Uitgangsvraag

Welke behandeling is effectief bij patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn?

Aanbeveling

De beste behandeling voor medicatieovergebruikshoofdpijn is:

  • Abrupt staken van alle acute medicatie en dit volhouden gedurende 2 maanden voor triptanen en gedurende 3 maanden voor analgetica en combinaties van acute medicatie. Voorlichting t.a.v. de effectiviteit van deze interventie (50% conversie naar episodische migraine, 25% zelfs geen preventieve medicatie nodig) is noodzakelijk.
  • Poliklinische ontwenning is bij de meeste patiënten een effectieve methode, en is de voorkeursmethode.
  • Het is niet zinvol om tijdens onttrekking andere acute hoofdpijnmedicatie te gebruiken ter verlichting van onttrekkingssymptomen/hoofdpijnaanval
  • Er is geen indicatie voor prednison ter verlichting van onttrekkingssymptomen.
  • Er is geen indicatie voor het starten van profylactische behandeling tijdens de ontrekkingsfase.
  • Ondersteun de patiënt tijdens de onttrekkingsperiode regelmatig, eventueel uitgevoerd door een hoofdpijnverpleegkundige.
  • Herevalueer de primaire hoofdpijndiagnose na onttrekking en start zo nodig profylaxe (zie de module ‘Profylactische behandeling migraine’).
  • Waarschuw voor gevaar van terugval en evalueer medicatiegebruik bij vervolgconsulten. Hanteer bij migraine bijvoorbeeld de 2x 2 regel (max 2 aanvallen per maand behandelen gedurende max 2 dagen achtereen).
  • Houdt rekening met comorbide depressie(ve) symptomen.

 

Belangrijke kanttekening bij dit beleid is dat simpel ontwenningsadvies niet zonder meer geldt voor patiënten met ernstige (psychiatrische) comorbiditeit of in geval van overgebruik van opioïden of barbituraten. In deze gevallen dient een individueel beleid ingesteld worden, dat soms afwijkt van de abrupte poliklinische ontwenning. Bij overgebruik van (hoge dosis) opioïden is gradueel ontwennen van medicatie bijvoorbeeld beter.

Inleiding

Medicatieovergebruikshoofdpijn is een aggravatie van een voorheen primaire vorm van hoofdpijn (migraine of spanningshoofdpijn) door chronisch overgebruik van acute hoofdpijnmedicatie. Pijnmedicatie ingenomen voor een andere aandoening kan hier ook aan bijdragen. Frequentie, regelmaat en duur van de inname zijn belangrijke bepalende risico’s.(11) Per jaar hebben zo’n 500.000 patiënten in Nederland chronische migraine, wat betekent dat zij minimaal 15 dagen per maand hoofdpijn hebben waarvan minstens 8 dagen migraine. Meer dan de helft van deze patiënten gebruikt teveel medicatie om deze hoofdpijn (tijdelijk) te onderdrukken. In de neurologenpraktijk kan dit percentage nog veel hoger zijn, tot wel 90%. Hiermee wordt chronische migraine zonder medicatie overgebruik eerder uitzondering dan regel. Comorbide depressie komt vaak voor bij chronische migraine patiënten.(137) Depressie is ook een belangrijke voorspeller voor medicatie overgebruik.(138) Comorbide depressie verhoogt dus het risico op chronificatie van migraine en is dus een belangrijke factor in de behandeling.(139-141) Andersom geeft migraine een verhoogd risico op het ontstaan van depressie en is een hoge migraine frequentie geassocieerd met een hogere depressie prevalentie.(142-144) Er lijkt dus een driehoeksrelatie te zijn tussen migraine chronificatie, depressie en medicatie overgebruik. Het ervaren van allodynie tijdens een migraine aanval is hierbij een aanvullende risicofactor voor chronifciatie van aanvallen.(142, 145) Voor de relatie tussen spanningshoofdpijn, depressie en medicatie overgebruik geldt hetzelfde als voor migraine, maar dit is minder goed onderzocht.(138, 140).

