Uitgangsvraag

Wat zijn verwijscriteria en terugverwijscriteria voor de eerste, tweede en derde lijn voor patiënten met migraine, chronische hoofdpijn en medicatieovergebruikshoofdpijn?

Aanbeveling

Volwassenen

Overweeg multidisciplinaire behandeling bij een geselecteerde groep hoofdpijnpatiënten, met name die patienten die een hoge ziektelast ervaren of comorbiditeit hebben (met name depressie/angst en/of medicatie-afhankelijkheid)

 

Het is onduidelijk welke zorgverleners er betrokken moeten zijn in de multidisciplinaire behandeling, maar deze zal tenminste bestaan uit een hoofdpijnverpleegkundige naast de neuroloog

Inleiding

Patiënten met hoofdpijn worden door verschillende zorgverleners gezien, of helemaal niet omdat ze niet om hulp vragen. Er bestaan ernstige twijfels of deze zelfzorg wel adequaat is, omdat dit enerzijds leidt tot onderdiagnostiek en onderbehandeling, maar anderzijds ook tot medicatie-overgebruik van over-the-counter medicatie.(167, 168) De WHO streeft ernaar dat 75% van de migrainepatiënten met een medisch professional de diagnose heeft besproken en passende interventie is ingezet.

De vraag is of elke patiënt ook naar een hoofdpijncentrum verwezen moet worden en of er bewijs is voor een multidisciplinaire aanpak van hoofdpijn. Hierbij speelt mogelijk vooral patiënteducatie en niet-medicamenteuze behandeling zoals begeleiding door een hoofdpijnverpleegkundige bij de acute medicatie-onttrekking een belangrijke rol (zie ook de module ‘Medicatieovergebruikshoofdpijn’).(169) Er is nog veel onduidelijkheid waar het multidisciplinaire team naast de hoofdpijnverpleegkundige dan uit zou moeten bestaan. Psychologen zijn bijvoorbeeld (net als verpleegkundigen) gericht op een gedragsmatige aanpak. Daarnaast is ook de mate van intensiteit van begeleiding niet eenduidig.

Naar doelmatigheid van hoofdpijnzorg in de zin van ‘inzicht gevend welke behandelwijze het beste resultaat geeft tegen welke kosten’ is nog geen onderzoek gedaan. Zeker is wel dat chronische hoofdpijnaandoeningen,zoals migraine en medicatieovergebruikshoofdpijn, hoge (zorg)kosten geven.(170, 171) en dat het aanpakken van deze problematiek altijd in zekere mate kosteneffectief zal zijn.

Conclusies

Laag

Uitkomstmaat

Er zijn aanwijzingen dat behandeling in een hoofdpijnkliniek gerelateerd is aan verbeterde uitkomsten bij patiënten met migraine en andere chronische hoofdpijn.

Op basis van de evidence kan geen uitspraak gedaan worden voor welke patiënten deze vorm van behandeling meer en minder efficiënt is.

Jensen, 2010; Soon, 2005; Wallasch, 2012(a)(173, 174, 176)

Samenvatting literatuur

Beschrijving studies

Voor dit onderwerp zijn 7 artikelen bestudeerd.(167, 172-177). Een aantal artikelen is niet nader in de analyse betrokken omdat dit niet of onvoldoende systematisch onderzoek betrof.(167, 172) Twee onderzoeken zijn niet nader geanalyseerd omdat hierin deelpopulaties van andere onderzoeken in de literatuurselectie werden beschreven.(173, 175-177) Alle overgebleven studies waren niet vergelijkende onderzoeken van beperkte methodologische kwaliteit.

 

Inhoudelijke bevindingen

In 2010 werd een retrospectief niet vergelijkend onderzoek gepubliceerd over de multidisciplinaire behandeling van 1.326 patiënten die verwezen waren naar een Deense hoofdpijnkliniek.(173) De resultaten hiervan lieten zien dat de frequentie van hoofdpijn bij patiënten met migraine daalde van gemiddeld 7,5 naar gemiddeld 2,9 dagen per maand en van patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn van gemiddeld 27,6 naar gemiddeld 14 dagen per maand. Ook een artikel over behandeling van 38 patiënten in een hoofdpijnkliniek in Singapore laat zien dat patiënten na behandeling minder vaak hoofdpijn hadden (reductie aantal hoofdpijndagen per maand met 61%).(174) Dit onderzoek had eveneens geen controlegroep. Een prospectief observationeel niet-vergelijkend onderzoek onder 545 patiënten in een hoofdpijnkliniek in Duitsland liet ook een reductie van het gemiddelde aantal hoofdpijndagen per maand zien van 15,0 naar 8,2.(176) In totaal bereikte 61% van deze patiënten een reductie van het aantal hoofdpijndagen per maand van > 50% en daalde het aantal dagen dat medicatie werd gebruikt van gemiddeld 10,9 naar 4,0. Patiënten werden in deze studie ingedeeld in verschillende behandelgroepen, afhankelijk van de ernst van de hoofdpijn, met daaraan minder en meer intensieve behandeling (van behandeladvies tot opname met intensieve begeleiding).

Zoeken en selecteren

P: patiënten met hoofdpijn (migraine, chronische hoofdpijn, medicatieovergebruikshoofdpijn)

I: multidisciplinaire zorg, tertiaire hoofdpijn zorg

C: minder gespecialiseerde zorg

O: kwaliteit van leven, aantal hoofdpijndagen per maand, aantal patiënten dat >50% verbetering in hoofdpijndagen heeft, gebruik analgetica, relapse naar medicatieovergebruik

De setting voor deze uitgangsvraag is zowel de eerste als tweede, als derdelijns gezondheidszorg in Nederland.

Cruciale uitkomstmaten zijn kwaliteit van leven, aantal hoofdpijndagen per maand, aantal patiënten dat >50% verbetering in hoofdpijndagen heeft, gebruik analgetica, relapse naar medicatieovergebruik.

 

Voor deze uitgangsvraag is in Medline gezocht naar literatuur op 2 november 2015.

De literatuur is vervolgens geselecteerd op basis van onderwerp (sluit het artikel aan bij de uitgangsvraag?) en studiekenmerken (systematisch opgezet vergelijkend onderzoek).

Vanwege de aard van de vraag is besloten bij deze uitgangsvraag geen GRADE evidence profiel te maken, maar zijn de gevonden studies separaat beschreven. De conclusies bij deze vraag zijn derhalve niet gegradeerd.

Vanuit de werkgroep zijn na de literatuursearch nog enkele artikelen toegevoegd.

