzichte van een referentietest (een ‘gouden standaard’) met tevoren gedefinieerde afkapwaarden en onafhankelijke beoordeling van de resultaten van test en gouden standaard, betreffende een voldoende grote serie van opeenvolgende patiënten die allen de index- en referentietest hebben gehad

Prospectief cohort onderzoek van voldoende omvang en follow-up, waarbij adequaat gecontroleerd                                                                    is voor

‘confounding’ en selectieve follow-up voldoende is uitgesloten.


Vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 (hieronder valt ook patiënt-controle onderzoek, cohort-onderzoek)

Onderzoek ten opzichte van een referentietest, maar niet met alle kenmerken die onder A2 zijn genoemd

Prospectief cohort onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 of retrospectief cohort onderzoek of patiënt-controle onderzoek


Niet-vergelijkend onderzoek


Mening van deskundigen

 * Deze classificatie is alleen van toepassing in situaties waarin om ethische of andere redenen gecontroleerde trials niet mogelijk zijn. Zijn die wel mogelijk dan geldt de classificatie voor interventies.



Niveau van conclusies




Onderzoek van niveau A1 of tenminste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A2, met consistent resultaat


1 onderzoek van niveau A2 of tenminste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B


1 onderzoek van niveau B of C


Mening van deskundigen


Totstandkoming van de aanbevelingen

Voor het komen tot een aanbeveling zijn er naast het wetenschappelijk bewijs vaak andere aspecten van belang, bijvoorbeeld: patiëntenvoorkeuren, beschikbaarheid van speciale technieken of expertise, organisatorische aspecten, maatschappelijke consequenties of kosten. Deze aspecten worden besproken na de ‘Conclusie’ in de ‘Overige overwegingen’. Hierin wordt de conclusie op basis van de literatuur in de context van de dagelijkse praktijk geplaatst en vindt een afweging plaats van de voor- en nadelen van de verschillende beleidsopties. De uiteindelijk geformuleerde aanbeveling is het resultaat van het beschikbare bewijs in combinatie met deze overwegingen. Het volgen van deze procedure en het opstellen van de richtlijn in dit ‘format’ heeft als doel de transparantie van de richtlijn te verhogen. Het biedt ruimte voor een efficiënte discussie tijdens de werkgroepvergaderingen en vergroot bovendien de helderheid voor de gebruiker van de richtlijn.

FRAX-tool voor bepalen risico osteoporose