 

Medicatieovergebruikshoofdpijn:

  • is hoofdpijn op tenminste 15 dagen per maand, gedurende meer dan 3 maanden, ontstaan bij een patiënt die voorheen een episodische primaire hoofdpijn had;
  • is ontstaan tijdens > 3 maanden:
    • gebruik van eenvoudige analgetica op ≥ 15 dagen per maand of;
    • gebruik van triptanen, ergotamine, opiaten of combinatiepreparaten op ≥ 10 dagen per maand;
    • gebruik van een combinatie van bovenstaande middelen op ≥ 10 dagen per maand;
  • keert meestal, maar niet altijd, terug naar de oorspronkelijke episodische hoofdpijn na staken van het overgebruik.

Conclusies

Zeer laag

Uitkomstmaat aantal hoofdpijndagen per maand

Er zijn aanwijzingen dat detoxificatie (met abrupte stop van medicatie) bij patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn zinvol is.

Het is niet bekend welke ondersteuningsstrategieën bij detoxificatie het meest effectief zijn.

Er is geen plaats voor het gebruik van prednison ter bestrijding van onttrekkingssymptomen.

Boe, 2007; Descombes, 2001; Hagen, 2011; Johnson, 2015; Kristoffersen, 2016; Krymchantowski, 20013; Pageler, 2008; Rabe, 2013; Rossi, 2013; Sarchielli, 2014; Taghdiri, 2015(147, 148, 150, 152, 154, 158, 159, 161-164)

 

Algehele kwaliteit van bewijs = zeer laag

 

Samenvatting literatuur

Zie de bij deze uitgangsvraag opgestelde GRADE evidence profielen.

 

Beschrijving studies

Voor dit onderwerp zijn 20 artikelen bestudeerd.(9, 146-163). Twee van de artikelen bleken niet-systematisch onderzoek te betreffen.(149, 155) Drie artikelen bleken over hetzelfde onderzoek te gaan; daarvan is alleen het meest recent gepubliceerde onderzoek, met de langste follow-up, nader geanalyseerd.(151-153) In eerste instantie zijn de gerandomiseerde onderzoeken geanalyseerd.(147, 148, 150, 154, 158, 159, 161, 163) De niet-gerandomiseerde studies zijn pas daarna geanalyseerd.(9, 146, 156, 157, 160)

 

Kwaliteit van het bewijs

De geïncludeerde studies gaan over verschillende sub-interventies, en kunnen daarom bijvoorbeeld niet in een meta-analyse worden samengevat. Toch is wel een overall oordeel te geven over de kwaliteit van het bewijs. Deze kwaliteit van bewijs is zeer laag, vanwege problemen met randomisatie en blindering in een aantal van de geïncludeerde studies, de soms zeer korte follow-up, forse drop-out en de soms indirecte vergelijkingen.

 

Effectiviteit

Vanwege heterogeniteit in de interventies die in de geïncludeerde studies zijn geanalyseerd, is een meta-analyse van de resultaten niet mogelijk. Derhalve worden hier de belangrijkste bevindingen uit de individuele studies gerapporteerd.

 

Effectiviteit van onttrekking

Er zijn twee gecontroleerde studies gevonden. Een onderzoek onder 60 patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn, waarin huisartsen een eendaagse cursus kregen in behandeling van medicatieovergebruikshoofdpijn gericht op het staken van medicatie, vergeleken met ‘normale zorg’, liet zien dat deze interventie leidde tot minder hoofdpijndagen per maand (mean difference: 5,9 (95%BI: 1,1 – 10,8)) en een afname van aantal dagen medicatiegebruik per maand (mean difference: 6,2 (95%BI: 1,1-11,3)).(152) Een niet geblindeerd onderzoek onder 60 patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn vergeleek drie groepen patiënten: een groep met preventieve medicatie zonder detoxificatie, een groep met detoxificatie met daarna profylactica en een groep zonder specifieke initiële behandeling (maar wel informatie). In alle groepen werd een reductie van het aantal hoofdpijndagen per maand gezien na 5 maanden en één jaar, maar er was geen significant verschil tussen de groepen. Wel liet de groep die direct met preventieve medicatie startte de grootste reductie zien. Ook na een follow-up van vier jaar was in alle groepen deze verbetering ten opzichte van baseline nog aanwezig, alhoewel 34% van de patiënten nog steeds medicatieovergebruikshoofdpijn had.(164)