Referenties

  1. 1 - Launer LJ, Terwindt GM, Ferrari MD. The prevalence and characteristics of migraine in a population-based cohort: the GEM study. Neurology. 1999;53(3):537-42.
  2. 2 - Jensen R, Stovner LJ. Epidemiology and comorbidity of headache. Lancet Neurol. 2008;7(4):354-61.
  3. 3 - Global Burden of Disease Study C. Global, regional, and national incidence, prevalence, and years li-ved with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a syste-matic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013. Lancet. 2015;386(9995):743-800.
  4. 4 - Steiner TJ, Stovner LJ, Vos T. GBD 2015: migraine is the third cause of disability in under 50s. J Head-ache Pain. 2016;17(1):104.
  5. 5 - Headache Classification Committee of the International Headache S. The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition (beta version). Cephalalgia. 2013;33(9):629-808.
  6. 6 - Bigal ME, Serrano D, Reed M, Lipton RB. Chronic migraine in the population: burden, diagnosis, and satisfaction with treatment. Neurology. 2008;71(8):559-66.
  7. 7 - Schwedt TJ. Chronic migraine. BMJ. 2014;348:g1416.
  8. 8 - Wiendels NJ, Knuistingh Neven A, Rosendaal FR, Spinhoven P, Zitman FG, Assendelft WJ, et al. Chro-nic frequent headache in the general population: prevalence and associated factors. Cephalalgia. 2006;26(12):1434-42.
  9. 9 - Pijpers JA, Louter MA, de Bruin ME, van Zwet EW, Zitman FG, Ferrari MD, et al. Detoxification in medication-overuse headache, a retrospective controlled follow-up study: Does care by a headache nurse lead to cure? Cephalalgia. 2016;36(2):122-30.
  10. 10 - Evers S, Marziniak M. Clinical features, pathophysiology, and treatment of medication-overuse headache. Lancet Neurol. 2010;9(4):391-401.
  11. 11 - Neurologie NVv. Richtlijnen diagnostiek en behandeling chronisch recidiverende hoofdpijn zonder neurologische afwijkingen. 1e herziening. 2007.
  12. 12 - Patiënten NVvH. Chronische aangezichtspijn. Multidisciplinaire richtlijn. 2013.
  13. 13 - Martin PR, Reece J, Callan M, MacLeod C, Kaur A, Gregg K, et al. Behavioral management of the trig-gers of recurrent headache: a randomized controlled trial. Behav Res Ther. 2014;61:1-11.
  14. 14 - GRADE_NL. Toepassen GRADE in Nederland. 2012.
  15. 15 - Rabbie R, Derry S, Moore RA. Ibuprofen with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(4):CD008039.
  16. 16 - Kirthi V, Derry S, Moore RA. Aspirin with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(4):CD008041.
  17. 17 - Law S, Derry S, Moore RA. Naproxen with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(10):CD009455.
  18. 18 - Derry S, Rabbie R, Moore RA. Diclofenac with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(4):CD008783.
  19. 19 - Ferrari MD, Roon KI, Lipton RB, Goadsby PJ. Oral triptans (serotonin 5-HT(1B/1D) agonists) in acute migraine treatment: a meta-analysis of 53 trials. Lancet. 2001;358(9294):1668-75.
  20. 20 - Kirthi V, Derry S, Moore RA, McQuay H. Aspirin for acute migraine headaches in adults. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2013;84(5):585-6.
  21. 21 - Ferrari MD, Goadsby PJ, Roon KI, Lipton RB. Triptans (serotonin, 5-HT1B/1D agonists) in migraine: detailed results and methods of a meta-analysis of 53 trials. Cephalalgia. 2002;22(8):633-58.
  22. 22 - Bijl D. The serotonin syndrome. Neth J Med. 2004;62(9):309-13.
  23. 23 - Shapiro RE, Tepper SJ. The serotonin syndrome, triptans, and the potential for drug-drug interac-tions. Headache. 2007;47(2):266-9.
  24. 24 - Sclar DA, Robison LM, Castillo LV, Schmidt JM, Bowen KA, Oganov AM, et al. Concomitant use of triptan, and SSRI or SNRI after the US Food and Drug Administration alert on serotonin syndrome. Headache. 2012;52(2):198-203.
  25. 25 - Putnam GP, O'Quinn S, Bolden-Watson CP, Davis RL, Gutterman DL, Fox AW. Migraine po-lypharmacy and the tolerability of sumatriptan: a large-scale, prospective study. Cephalalgia. 1999;19(7):668-75.
  26. 26 - Hall GC, Brown, M.M., Mo, J., MacRae, K.D. Triptans in migraine. The risks of stroke, cardiovascular disease, and death in practice. Neurology. 2004;62(563-568).
  27. 27 - Dodick DW, Martin, V.T., Smith, T., Silberstein, S. Cardiovascular tolerability and safety of triptans: a review of clinical data. Headache. 2004;44(Suppl 1):S20-S30.
  28. 28 - Kurth T, Winter AC, Eliassen AH, Dushkes R, Mukamal KJ, Rimm EB, et al. Migraine and risk of cardio-vascular disease in women: prospective cohort study. BMJ. 2016;353:i2610.
  29. 29 - Schurks M, Rist PM, Bigal ME, Buring JE, Lipton RB, Kurth T. Migraine and cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2009;339:b3914.
  30. 30 - Kruit MC, van Buchem MA, Hofman PA, Bakkers JT, Terwindt GM, Ferrari MD, et al. Migraine as a risk factor for subclinical brain lesions. JAMA. 2004;291(4):427-34.
  31. 31 - Bigal ME, Kurth T, Hu H, Santanello N, Lipton RB. Migraine and cardiovascular disease: possible mechanisms of interaction. Neurology. 2009;72(21):1864-71.
  32. 32 - Linstra K, Wermer M, Terwindt GM. Vrouwen met migraine hebben verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Ned Tijdschr Geneeskd. [accepted].
  33. 33 - Palm-Meinders IH, Koppen H, Terwindt GM, Launer LJ, Konishi J, Moonen JM, et al. Structural brain changes in migraine. JAMA. 2012;308(18):1889-97.
  34. 34 - David PS, Kling JM, Starling AJ. Migraine in pregnancy and lactation. Curr Neurol Neurosci Rep. 2014;14(4):439.
  35. 35 - Elkind AH, Satin, L.Z., Nila, A., Keywood, C. Frovatriptan use in migraineus with or at high risk of coronary artery disease. Headache. 2004;44:403-10.
  36. 36 - Gnecchi-Ruscose T, Bernard, X., Pierre, P., Anderson, D., Legg, N., Enahoro, H., Winter, P.D.O., Crisp, A., Melin, J.A., Camici, P.G. Effect of naratriptan on myocardial blood flow and coronary vasodilator reserve in migraineurs. Neurology. 2000;55:95-9.
  37. 37 - Lugardon S, Roussel H, Sciortino V, Montastruc JL, Lapeyre-Mestre M. Triptan use and risk of cardio-vascular events: a nested-case-control study from the French health system database. Eur J Clin Pharmacol. 2007;63(8):801-7.
  38. 38 - Mathew NT, Hettiarachchi, J., Alderman, J. Tolerability and safety of eletriptan in the treatment of migraine: a comprehensive review. Headache. 2003;43:962-74.
  39. 39 - Roberto G, Piccinni C, D'Alessandro R, Poluzzi E. Triptans and serious adverse vascular events: data mining of the FDA Adverse Event Reporting System database. Cephalalgia. 2014;34(1):5-13.
  40. 40 - Tomita MS, N., Igarashi, H., Endo, M., Sakai, F. . Evidence against strong correlation between chest symptoms and ischemic coronary changes after subcuteaneous sumatriptan injection. Internal Medicine. 2002;41:6225-625.
  41. 41 - Velentgas P, Cole, J.A., Mo, J, Sikes, C.R., Walker, A.M. Severe vascular events in migraine patients. Headache. 2004;44:642-51.
  42. 42 - Wammes-van der Heijden EA, Rahimtoola, H., Leufkens, H.G.M., Tijssen, C.C., Egberts, A.C.G. Risk of ischemic complications related to the intensity of triptan and ergotamine use. . Neurology. 2006;67:1128-34.
  43. 43 - Berard A, Kori S. Dihydroergotamine (DHE) use during gestation and the risk of adverse pregnancy outcomes. Headache. 2012;52(7):1085-93.
  44. 44 - Cunnington M, Ephross S, Churchill P. The safety of sumatriptan and naratriptan in pregnancy: what have we learned? Headache. 2009;49(10):1414-22.
  45. 45 - Ephross SA, Sinclair SM. Final results from the 16-year sumatriptan, naratriptan, and treximet preg-nancy registry. Headache. 2014;54(7):1158-72.
  46. 46 - Evans EW, Lorber KC. Use of 5-HT1 agonists in pregnancy. Ann Pharmacother. 2008;42(4):543-9.
  47. 47 - Hilaire ML, Cross LB, Eichner SF. Treatment of migraine headaches with sumatriptan in pregnancy. Ann Pharmacother. 2004;38(10):1726-30.
  48. 48 - Källen B, Nilsson, E., Otterblad Olausson, P. . Delivery outcome after maternal use of drugs for mi-graine. A register study in Sweden. Drug Saf. 2011;34(8):691-703.
  49. 49 - Marchenko A, Etwel F, Olutunfese O, Nickel C, Koren G, Nulman I. Pregnancy outcome following prenatal exposure to triptan medications: a meta-analysis. Headache. 2015;55(4):490-501.
  50. 50 - Nezvalová-Henriksen K, Spigset, O., Nordeng, H. Triptan safety during pregnancy: a Norwegian population registry study. Eur J Epidemiol. 2013;28:759-69.
  51. 51 - Berenson F, Vasconcellos E, Pakalnis A, Mao L, Biondi DM, Armstrong RB. Long-term, open-label safety study of oral almotriptan 12.5 mg for the acute treatment of migraine in adolescents. Headache. 2010;50(5):795-807.
  52. 52 - Curran M.P. EHC, Wagstaff A.J. Intranasal sumatriptan in adolescents with migraine. CNS Drugs. 2005;19(4):335-43.
  53. 53 - Damen L, Bruijn JK, Verhagen AP, Berger MY, Passchier J, Koes BW. Symptomatic treatment of mi-graine in children: a systematic review of medication trials. Pediatrics. 2005;116(2):e295-302.
  54. 54 - Evers S, Rahmann, A., Kraemer, C., Kurlemann, G., Debus, O., Husstedt, I.W., Frese, A. Treatment of childhood migraine attacks with oral zolmitriptan and ibuprofen. Neurology. 2006;67:497-9.
  55. 55 - Evers S. The efficacy of triptans in childhood and adolescence migraine. Curr Pain Headache Rep. 2013;17(7):342.
  56. 56 - Fraser IP, Han L, Han TH, Li CC, Hreniuk D, Stoch SA, et al. Pharmacokinetics and tolerability of riza-triptan in pediatric migraineurs in a randomized study. Headache. 2012;52(4):625-35.
  57. 57 - Hewitt DJ, Pearlman E, Hamalainen M, Lewis D, Connor KM, Michelson D, et al. Long-term open-label safety study of rizatriptan acute treatment in pediatric migraineurs. Headache. 2013;53(1):104-17.
  58. 58 - Ho TW, Pearlman E, Lewis D, Hamalainen M, Connor K, Michelson D, et al. Efficacy and tolerability of rizatriptan in pediatric migraineurs: results from a randomized, double-blind, placebo-controlled trial using a novel adaptive enrichment design. Cephalalgia. 2012;32(10):750-65.
  59. 59 - Linder SL, Mathew NT, Cady RK, Finlayson G, Ishkanian G, Lewis DW. Efficacy and tolerability of almotriptan in adolescents: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Headache. 2008;48(9):1326-36.
  60. 60 - Major PW, Grubisa, H.S.I., Thie, N.M.R. Triptans for treatment of acute pediatric migraine: a systematic literature review. Pediatr Neurol. 2003;29:425-9.
  61. 61 - McDonald SA, Hershey, A.D., Pearlman, E., Lewis, D., Winner, P.K., Rothner, D., Linder, S.L., Runken, C., Richard, N.E., Derosier, F.J. Long-term evaluation of sumatriptan and naproxen sodium for the acute treatment of migraine in adolescents. Headache. 2011;51:1374-87.
  62. 62 - Natarajan S, Jabbour, J.T., Webster, C.J., Richardson, M.S. Long-term tolerability of sumatriptan nasal spray in adolescent patients with migraine. Headache. 2004;44:969-77.
  63. 63 - Rothner AD, Winner, P., Nett, R., Asgharnejad, M., Laurenza, A., Austin, R., Peykamian, M. . One-year tolerability and efficacy of sumatriptan nasal spray in adolescents with migraine: results of a multicenter, open-label study. Clin Ther. 2000;22:1533-46.
  64. 64 - Rothner AD, Wasiewski W, Winner P, Lewis D, Stankowski J. Zolmitriptan oral tablet in migraine treatment: high placebo responses in adolescents. Headache. 2006;46(1):101-9.
  65. 65 - Winner P, Rothner, D., Saper, J., Nett, R., Asgharnejad, M., Laurenza, A., Austin, R., Peykamian, M. A randomized, double-blind, placebo-controlled study of sumatriptan nasal spray in the treatment of acute migraine in adolescents. Pediatrics. 2000;106:989-97.
  66. 66 - Winner P, Lewis, D., Visser, H., Jiang, K., Ahrens, S., Evans, J.K. Rizatriptan 5 mg for the acute treat-ment of migraine in adolescents: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Headache. 2002;42:49-55.
  67. 67 - Winner P, Linder SL, Lipton RB, Almas M, Parsons B, Pitman V. Eletriptan for the acute treatment of migraine in adolescents: results of a double-blind, placebo-controlled trial. Headache. 2007;47(4):511-8.
  68. 68 - Winner P, Rothner AD, Wooten JD, Webster C, Ames M. Sumatriptan nasal spray in adolescent mi-graineurs: a randomized, double-blind, placebo-controlled, acute study. Headache. 2006;46(2):212-22.
  69. 69 - Richer L, Billinghurst L, Linsdell MA, Russell K, Vandermeer B, Crumley ET, et al. Drugs for the acute treatment of migraine in children and adolescents. Cochrane Database Syst Rev. 2016;4:CD005220.
  70. 70 - Aurora SK, Barrodale PM, McDonald SA, Jakubowski M, Burstein R. Revisiting the efficacy of suma-triptan therapy during the aura phase of migraine. Headache. 2009;49(7):1001-4.
  71. 71 - Bates D, Ashford, E., Dawson, R., Ensink, F-B.M., Gilhus, N.E., Olesen, J., Pilgrim, A.J., Shevlin, P. Subcutaneous sumatriptan during the migraine aura. Neurology. 1994;44:1587-15892.
  72. 72 - Cady RK, Freitag FG, Mathew NT, Elkind AH, Mao L, Fisher AC, et al. Allodynia-associated symptoms, pain intensity and time to treatment: predicting treatment response in acute migraine intervention. Headache. 2009;49(3):350-63.
  73. 73 - Diaz-Insa S, Goadsby PJ, Zanchin G, Fortea J, Falques M, Vila C. The impact of allodynia on the efficacy of almotriptan when given early in migraine: data from the "Act when mild" study. Int J Neurosci. 2011;121(12):655-61.
  74. 74 - Dowson AJ, Mathew, N.T., Pascual, J. Review of clinical trials using early acute intervention with oral triptans for migraine management. Int J Clin Pract. 2006;60(6):698-706.
  75. 75 - Evers S, Savi, L., Omboni, S., Lisotto, C., Zanchin, G., Pinessi, L. Efficacy of frovatriptan as compared to other triptans in migraine with aura. J Headache Pain. 2015;16(28):1-5.
  76. 76 - Hu XH, Ng-Mak D, Cady R. Does early migraine treatment shorten time to headache peak and reduce its severity? Headache. 2008;48(6):914-20.
  77. 77 - Lampl C, Huber G, Haas S, Rittberger E, Diener HC. Difference in triptan effect in patients with mi-graine and early allodynia. Cephalalgia. 2008;28(10):1031-8.
  78. 78 - Landy S, Hoagland R, Hoagland NA. Sumatriptan-naproxen migraine efficacy in allodynic patients: early intervention. Headache. 2012;52(1):133-9.
  79. 79 - Landy SH, McGinnis JE, McDonald SA. Clarification of developing and established clinical allodynia and pain-free outcomes. Headache. 2007;47(2):247-52.
  80. 80 - Lanteri-Minet M, Mick G, Allaf B. Early dosing and efficacy of triptans in acute migraine treatment: the TEMPO study. Cephalalgia. 2012;32(3):226-35.
  81. 81 - Olesen J, Diener, H.C., Schoenen, J., Hettiarachchi, J. No effect of eletriptan administration during the aura phase of migraine. Eur J Neurol. 2004;11:671-7.
  82. 82 - Burstein R, Collins B, Jakubowski M. Defeating migraine pain with triptans: a race against the devel-opment of cutaneous allodynia. Ann Neurol. 2004;55(1):19-26.
  83. 83 - Burstein R, Cutrer MF, Yarnitsky D. The development of cutaneous allodynia during a migraine attack clinical evidence for the sequential recruitment of spinal and supraspinal nociceptive neurons in migraine. Brain. 2000;123 ( Pt 8):1703-9.
  84. 84 - Adelman J, Freitag FG, Lainez M, Shi Y, Ascher S, Mao L, et al. Analysis of safety and tolerability data obtained from over 1,500 patients receiving topiramate for migraine prevention in controlled trials. Pain Med. 2008;9(2):175-85.
  85. 85 - Barnes NP. Migraine headache in children. Clinical Evidence. 2015;6(318):1-33.
  86. 86 - Bonfert M, Straube A, Schroeder AS, Reilich P, Ebinger F, Heinen F. Primary headache in children and adolescents: update on pharmacotherapy of migraine and tension-type headache. Neuropediatrics. 2013;44(1):3-19.
  87. 87 - Damen L, Bruijn J, Verhagen AP, Berger MY, Passchier J, Koes BW. Prophylactic treatment of migrai-ne in children. Part 2. A systematic review of pharmacological trials. Cephalalgia. 2006;26(5):497-505.
  88. 88 - El-Chammas K, Keyes, J., Thompson, N., Vijayakumar, J., Becher, D., Jackson, J.L. A comparative effectiveness meta-analysis of drugs for the prophylaxis of pediatric migraine headache. JAMA Pediatr. 2013;167(3):250-8.
  89. 89 - Huang Y, Cai X, Song X, Tang H, Huang Y, Xie S, et al. Steroids for preventing recurrence of acute se-vere migraine headaches: a meta-analysis. Eur J Neurol. 2013;20(8):1184-90.
  90. 90 - Jackson JL, Cogbill E, Santana-Davila R, Eldredge C, Collier W, Gradall A, et al. A Comparative Effec-tiveness Meta-Analysis of Drugs for the Prophylaxis of Migraine Headache. PLoS One. 2015;10(7):e0130733.
  91. 91 - Linde K, Rossnagel K. Propranolol for migraine prophylaxis. Cochrane Database Syst Rev. 2004(2):CD003225.
  92. 92 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Gabapentin or pregabalin for the prophylaxis of episodic migraine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010609.
  93. 93 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Topiramate for the prophylaxis of episodic mi-graine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010610.
  94. 94 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Valproate (valproic acid or sodium valproate or a combination of the two) for the prophylaxis of episodic migraine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010611.
  95. 95 - Pringsheim T, Davenport WJ, Becker WJ. Prophylaxis of migraine headache. CMAJ. 2010;182(7):E269-76.
  96. 96 - Shamliyan TA, Choi JY, Ramakrishnan R, Miller JB, Wang SY, Taylor FR, et al. Preventive pharmacologic treatments for episodic migraine in adults. J Gen Intern Med. 2013;28(9):1225-37.
  97. 97 - Tomkins GE, Jackson, J.L., O'Malley, P.G., Balden, E., Santoro, J.E. Treatment of chronic headache with antidepressants: a meta-analysis. . Am J Med. 2001;111:54-63.
  98. 98 - Victor S, Ryan, S. Drugs for preventing migraine headaches in children (review). Cochrane Database Syst Rev. 2003(4).
  99. 99 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Antiepileptics other than gabapentin, prega-balin, topiramate, and valproate for the prophylaxis of episodic migraine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010608.
  100. 100 - Powers SW, Coffey CS, Chamberlin LA, Ecklund DJ, Klingner EA, Yankey JW, et al. Trial of Amitripty-line, Topiramate, and Placebo for Pediatric Migraine. N Engl J Med. 2016.
  101. 101 - Classification and diagnostic criteria for headache disorders, cranial neuralgias and facial pain. Headache Classification Committee of the International Headache Society. Cephalalgia. 1988;8 Suppl 7:1-96.
  102. 102 - Jackson JL, Kuriyama A, Hayashino Y. Botulinum toxin A for prophylactic treatment of migraine and tension headaches in adults: a meta-analysis. JAMA. 2012;307(16):1736-45.
  103. 103 - Kroon Van Diest AM, Ramsey R, Kashikar-Zuck S, Slater S, Hommel K, Kroner JW, et al. Treatment Adherence in Child and Adolescent Chronic Migraine Patients: Results from the Cognitive Behavioral Therapy and Amitriptyline Trial. The Clinical Journal of Pain. 9000;Publish Ahead of Print.
  104. 104 - Vongvaivanich K, Lertakyamanee P, Silberstein SD, Dodick DW. Late-life migraine accompa-niments: A narrative review. Cephalalgia. 2015;35(10):894-911.
  105. 105 - Vetvik KG, MacGregor EA. Sex differences in the epidemiology, clinical features, and pathophysiology of migraine. Lancet Neurol. 2016.
  106. 106 - Macgregor EA. Headache in pregnancy. Continuum (Minneap Minn). 2014;20(1 Neurology of Preg-nancy):128-47.
  107. 107 - Ripa P, Ornello R, Degan D, Tiseo C, Stewart J, Pistoia F, et al. Migraine in menopausal women: a systematic review. Int J Womens Health. 2015;7:773-82.
  108. 108 - Vetvik KG, Macgregor EA, Lundqvist C, Russell MB. Prevalence of menstrual migraine: a po-pulation-based study. Cephalalgia. 2014;34(4):280-8.
  109. 109 - Couturier EG, Bomhof MA, Neven AK, van Duijn NP. Menstrual migraine in a representative Dutch population sample: prevalence, disability and treatment. Cephalalgia. 2003;23(4):302-8.
  110. 110 - Hu Y, Guan X, Fan L, Jin L. Triptans in prevention of menstrual migraine: a systematic review with meta-analysis. J Headache Pain. 2013;14:7.
  111. 111 - Etminan M, Takkouche B, Isorna FC, Samii A. Risk of ischaemic stroke in people with migraine: sys-tematic review and meta-analysis of observational studies. BMJ. 2005;330(7482):63.
  112. 112 - Spector JT, Kahn SR, Jones MR, Jayakumar M, Dalal D, Nazarian S. Migraine headache and ischemic stroke risk: an updated meta-analysis. Am J Med. 2010;123(7):612-24.
  113. 113 - Chang CL, Donaghy M, Poulter N. Migraine and stroke in young women: case-control study. The World Health Organisation Collaborative Study of Cardiovascular Disease and Steroid Hormone Contra-ception. BMJ. 1999;318(7175):13-8.
  114. 114 - Bigal ME, Rapoport AM, Sheftell FD, Tepper SJ, Lipton RB. Transformed migraine and medication overuse in a tertiary headache centre--clinical characteristics and treatment outcomes. Cephalalgia. 2004;24(6):483-90.
  115. 115 - Brandes JL. The influence of estrogen on migraine. A systematic review. JAMA 2006;295(15):1824-30.
  116. 116 - Calhoun A. A novel specific prophylaxis for menstrual-associated migraine. South Med J. 2004;97(9):819-22.
  117. 117 - Calhoun A. Combined hormonal contraceptives: is it time to reassess their role in migraine? Head-ache. 2012;52(4):648-60.
  118. 118 - Calhoun A, Ford S, Pruitt A. The impact of extended-cycle vaginal ring contraception on migraine aura: a retrospective case series. Headache. 2012;52(8):1246-53.
  119. 119 - Calhoun AH, Hutchinson, S. Hormonal therapies for menstrual migraine. Curr Pain Headache Rep. 2009;13:381-5.
  120. 120 - De Leo V, Scolaro V, Musacchio MC, Di Sabatino A, Morgante G, Cianci A. Combined oral contraceptives in women with menstrual migraine without aura. Fertil Steril. 2011;96(4):917-20.
  121. 121 - Goldstein LB, Adams R, Alberts MJ, Appel LJ, Brass LM, Bushnell CD, et al. Primary Prevention of Ischemic Stroke: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association Stroke Council: Cosponsored by the Atherosclerotic Peripheral Vascular Disease Interdisciplinary Working Group; Cardiovascular Nursing Council; Clinical Cardiology Council; Nutrition, Physical Activity, and Me-tabolism Council; and the Quality of Care and Outcomes Research Interdisciplinary Working Group: The American Academy of Neurology affirms the value of this guideline. Stroke. 2006;37(6):1583-633.
  122. 122 - Guidotti M, Mauri M, Barrila C, Guidotti F, Belloni C. Frovatriptan vs. transdermal oestrogens or naproxen sodium for the prophylaxis of menstrual migraine. J Headache Pain. 2007;8(5):283-8.
  123. 123 - MacGregor EA. Menstrual migraine: a clinical review. J Fam Plann Reprod Health Care. 2007;33(1):36-47.
  124. 124 - Martin VT, Pavlovic J, Fanning KM, Buse DC, Reed ML, Lipton RB. Perimenopause and Menopause Are Associated With High Frequency Headache in Women With Migraine: Results of the American Mi-graine Prevalence and Prevention Study. Headache. 2016;56(2):292-305.
  125. 125 - Merki-Feld GS, Imthurn, B., Langner, R., Seifert, B., Gantenbein, A.R. Positive effects of the progestin desogestrel 75 ug on migraine frequency and use of acute medication are sustained over a treatment period of 180 days. J Headache Pain. 2015;16(39):1-7.
  126. 126 - Merki-Feld GS, Imthurn B, Seifert B, Merki LL, Agosti R, Gantenbein AR. Desogestrel-only contraception may reduce headache frequency and improve quality of life in women suffering from migraine. Eur J Contracept Reprod Health Care. 2013;18(5):394-400.
  127. 127 - Morotti M, Remorgida V, Venturini PL, Ferrero S. Progestin-only contraception compared with ex-tended combined oral contraceptive in women with migraine without aura: a retrospective pilot study. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2014;183:178-82.
  128. 128 - Nappi RE, Sances G, Allais G, Terreno E, Benedetto C, Vaccaro V, et al. Effects of an estrogen-free, desogestrel-containing oral contraceptive in women with migraine with aura: a prospective diary-based pilot study. Contraception. 2011;83(3):223-8.
  129. 129 - Nappi RE, Terreno E, Sances G, Martini E, Tonani S, Santamaria V, et al. Effect of a contraceptive pill containing estradiol valerate and dienogest (E2V/DNG) in women with menstrually-related migraine (MRM). Contraception. 2013;88(3):369-75.
  130. 130 - Nierenburg Hdel C, Ailani J, Malloy M, Siavoshi S, Hu NN, Yusuf N. Systematic Review of Preventive and Acute Treatment of Menstrual Migraine. Headache. 2015;55(8):1052-71.
  131. 131 - Pringsheim T, Davenport, W.J., Dodick, D. Acute treatment and prevention of menstrually related migraine headache. Neurology. 2008;70:1555-63.
  132. 132 - Shuster LT, Faubion SS, Sood R, Casey PM. Hormonal manipulation strategies in the management of menstrual migraine and other hormonally related headaches. Curr Neurol Neurosci Rep. 2011;11(2):131-8.
  133. 133 - Silberstein SD, Elkind, A.H., Schreiber, C., Keywood, C. A randomized trial of frovatriptan for the in-termittent prevention of menstrual migraine. Neurology. 2004;63:261-9.
  134. 134 - Sulak P, Willis S, Kuehl T, Coffee A, Clark J. Headaches and oral contraceptives: impact of eli-minating the standard 7-day placebo interval. Headache. 2007;47(1):27-37.
  135. 135 - Vetvik KG, MacGregor, E.A., Lundqvist, C., Russel, M.B. Contraceptive-induced amenorrhoea leads to reduced migraine frequency in women with menstrual migraine without aura. J Headache Pain. 2014;15(30):1-5.
  136. 136 - Pavlovic JM, Allshouse AA, Santoro NF, Crawford SL, Thurston RC, Neal-Perry GS, et al. Sex hor-mones in women with and without migraine: Evidence of migraine-specific hormone profiles. Neurology. 2016;87(1):49-56.
  137. 137 - Mercante JP, Peres MF, Guendler V, Zukerman E, Bernik MA. Depression in chronic migraine: severity and clinical features. Arq Neuropsiquiatr. 2005;63(2A):217-20.
  138. 138 - Fuh JL, Wang SJ, Lu SR, Juang KD. Does medication overuse headache represent a behavior of de-pendence? Pain. 2005;119(1-3):49-55.
  139. 139 - Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB. Acute migraine medications and evo-lution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study. Headache. 2008;48(8):1157-68.
  140. 140 - Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB. Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study. Pain. 2003;106(1-2):81-9.
  141. 141 - Ashina S, Serrano D, Lipton RB, Maizels M, Manack AN, Turkel CC, et al. Depression and risk of transformation of episodic to chronic migraine. J Headache Pain. 2012;13(8):615-24.
  142. 142 - Louter MA, Wardenaar KJ, Veen G, van Oosterhout WP, Zitman FG, Ferrari MD, et al. Allodynia is associated with a higher prevalence of depression in migraine patients. Cephalalgia. 2014;34(14):1187-92.
  143. 143 - Breslau N, Lipton RB, Stewart WF, Schultz LR, Welch KM. Comorbidity of migraine and depression: investigating potential etiology and prognosis. Neurology. 2003;60(8):1308-12.
  144. 144 - Hung CI, Wang SJ, Yang CH, Liu CY. The impacts of migraine, anxiety disorders, and chronic depres-sion on quality of life in psychiatric outpatients with major depressive disorder. J Psychosom Res. 2008;65(2):135-42.
  145. 145 - Louter MA, Bosker JE, van Oosterhout WP, van Zwet EW, Zitman FG, Ferrari MD, et al. Cutaneous allodynia as a predictor of migraine chronification. Brain. 2013;136(Pt 11):3489-96.
  146. 146 - Altieri M, Di Giambattista R, Di Clemente L, Fagiolo D, Tarolla E, Mercurio A, et al. Combined phar-macological and short-term psychodynamic psychotherapy for probable medication overuse heada-che: a pilot study. Cephalalgia. 2009;29(3):293-9.
  147. 147 - Boe MG, Mygland, A., Salvesen, R. Prednisolone does not reduce withdrawal headache. Neu-rology. 2007;69:26-31.
  148. 148 - Descombes S, Brefel-Courbon, C., Thalamas, C., Albucher, J.F., Rascol, O., Montastruc, J.L., Senard, J.M. Amitriptyline treatment in chronic drug-induced headache: a double-blind comparative pilot study. Headache. 2001;41:178-82.
  149. 149 - Diener HC. Detoxification for medication overuse headache is not necessary. Cephalalgia. 2012;32(5):423-7.
  150. 150 - Johnson JL, Kwok YH, Sumracki NM, Swift JE, Hutchinson MR, Johnson K, et al. Glial Attenuation With Ibudilast in the Treatment of Medication Overuse Headache: A Double-Blind, Randomized, Pla-cebo-Controlled Pilot Trial of Efficacy and Safety. Headache. 2015;55(9):1192-208.
  151. 151 - Kristoffersen ES, Straand, J., Russell, M.B., Lundqvist, C. Disability, anxiety and depression in pa-tients with medication-overuse headache in primary care - the BIMOH study. Eur J Neurol. 2015;23(Suppl.1):28-35.
  152. 152 - Kristoffersen ES, Straand, J., Vetvik, K.G., Benth, J.S., Russel, M.B., Lundqvist, C. Brief intervention by genral practitioners for medication-overuse headache, follow-up after 6 months: a pragmatic cluster-randomised controlled trial. J Neurol 2016;263:344-53.
  153. 153 - Kristoffersen ES, Straand J, Vetvik KG, Benth JS, Russell MB, Lundqvist C. Brief intervention for medication-overuse headache in primary care. The BIMOH study: a double-blind pragmatic cluster randomised parallel controlled trial. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2015;86(5):505-12.
  154. 154 - Krymchantowski AV, Moreira, P.F. Out-patient detoxification in chronic migraine: comparison of strategies. Cephalalgia. 2003;23:982-93.
  155. 155 - Munksgaard SB, Jensen, R.H. Medication overuse headache. Headache. 2014:1251-7.
  156. 156 - Munksgaard SB, Bendtsen L, Jensen RH. Detoxification of medication-overuse headache by a multidisciplinary treatment programme is highly effective: a comparison of two consecutive treatment methods in an open-label design. Cephalalgia. 2012;32(11):834-44.
  157. 157 - Negro A, Curto, M., Lionetto, L., Martelletti, P. A two-years open-label prospective study of OnabotulinumtoxinA 195U in medication overuse headache: a real-world experience. J Headache Pain. 2016;17(1):1-9.
  158. 158 - Pageler L, Katsarava Z, Diener HC, Limmroth V. Prednisone vs. placebo in withdrawal therapy fol-lowing medication overuse headache. Cephalalgia. 2008;28(2):152-6.
  159. 159 - Rabe K, Pageler L, Gaul C, Lampl C, Kraya T, Foerderreuther S, et al. Prednisone for the treatment of withdrawal headache in patients with medication overuse headache: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Cephalalgia. 2013;33(3):202-7.
  160. 160 - Rizzato B, Leone G, Misaggi G, Zivi I, Diomedi M. Efficacy and tolerability of pregabalin versus topir-amate in the prophylaxis of chronic daily headache with analgesic overuse: an open-label prospective study. Clin Neuropharmacol. 2011;34(2):74-8.
  161. 161 - Rossi P, Faroni, J.V., Tassorelli, C., Nappi, G. Advice alone versus structured detoxification pro-grammes for complicated medication overuse headache (MOH): a prospective, randomized, open-label trial. J Headache Pain. 2013;14(10):1-8.
  162. 162 - Sarchielli P, Messina P, Cupini LM, Tedeschi G, Di Piero V, Livrea P, et al. Sodium valproate in mi-graine without aura and medication overuse headache: a randomized controlled trial. Eur Neuropsychopharmacol. 2014;24(8):1289-97.
  163. 163 - Taghdiri F, Togha M, Razeghi Jahromi S, Paknejad SM. Celecoxib vs prednisone for the treatment of withdrawal headache in patients with medication overuse headache: a randomized, double-blind clinical trial. Headache. 2015;55(1):128-35.
  164. 164 - Hagen K, . Stovner, L.J. A randomized controlled trial on medication-overuse headache: outcome after 1 and 4 years. Acta Neurol Scand. 2011;124(Suppl 191):38-43.
  165. 165 - Zeeberg P, Olesen J, Jensen R. Probable medication-overuse headache: the effect of a 2-month drug-free period. Neurology. 2006;66(12):1894-8.
  166. 166 - Rossi P, Faroni JV, Nappi G. Short-term effectiveness of simple advice as a withdrawal strategy in simple and complicated medication overuse headache. Eur J Neurol. 2011;18(3):396-401.
  167. 167 - Diener HC, Gaul C, Jensen R, Gobel H, Heinze A, Silberstein SD. Integrated headache care. Cephalalgia. 2011;31(9):1039-47.
  168. 168 - Steiner TJ, World Headache A. Lifting the burden: The global campaign against headache. Lancet Neurol. 2004;3(4):204-5.
  169. 169 - Gaul C, Liesering-Latta E, Schafer B, Fritsche G, Holle D. Integrated multidisciplinary care of head-ache disorders: A narrative review. Cephalalgia. 2015.
  170. 170 - Dekker F, Wiendels NJ, de Valk V, van der Vliet C, Knuistingh Neven A, Assendelft WJ, et al. Triptan overuse in the Dutch general population: a nationwide pharmaco-epidemiology database analysis in 6.7 million people. Cephalalgia. 2011;31(8):943-52.
  171. 171 - Disease GBD, Injury I, Prevalence C. Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015. Lancet. 2016;388(10053):1545-602.
  172. 172 - Gunreben-Stempfle B, Griessinger N, Lang E, Muehlhans B, Sittl R, Ulrich K. Effectiveness of an in-tensive multidisciplinary headache treatment program. Headache. 2009;49(7):990-1000.
  173. 173 - Jensen R, Zeeberg P, Dehlendorff C, Olesen J. Predictors of outcome of the treatment programme in a multidisciplinary headache centre. Cephalalgia. 2010;30(10):1214-24.
  174. 174 - Soon YY, Siow HC, Tan CY. Assessment of migraineurs referred to a specialist headache clinic in Sin-gapore: diagnosis, treatment strategies, outcomes, knowledge of migraine treatments and satisfaction. Cephalalgia. 2005;25(12):1122-32.
  175. 175 - Wallasch TM, Angeli A, Kropp P. Outcomes of a headache-specific cross-sectional multidisciplinary treatment program. Headache. 2012;52(7):1094-105.
  176. 176 - Wallasch TM, Hermann C. Validation of criterion-based patient assignment and treatment effec-tiveness of a multidisciplinary modularized managed care program for headache. J Headache Pain. 2012;13(5):379-87.
  177. 177 - Zeeberg P, Olesen J, Jensen R. Efficacy of multidisciplinary treatment in a tertiary referral headache centre. Cephalalgia. 2005;25(12):1159-67.
  178. 178 - Dekker F, van Duijn NP, Ongering JEP, Bartelink MEL, Boelman L, Burgers J, et al. NHG-Standaard Hoofdpijn (derde herziening). Huisarts Wet 2014;57(1):20-31.
  179. 179 - Linden van der MW, Westert GP, Bakker de DH, Schellevis FG. Tweede Nationale Studie naar ziek-ten en verrichtingen in de huisartspraktijk. Klachten en aandoeningen in de bevolking en in de huisartspraktijk. Utrecht/Bilthoven: NIVEL/RIVM; 2004.
  180. 180 - Ridsdale L, Clark LV, Dowson AJ, Goldstein LH, Jenkins L, McCrone P, et al. How do patients referred to neurologists for headache differ from those managed in primary care? BrJGenPract. 2007;57(538):388-95.
  181. 181 - Latinovic R, Gulliford M, Ridsdale L. Headache and migraine in primary care: consultation, prescrip-tion, and referral rates in a large population. Journal of neurology, neurosurgery, and psychiatry. 2006;77(3):385-7.
  182. 182 - Lipton RB, Bigal ME, Steiner TJ, Silberstein SD, Olesen J. Classification of primary headaches. Neu-rology. 2004;63(3):427-35.
  183. 183 - Rasmussen BK. Epidemiology of headache. Cephalalgia. 2001;21(7):774-7.
  184. 184 - Schwartz BS, Stewart WF, Simon D, Lipton RB. Epidemiology of tension-type headache. JAMA. 1998;279(5):381-3.
  185. 185 - Rasmussen BK, Jensen R, Olesen J. Impact of headache on sickness absence and utilisation of medical services: a Danish population study. J Epidemiol Community Health. 1992;46(4):443-6.
  186. 186 - Stovner L, Hagen K, Jensen R, Katsarava Z, Lipton R, Scher A, et al. The global burden of headache: a documentation of headache prevalence and disability worldwide. Cephalalgia. 2007;27(3):193-210.
  187. 187 - Bendtsen L. Central sensitization in tension-type headache--possible pathophysiological mecha-nisms. Cephalalgia. 2000;20(5):486-508.
  188. 188 - Jensen R. Mechanisms of tension-type headache. Cephalalgia. 2001;21(7):786-9.
  189. 189 - Jensen R. Peripheral and central mechanisms in tension-type headache: an update. Cephalalgia. 2003;23 Suppl 1:49-52.
  190. 190 - Dowson AJ, Dodick DW, Limmroth V. Medication overuse headache in patients with primary head-ache disorders: epidemiology, management and pathogenesis. CNS Drugs. 2005;19(6):483-97.
  191. 191 - Holroyd KA. Behavioral and psychologic aspects of the pathophysiology and management of ten-sion-type headache. Curr Pain Headache Rep. 2002;6(5):401-7.
  192. 192 - Blanchard EB. Psychological treatment of benign headache disorders. J Consult Clin Psychol. 1992;60(4):537-51.
  193. 193 - Kaushik R, Kaushik RM, Mahajan SK, Rajesh V. Biofeedback assisted diaphragmatic breathing and systematic relaxation versus propranolol in long term prophylaxis of migraine. Complement Ther Med. 2005;13(3):165-74.
  194. 194 - Melchart D, Streng A, Hoppe A, Brinkhaus B, Witt C, Wagenpfeil S, et al. Acupuncture in patients with tension-type headache: randomised controlled trial. BMJ. 2005;331(7513):376-82.
  195. 195 - Diener HC, Kronfeld K, Boewing G, Lungenhausen M, Maier C, Molsberger A, et al. Efficacy of acu-puncture for the prophylaxis of migraine: a multicentre randomised controlled clinical trial. Lancet Neu-rol. 2006;5(4):310-6.
  196. 196 - Karst M, Reinhard M, Thum P, Wiese B, Rollnik J, Fink M. Needle acupuncture in tension-type headache: a randomized, placebo-controlled study. Cephalalgia. 2001;21(6):637-42.
  197. 197 - Boline PD, Kassak K, Bronfort G, Nelson C, Anderson AV. Spinal manipulation vs. amitriptyline for the treatment of chronic tension-type headaches: a randomized clinical trial. J Manipulative Physiol Ther. 1995;18(3):148-54.
  198. 198 - Migliardi JR, Armellino JJ, Friedman M, Gillings DB, Beaver WT. Caffeine as an analgesic adjuvant in tension headache. Clin Pharmacol Ther. 1994;56(5):576-86.
  199. 199 - Koch GG, Amara IA, MacMillan J. Evaluation of alternative statistical models for crossover studies to demonstrate caffeine adjuvancy in the treatment of tension headache. J Biopharm Stat. 1994;4(3):347-410.
  200. 200 - Lance JW, Curran DA. Treatment of Chronic Tension Headache. Lancet. 1964;1(7345):1236-9.
  201. 201 - Diamond S, Baltes BJ. Chronic tension headache--treated with amitriptyline--a double-blind study. Headache. 1971;11(3):110-6.
  202. 202 - Gobel H, Hamouz V, Hansen C, Heininger K, Hirsch S, Lindner V, et al. Chronic tension-type head-ache: amitriptyline reduces clinical headache-duration and experimental pain sensitivity but does not alter pericranial muscle activity readings. Pain. 1994;59(2):241-9.
  203. 203 - Goadsby PJ. Chronic tension-type headache: where are we? Brain. 1999;122 ( Pt 9):1611-2.
  204. 204 - Jackson JL, Shimeall W, Sessums L, Dezee KJ, Becher D, Diemer M, et al. Tricyclic antidepressants and headaches: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2010;341:c5222.
  205. 205 - Verhagen AP, Damen L, Berger MY, Passchier J, Koes BW. Lack of benefit for prophylactic drugs of tension-type headache in adults: a systematic review. Fam Pract. 2010;27(2):151-65.
  206. 206 - Ashina M. Neurobiology of chronic tension-type headache. Cephalalgia. 2004;24(3):161-72.
  207. 207 - Tomkins GE, Jackson JL, O'Malley PG, Balden E, Santoro JE. Treatment of chronic headache with antidepressants: a meta-analysis. Am J Med. 2001;111(1):54-63.
  208. 208 - Fogelholm R, Murros K. Tizanidine in chronic tension-type headache: a placebo controlled double-blind cross-over study. Headache. 1992;32(10):509-13.
  209. 209 - Morland TJ, Storli OV, Mogstad TE. Doxepin in the prophylactic treatment of mixed 'vascular' and tension headache. Headache. 1979;19(7):382-3.
  210. 210 - Moja PL, Cusi C, Sterzi RR, Canepari C. Selective serotonin re-uptake inhibitors (SSRIs) for preventing migraine and tension-type headaches. Cochrane Database Syst Rev. 2005(3):CD002919.
  211. 211 - Manna V, Bolino F, Di Cicco L. Chronic tension-type headache, mood depression and serotonin: therapeutic effects of fluvoxamine and mianserine. Headache. 1994;34(1):44-9.
  212. 212 - Zissis NP, Harmoussi S, Vlaikidis N, Mitsikostas D, Thomaidis T, Georgiadis G, et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled study of venlafaxine XR in out-patients with tension-type headache. Cephalalgia. 2007;27(4):315-24.
  213. 213 - Langemark M, Olesen J. Sulpiride and paroxetine in the treatment of chronic tension-type head-ache. An explanatory double-blind trial. Headache. 1994;34(1):20-4.
  214. 214 - Langemark M, Loldrup D, Bech P, Olesen J. Clomipramine and mianserin in the treatment of chronic tension headache. A double-blind, controlled study. Headache. 1990;30(3):118-21.
  215. 215 - Bendtsen L, Jensen R. Mirtazapine is effective in the prophylactic treatment of chronic tension-type headache. Neurology. 2004;62(10):1706-11.
  216. 216 - Bendtsen L, Buchgreitz L, Ashina S, Jensen R. Combination of low-dose mirtazapine and ibuprofen for prophylaxis of chronic tension-type headache. Eur J Neurol. 2007;14(2):187-93.
  217. 217 - Holroyd KA, O'Donnell FJ, Stensland M, Lipchik GL, Cordingley GE, Carlson BW. Management of chronic tension-type headache with tricyclic antidepressant medication, stress management therapy, and their combination: a randomized controlled trial. JAMA. 2001;285(17):2208-15.
  218. 218 - Padberg M, de Bruijn SF, de Haan RJ, Tavy DL. Treatment of chronic tension-type headache with botulinum toxin: a double-blind, placebo-controlled clinical trial. Cephalalgia. 2004;24(8):675-80.
  219. 219 - Evers S, Olesen J. Botulinum toxin in headache treatment: the end of the road? Cephalalgia. 2006;26(7):769-71.
  220. 220 - Evers S, Rahmann A, Vollmer-Haase J, Husstedt IW. Treatment of headache with botulinum toxin A--a review according to evidence-based medicine criteria. Cephalalgia. 2002;22(9):699-710.
  221. 221 - Fumal A, Schoenen J. Tension-type headache: current research and clinical management. Lancet Neurol. 2008;7(1):70-83.
  222. 222 - Hamalainen ML, Hoppu K, Santavuori P. Sumatriptan for migraine attacks in children: a randomized placebo-controlled study. Do children with migraine respond to oral sumatriptan differently from adults? Neurology. 1997;48(4):1100-3.
  223. 223 - Lewis D, Ashwal S, Hershey A, Hirtz D, Yonker M, Silberstein S, et al. Practice parameter: pharmacological treatment of migraine headache in children and adolescents: report of the American Academy of Neurology Quality Standards Subcommittee and the Practice Committee of the Child Neurology Society. Neurology. 2004;63(12):2215-24.
  224. 224 - Evers S, Rahmann A, Kraemer C, Kurlemann G, Debus O, Husstedt IW, et al. Treatment of childhood migraine attacks with oral zolmitriptan and ibuprofen. Neurology. 2006;67(3):497-9.
  225. 225 - Toldo I, Rattin M, Perissinotto E, De Carlo D, Bolzonella B, Nosadini M, et al. Survey on treatments for primary headaches in 13 specialized juvenile Headache Centers: The first multicenter Italian study. Eur J Paediatr Neurol. 2017;21(3):507-21.
  226. 226 - Silver S, Gano D, Gerretsen P. Acute treatment of paediatric migraine: a meta-analysis of efficacy. J Paediatr Child Health. 2008;44(1-2):3-9.
  227. 227 - Ahonen K, Hamalainen ML, Rantala H, Hoppu K. Nasal sumatriptan is effective in treatment of mi-graine attacks in children: A randomized trial. Neurology. 2004;62(6):883-7.
  228. 228 - Christensen ML, Eades SK, Fuseau E, Kempsford RD, Phelps SJ, Hak LJ. Pharmacokinetics of naratriptan in adolescent subjects with a history of migraine. J Clin Pharmacol. 2001;41(2):170-5.
  229. 229 - Elkind AH, Wade A, Ishkanian G. Pharmacokinetics of frovatriptan in adolescent migraineurs. J Clin Pharmacol. 2004;44(10):1158-65.
  230. 230 - Eiland LS, Hunt MO. The use of triptans for pediatric migraines. Paediatr Drugs. 2010;12(6):379-89.
  231. 231 - Eiland LS, Jenkins LS, Durham SH. Pediatric migraine: pharmacologic agents for prophylaxis. Ann Pharmacother. 2007;41(7):1181-90.
  232. 232 - Olness K, MacDonald JT, Uden DL. Comparison of self-hypnosis and propranolol in the treatment of juvenile classic migraine. Pediatrics. 1987;79(4):593-7.
  233. 233 - Forsythe WI, Gillies D, Sills MA. Propanolol ('Inderal') in the treatment of childhood migraine. Dev Med Child Neurol. 1984;26(6):737-41.
  234. 234 - Ludvigsson J. Propranolol used in prophylaxis of migraine in children. Acta Neurol Scand. 1974;50(1):109-15.
  235. 235 - Salmon MA. Pizotifen (BC.105. Sanomigran) in the profylaxis of childhood migraine. Cephalalgia. 1985;5(3 suppl.).
  236. 236 - Gillies D, Sills M, Forsythe I. Pizotifen (Sanomigran) in childhood migraine. A double-blind controlled trial. Eur Neurol. 1986;25(1):32-5.
  237. 237 - Pandina GJ, Ness S, Polverejan E, Yuen E, Eerdekens M, Bilder RM, et al. Cognitive effects of topir-amate in migraine patients aged 12 through 17 years. Pediatr Neurol. 2010;42(3):187-95.
  238. 238 - Lewis D, Winner P, Saper J, Ness S, Polverejan E, Wang S, et al. Randomized, double-blind, placebo-controlled study to evaluate the efficacy and safety of topiramate for migraine prevention in pediatric subjects 12 to 17 years of age. Pediatrics. 2009;123(3):924-34.
  239. 239 - Lakshmi CV, Singhi P, Malhi P, Ray M. Topiramate in the prophylaxis of pediatric migraine: a double-blind placebo-controlled trial. J Child Neurol. 2007;22(7):829-35.
  240. 240 - Winner P, Pearlman EM, Linder SL, Jordan DM, Fisher AC, Hulihan J, et al. Topiramate for migraine prevention in children: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Headache. 2005;45(10):1304-12.
  241. 241 - Bakola E, Skapinakis P, Tzoufi M, Damigos D, Mavreas V. Anticonvulsant drugs for pediatric migraine prevention: an evidence-based review. Eur J Pain. 2009;13(9):893-901.
  242. 242 - Apostol G, Lewis DW, Laforet GA, Robieson WZ, Fugate JM, Abi-Saab WM, et al. Divalproex sodium extended-release for the prophylaxis of migraine headache in adolescents: results of a stand-alone, long-term open-label safety study. Headache. 2009;49(1):45-53.
  243. 243 - Bidabadi E, Mashouf M. A randomized trial of propranolol versus sodium valproate for the prophylaxis of migraine in pediatric patients. Paediatr Drugs. 2010;12(4):269-75.
  244. 244 - Kroner JW, Hershey AD, Kashikar-Zuck SM, LeCates SL, Allen JR, Slater SK, et al. Cognitive Be-havioral Therapy plus Amitriptyline for Children and Adolescents with Chronic Migraine Reduces Headache Days to
  245. 245 - Kim H, Byun SH, Kim JS, Lim BC, Chae JH, Choi J, et al. Comparison of flunarizine and topiramate for the prophylaxis of pediatric migraines. Eur J Paediatr Neurol. 2013;17(1):45-9.
  246. 246 - Peer Mohamed B, Goadsby PJ, Prabhakar P. Safety and efficacy of flunarizine in childhood migraine: 11 years' experience, with emphasis on its effect in hemiplegic migraine. Dev Med Child Neurol. 2012;54(3):274-7.
  247. 247 - Kacperski J, Bazarsky A. New Developments in the Prophylactic Drug Treatment of Pediatric Mi-graine: What Is New in 2017 and Where Does It Leave Us? Curr Pain Headache Rep. 2017;21(8):38.

Evidence tabellen

Eerste auteur, jaartal

Type studie

Setting

Patiënten

Follow-up

Interventie

Controle

Uitkomstmaten

Resultaten

Kwaliteit

Diener, 2011

Narratieve review / opinion paper

 

 

 

 

 

 

Geen systematisch onderzoek à exclusie

 

Gunreben-Stempfle, 2009

Prospectief onderzoek

Pijnkliniek, Duitsland

168 ptn met hoofdpijn (migraine of spanningshoofdpijn), gem lft 42 jr, 80% vrouw

22 wkn

96 uur intensieve multidisciplinaire hoofdpijnbehandeling (16 dgn behandeling in 8 wkn)

  1. 20 uur communicatie en discussie over behandeling hoofdpijn en ontspanning (uit eerdere studie)
  2. Basiszorg huisartsen

Verandering in hoofdpijn parameters

Ptn met migraine en spanningshoofdpijn alleen als totaal onderzocht, geen subanalyse voor alleen ptn met migraine.

In combinatie met grote kans op bias à exclusie

Vgl met data uit ander onderzoek; geen vergelijkbare groepen, dus eigenlijk geen vgl onderzoek, zeer grote kans op vertekening door andere onderzoeksopzet

Jensen, 2010

Retrospectief niet vergelijkend onderzoek

Hoofdpijnkliniek, Denemarken

Alle naar hoofdpijnkliniek verwezen ptn in 2 jr: 1326 ptn, gem lft 43,7 jr; 70% vrouw

 

Multidisciplinaire behandeling

-

Hoofdpijn frequentie, intensiteit, duur aanval, verzuim

Migraine: frequentie gem v 7,5 naar 2,9 dgn/mnd, intensiteit gem v 2,5 naar 0,4 (op schaal 0-3), duur gem v 17,4 naar 2,8 uur, verzuim gem v 3,1 naar 1,2 dgn/mnd. MOH: frequentie gem v 27,6 naar 14 dgn/mnd, intensiteit gem v 2,1 naar 0,7 (schaal 0-3), duur v 12,9 naar geen, verzuim: geen data bekend

Geen vgl onderzoek, regression-to-the-mean waarschijnlijk, veel missing data

Soon, 2005

Overzichtsartikel, niet specifiek over interventie

Hoofdpijnkliniek, Singapore

38 ptn met migraine, gem lft 37 jr, 74% vrouw

3 mnd

Hoofdpijnkliniek

 

MIDAS, aantal hoofdpijn dgn, pijnscore, kwaliteit v. leven

Baseline vgl met 3 mnd: reductie aantal hoofdpijn dgn/mnd met 61%, pijnscore met 22%, MIDAS 87% (p<0,05)

Interventies niet beschreven in relatie tot uitkomst, weinig ptn, geen vgl met andere interventie, weinig betrouwbare resultaten

Wallasch, J Headache Pain 2012

Prospectief observationeel onderzoek

Hoofdpijnkliniek, Duitsland

545 ptn met hoofdpijn (86% migraine), gem lft 43,1 (sd 13), 89,7% vrouw

1 jr

Verschillende behandelgroepen afhankelijk v. ernst hoofdpijn: 0: geen chronische hoofdpijn à terug naar huisarts met behandeladvies; 1: matige chroniciteit à educatie, zelfmanagement voor preventie, evt. optimalisatie medicatie; 2: ernstige chroniciteit à 1 + max 12 poliklinische sessies: groepsessies en individuele afspraken met neuroloog, psycholoog en fysiotherapeut; 3: ernstige chroniciteit + additionele problemen à 2 + opname 5-7 dgn met stop medicatie

-

 

Reductie aantal hoofdpijn dgn: 6,8 dgn/mnd, frequentie daalde van 15,0 (sd 8,2) naar 8,2 (sd 8,6). 61% had reductie frequentie >50%. Reductie MIDAS van 56,0 (61,3) naar 35,9 (sd 55,1). Aantal medicatie dgn/mnd van 10,9 (sd 7,3) naar 4,0 (sd 3,6)

Observationeel onderzoek, geen vgl, zeer forse uitval (slechts 160 ptn in follow-up), regression-to-the-mean, betrouwbaarheid data zeer laag

Wallasch, Headache 2012

Prospectief observationeel onderzoek

Hoofdpijnkliniek, Duitsland

201 ptn, gem lft 42,6 jr (sd 13,3), 90% vrouw, 31% migraine, 34% MOH, 29% migraine + spanningshoofdpijn

12 mnd

Zie Wallasch, J Headache Pain, 2012

-

Reductie aantal hoofdpijn dgn/mnd >50%, reductie MIDAS > 50%, verzuim, medicatiegebruik, angst en depressie

Deelpopulatie v. Wallasch, Headache 2012 à hier verder niet gerapporteerd

Niet vgl onderzoek

Zeeberg, 2005

Retrospectief onderzoek

Hoofdpijnkliniek, Denemarken

336 ptn met hoofdpijn, gem lft 46 jr, 68% vrouw

1e bezoek tot ontslag, gem 7,8 mnd

Multidisciplinaire aanpak in team (niet specifiek omschreven)

-

Aantal hoofdpijn dgn/mnd, intensiteit hoofdpijn, verzuim

Geen MOH: Reductie in aantal hoofdpijn dgn bij alle soorten hoofdpijn, behalve posttraumatisch; zelfde geldt voor intensiteit; verzuim lager bij ptn met episodische spanningshoofdpijn en migraine. Wel MOH: Reductie in aantal hoofdpijn dgn

Geen vgl onderzoek, geen specifieke omschrijving interventie, regression-to-the-mean waarschijnlijk, lage betrouwbaarheid data

Afkortingen: dgn: dagen, gem: gemiddelde, jr: jaar, lft: leeftijd, max: maximaal, MIDAS: Migraine Disability Assessment Questionnaire, mnd: maand, MOH: medicatieovergebruik, ptn: patiënten, sd: standaarddeviatie, v: van, vgl: vergelijking, wkn: weken

Overwegingen

Een element bij organisatie van zorg zijn de verwijzingen. Vanuit de eerste naar tweede lijn zijn er verwijscriteria gedefinieerd.(178) Consultatie van of verwijzing naar een in hoofdpijn-deskundige neuroloog is bij volwassenen te adviseren bij:

  • twijfel aan de diagnose;
  • plotselinge verandering van de hoofdpijnkarakteristieken;
  • plotselinge duidelijke toename van de aanvalsfrequentie van migraine;
  • een eerste migraineaanval boven de leeftijd van veertig jaar;
  • falen van alle van de aanvalsbehandelingen van migraine;
  • wanneer een preventieve behandeling van migraine onvoldoende werkt;
  • het niet in een keer kunnen stoppen met medicatie bij medicatieovergebruikshoofdpijn ondanks begeleiding van de huisarts.

Bij kinderen is consultatie van of verwijzing naar een in kinderhoofdpijn deskundige (kinder-)neuroloog of kinderarts te overwegen bij:

  • twijfel aan de diagnose;
  • onvoldoende effect behandeling spanningshoofdpijn;
  • onvoldoende reactie op paracetamol of NSAID bij migraine;
  • instellen op triptanen;
  • preventieve behandeling van migraine.

In Nederland wordt weinig doorverwezen voor de klacht hoofdpijn, in vergelijking met andere aandoeningen met hoge ziektelast, zoals diabetes, cardiovasculaire aandoeningen, artrose, astma en COPD. Niet-recent onderzoek (2004) liet een verwijsfrequentie onder de detectiedrempel zien.(179) Dat er toch veel patiënten door de tweede lijn worden gezien komt door de hoge prevalentie van de aandoening. Het deel van de hoofdpijnpatiënten dat vervolgens wordt gezien in multidisciplinaire teams is weer een fractie van diegene die de neuroloog bezoeken.

Er is weinig onderzoek naar de verschillen tussen patiënten die zelfzorg toepassen, patiënten die de eerste lijn bezoeken en patiënten die een neurologie polikliniek of multidisciplinaire hoofdpijninstelling bezoeken. Het weinige onderzoek dat er is laat zien, dat er bij die drie groepen van patiënten weinig of geen verschil is in klassieke parameters als ernst van de hoofdpijn, impact van de hoofdpijn, nevenaandoeningen angst of depressie en tevredenheid met geleverde (eerstelijns-)zorg. (180, 181) Wel verschillend is er dat er voorafgaand aan de verwijzing meer spreekuurcontacten zijn, dat er meer klachten aan de hoofdpijn worden toegedicht, dat er sterker emotionele representatie is van hoofdpijn, dat verwezen patiënten in het algemeen in hogere mate zorgelijk zijn en dat ze angstiger zijn ten aanzien van de hoofdpijnsymptomen.(180)

Integrale multidisciplinaire aanpak kan een efficiënte therapeutisch optie zijn bij hoofdpijnpatiënten met een hoge ziektelast en complexe meervoudige hulpvraag. Studies op dit gebied zijn er beperkt en zonder controlegroepen.

 

Rationale

Multidisciplinaire behandeling van migraine, medicatie-afhankelijke hoofdpijn en/of spanningshoofdpijn is beperkt onderzocht, met beperkingen gezien de aard van de interventie(s). Er zijn aanwijzingen dat de multidisciplinaire behandeling van hoofdpijn een effectieve behandeling is. Die behandeling is vooral van meerwaarde bij patiënten met een hoge ziektelast en/of complexe achtergrond. Die complexe achtergrond wordt niet alleen door de hoofdpijnfrequentie en ernst bepaald, maar ook of zelfs aanzienlijk door de impact (waaronder emotioneel), comorbiditeit (met name depressie/angst), zorgbehoefte en beleving en/of medicatie-afhankelijkheid.

Autorisatiedatum en geldigheid

Laatst beoordeeld : 17-12-2017

Laatst geautoriseerd : 17-12-2017

Jaarlijks wordt door de commissie richtlijnen van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie bepaald of actualisatie van de richtlijn nodig is. Indien dit wenselijk wordt geacht, dan spant de Nederlandse Vereniging voor Neurologie zich ervoor in de herziening te realiseren (bijvoorbeeld in organisatie en door hiervoor de financiële middelen te vergaren). Een eventuele herziening kan ook modulair, dus per module/uitgangsvraag, plaatsvinden.

Initiatief en autorisatie

Initiatief : Nederlandse Vereniging voor Neurologie

Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde
  • Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie

Algemene gegevens

Deze richtlijnontwikkeling werd ondersteund door de Nederlandse Vereniging voor Neurologie en PROVA en gefinancierd uit de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS).

Doel en doelgroep

Doel

Het doel van deze richtlijn is de kwaliteit van zorg en patiëntveiligheid van patiënten met migraine en/of medicatieovergebruikshoofdpijn te waarborgen en waar mogelijk te verbeteren. In deze richtlijn worden aanbevelingen geformuleerd die professionals in de zorg hiertoe de handvaten geven.

 

Doelgroep

De primaire doelgroep van deze richtlijn zijn neurologen, kinderneurologen en kinderartsen. Ook anderen kunnen hun voordeel doen met deze richtlijn.

Samenstelling werkgroep

  • Mw. dr. Gisela Terwindt, neuroloog, Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie, voorzitter
  • Dhr. dr. Wim Mulleners, neuroloog, Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis, Nijmegen, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie, voorzitter
  • Mw. drs. Mariska Tuut, epidemioloog / richtlijnmethodoloog, PROVA, Varsseveld, secretaris
  • Dhr. dr. Peter van den Berg, neuroloog, Isala Klinieken, Zwolle, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. dr. Hans Carpay, neuroloog, Ziekenhuis Tergooi, Hilversum en Blaricum, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. drs. Emile Couturier, neuroloog, Medisch Centrum Boerhaave, Amsterdam, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. dr. Frans Dekker, huisarts, Huisartsenpraktijk Molentocht, Purmerend, namens Nederlands Huisartsen Genootschap
  • Dhr. dr. Joost Haan, neuroloog, Alrijne Ziekenhuis, Leiderdorp / Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. drs. Hille Koppen, neuroloog, Hagaziekenhuis, Den Haag, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Mw. dr. Jikke-Mien Niermeijer, kinderneuroloog, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg, namens Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie
  • Mw. Judith Pijpers, MSc., arts-onderzoeker, Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden
  • Dhr. dr. Guus Schoonman, neuroloog, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Mw. dr. Natalie Wiendels, neuroloog, Medisch Centrum Slotervaart, Amsterdam, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie

 

Toehoorder

Mw. Jos Geijer, bureau Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten, Utrecht

Belangenverklaringen

Naam

Namens

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaamheden

Persoonlijke financiële

belangen

Persoonlijke relaties

Reputatie-management

Extern gefinancierd onderzoek

Kennis-valorisatie

Overige belangen

Wim Mulleners

NVN

Klinisch neuroloog

Chief Medical Information Officer, bestuurslid NHV, lid-beroepsgenoot regionaal tuchtcollege, beroepsbelangencommissie neurologie, raad beroepsbelangen

Geen

Geen

Beroepsbelangencommissie neurologie, raad beroepsbelangen

Industry sponsored geneesmiddelenonderzoek MS

Geen

Geen

Gisela Terwindt

NVN

Staflid neurologie LUMC

Vice-voorzitter WAR Hersenstichting (onbetaald), commissielid klinische fellowships/TOP subsidies NWO/ZonMW (onbetaald/betaald), bestuurslid NHV en voorzitter WAR Nederlandse Hoofdpijn Vereniging (onbetaald), WAR Orphanet Nederland (onbetaald), Board of trustees International Headache Society (onbetaald), Member of Classification Committee International Headache Classification (onbetaald)

Geen

Geen

Adviserend bij Nederlandse Hoofdpijn Patiëntenvereniging, bij HCHWA-D patiëntenvereniging, bij ontwikkelen kwaliteitsindicatoren hoofdpijnzorg

Financiering voor deelprojecten vanuit NWO/ ZonMW, Nederlandse hartstichting, Hersenstichting, Europese subsidie (FP7)

Momenteel bezig met onafhankelijke trial (in kader van VIDI project) naar het effect van Botox op afkicken van medicatie-overgebruik bij chronische migraine. Financiering vanuit ZonMw en Hersenstichting, die geen inspraak/invloed hebben op trial. Geen co-financiering vanuit farmacie voor deze studie. In 1996 patent op FHM1=CACNA1a gen aangevraagd

In het LUMC gaan we op korte termijn nieuwe trials doen naar de effectiviteit van CRGP-antibodies. Ook loopt er een trial naar n. occipitalis stimulatie bij clusterhoofdpijn (ICON studie). Er worden regelmatig trials opgestart in samenwerking met neurostimulatiebedrijven, cq. farmaceutische industrie. Prof. Ferrari is hier eerste aanspreekpunt voor, maar het betreft dus wel onderzoek in onze Leidse hoofdpijn onderzoeksgroep. Op DIT moment loopt er alleen CHARM studie (onafhankelijk onderzoek naar effect Botox bij afkicken medicatie bij chronische migraine, PI Terwindt) en ICON studie (n.occipitalis stimulatie bij clusterhoofdpijn (PI Ferrari). Na de zomervakantie zal naar verwachting CGRP studie bij migraine starten in samenwerking met farmacie (PI Ferrari)

Mariska Tuut

PROVA

Eigenaar PROVA

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Hans Carpay

NVN

Neuroloog/maat MSB Gooi en Eemland (in Tergooi Ziekenhuis)

Lid RVT Epilepsiefonds (onbetaald), onderzoeker neurologie LUMC (0,1 FTE, betaald)

Geen

Geen

Lid redactie Hoofdzaken (blad NVVHP), vice-voorziter stafbestuur Tergooi

n.v.t.

n.v.t.

geen

Emile Couturier

NVN

Klinisch neuroloog, Medisch Centrum Boerhaave

Onbetaalde bestuurlijke functies: Nederlandse Hoofdpijn Vereniging, Anglo Dutch Migraine Association, Vereniging Nederlandse Hoofdpijn Centra

Geen

Geen

Geen

CINTHA-trial, deels gefinancierd door Innovatiefonds zorgverzekeraars

Geen

Geen

Joost Haan

NVN

Neuroloog, vakgroeplid Alrijne ziekenhuis Leiderdorp; part-time wetenschappelijke aanstelling LUMC Leiden

geen

geen

geen

geen

Begeleider van onderzoekster (I de Coo) bij het ICON onderzoek (occipitale stimulatie bij cluster hoofdpijn) in het LUMC

geen

geen

Guus Schoonman

NVN

Neuroloog ETZ Tilburg

Onbetaald: Secretaris en medeoprichter werkgroep acute neurologie NVN, co-organisatie NHV jaarvergadering november 2015 Tilburg, lid redactieraad E-learning acute neurologie voor aios neurologie, co-organisatie hoofdpijn IN-zicht: jaarlijks landelijk aios hoofdpijnonderwijs (LUMC), onderzoeker LUMC Leiden en ETZ Tilburg, lid 'education subcommittee' international headache society (tussen 2010-2015 voorzitter)

Geen

Geen

Geen

Principal investigator center-TBI: europees neurotrauma onderzoek. Geen relatie met hoofdpijn

Geen

Geen

Peter van den Berg

NVN

Neuroloog

 

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

2014: praktisch neurologisch onderzoek video voor MSD gemaakt - dienstverlening consultancy; 2014: geaccrediteerde nascholing migraine en hoofdpijn voor huisartsen - MSD - dienstverlening spreker; 2012: geaccrediteerde nascholing migraine en hoofdpijn voor huisartsen - MSD - dienstverlening spreker
2016: Novartis – adviesraad CGRP antistoffen marketing

Natalie Wiendels

NVN

Neuroloog, chef de clinique op afdeling kinische neurofysiologie

Redactie Nervus, nascholing neurologie, uitgeverij Prelum Houten, betaald

Geen

Geen

Geen

Geen

   

Hille Koppen

NVN

   

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Frans Dekker

NHG*

Huisarts te Purmerend

Onderzoeker LUMC afdeling public health en eerstelijnsgeneeskunde; voorzitter commissie wetenschappelijk onderzoek Nederlands Huisartsen Genootschap

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Zwany Metting

Kinderneurologie

Neuroloog/kinderneuroloog

geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Judith Pijpers

VAAN

Arts onderzoeker

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Jikke-Mien Niermeijer

NVKN

Kinderneuroloog ETZ Tilburg

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Methode ontwikkeling

Evidence based

Implementatie

Gedurende het hele proces van richtlijnontwikkeling is rekening gehouden met implementatie van de richtlijn in de praktijk, bijvoorbeeld bij de samenstelling van de werkgroep, de brede knelpunteninventarisatie en de uitge-breide commentaarronde.

Na autorisatie van de richtlijn wordt deze ten minste op de website van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie gepubliceerd. Ook andere deelnemende partijen zijn vrij de richtlijn op hun website te publiceren. De richtlijn wordt ter publicatie aangeboden aan www.richtlijnendatabase.nl. Daarnaast wordt getracht samenvattingen van de richtlijn in Nederlandse tijdschriften te publiceren, om zo de implementatie van de richtlijn te bevorderen.

Werkwijze

Totstandkoming werkgroep

Voor de ontwikkeling van deze richtlijn is een werkgroep geformeerd, onder voorzitterschap van mw. dr. Gisela Terwindt, neuroloog, en dhr. dr. Wim Mulleners, neuroloog. In de werkgroep hadden gemandateerde vertegenwoordigers van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie, de Vereniging Arts-Assistenten in opleiding tot Neuroloog, de Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie en het Nederlands Huisartsen Genootschap zitting. De werkgroep wordt procedureel en methodologisch ondersteund door PROVA en logistiek door het bureau van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie. De ontwikkeling van deze richtlijn wordt gefinancierd vanuit een projectbudget door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten. Als toehoorder was een bureaumedewerker van deze Stichting bij de vergaderingen van de werkgroep aanwezig.

 

Knelpuntenanalyse

De richtlijnwerkgroep heeft in de eerste werkgroepvergadering knelpunten in de zorg voor patiënten met migraine en medicatieovergebruikshoofdpijn geïdentificeerd. In een invitational conference zijn deze knelpunten ten commentaar en aanvulling voorgelegd aan de volgende stakeholders:

  • Bijwerkingencentrum Lareb
  • Nederlands Huisartsen Genootschap
  • Nederlandse Vereniging van Hoofdpijn Patiënten
  • Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde
  • Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie

De richtlijnwerkgroep heeft de input vanuit deze invitational conference geanalyseerd en in de tweede werkgroepvergadering de knelpunten en uitgangsvragen vastgesteld.

 

Methode richtlijnontwikkeling

Om de uitgangsvragen te beantwoorden is op systematische wijze per uitgangsvraag de evidence beoordeeld (zie hiervoor de inhoudelijke modules). Hierbij is gebruik gemaakt van de GRADE methodiek. Voor achtergrondinformatie hierover wordt verwezen naar de Nederlandse handleiding voor het gebruik van GRADE.(14) De evidence is samengevat door de epidemioloog in de werkgroep, met inhoudelijke input en feedback van de inhoudelijk experts in de werkgroep. Per uitgangsvraag was hiervoor een aantal ‘ambassadeurs’ aangewezen. De praktische overwegen en conceptaanbevelingen zijn voorbereid door deze ‘ambassadeurs’ per uitgangsvraag. De aanbevelingen, en de gehele conceptrichtlijn, is plenair door de werkgroep vastgesteld.

 

Procedure voor commentaar en autorisatie

De conceptrichtlijn is ter commentaar aangeboden aan alle leden van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie en de overige verenigingen die bij de ontwikkeling van de richtlijn betrokken zijn. Daarnaast is de conceptrichtlijn ter commentaar verstuurd aan alle partijen die bij de knelpunteninventarisatie om input gevraagd zijn. Het binnengekomen commentaar is door de werkgroep beoordeeld en verwerkt in de richtlijn. Daarbij is beargumenteerd welke commentaren wel en welke niet zijn opgenomen.

Daarna is de richtlijn ter autorisatie voorgelegd aan de partijen die in de werkgroep vertegenwoordigd zijn. De richtlijn is geautoriseerd door de Nederlandse Vereniging voor Neurologie, de Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie en de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde.

Zoekverantwoording

Zoekacties zijn opvraagbaar. Neem hiervoor contact op met de Richtlijnendatabase.