 

Effectiviteit van verschillende methoden van onttrekking en ondersteunende maatregelen

Een niet geblindeerd onderzoek onder 137 patiënten met ‘gecompliceerde’ medicatieovergebruikshoofdpijn met een follow-up van tien weken vergeleek drie strategieën: alleen advies om te stoppen met medicatie, een poliklinisch detoxificatieprogramma inclusief 10 dagen prednison en geïndividualiseerde profylaxe, en een klinisch detoxificatieprogramma zoals het poliklinisch programma inclusief opname van 8 – 10 dagen, en anti-emetica per infuus.(161) Definitie van ‘gecompliceerd’ was onder andere op basis van (psychiatrische) comorbiditeit of dagelijks medicatie gebruik. Ter bestrijding van onttrekkingssymptomen mochten patiënten andere pijnstillers gebruiken dan hun gebruikelijke. De groep opgenomen patiënten had hierbij gemiddeld de grootste reductie van het aantal hoofdpijndagen (76%), in vergelijking met poliklinische detoxificatie (52%) en alleen stopadvies (50%) (p<0,001). In een onderzoek onder 97 patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn, waarin 20 dagen celecoxib werd vergeleken met prednison (en verder detoxificatieprogramma met abrupte stop van medicatie en profylaxe met topiramaat) werd in beide groepen een verbetering van het aantal hoofdpijndagen per week gezien, maar geen verschil tussen beide groepen.(163) In een studie met 100 patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn met een follow-up van 28 dagen bleek geen meerwaarde van orale prednisolon gedurende de eerste zes dagen van medicatie-onttrekking ten opzichte van placebo.(147) Een studie onder 17 patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn met een week onttrekking en een follow-up van vier weken liet eveneens geen voordeel van amitriptyline zien ten opzichte van placebo.(148) Een onderzoek onder 34 patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn toonde geen verschil tussen acht weken ibudilast en placebo na een follow-up van 6 maanden, en ook geen verschil tussen baseline en acht weken ibudilast.(150) In een ander onderzoek weren 88 migraine patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn gedurende 3 maanden onttrokken, waarvan eerst zes dagen opname, gevolgd door 12 weken valproinezuur of placebo.(162) Hierna werd de preventieve medicatie gestaakt. Na 12 weken follow-up werd een verschil gezien in aantal patiënten dat >50% reductie van het aantal hoofdpijndagen per maand had (45% versus 24%, OR: 3,4 (95%BI: 1,1 – 11,1)), maar na follow-up van 24 weken was er geen verschil meer tussen beide groepen (35% versus 41%, OR: 0,7; 95%BI: 0,3 – 2,0).

Zoeken en selecteren

P: Patiënten met medicatieovergebruikshoofdpijn

I: Ontwennen (& interventies daarbij)

C: Niet ontwennen

O: Vermindering aantal hoofdpijndagen

De setting voor deze uitgangsvraag is zowel de eerste als tweedelijns gezondheidszorg in Nederland.

De belangrijkste uitkomstmaat is het aantal hoofdpijndagen per maand.

 

Voor deze uitgangsvraag is in Medline gezocht naar literatuur op 27 oktober 2015.

De literatuur is vervolgens geselecteerd op basis van onderwerp (sluit het artikel aan bij de uitgangsvraag?) en studiekenmerken (systematisch opgezet vergelijkend onderzoek (bijvoorbeeld systematische reviews, randomized controlled trials en cohortonderzoeken)).

Referenties

  1. 1 - Launer LJ, Terwindt GM, Ferrari MD. The prevalence and characteristics of migraine in a population-based cohort: the GEM study. Neurology. 1999;53(3):537-42.
  2. 2 - Jensen R, Stovner LJ. Epidemiology and comorbidity of headache. Lancet Neurol. 2008;7(4):354-61.
  3. 3 - Global Burden of Disease Study C. Global, regional, and national incidence, prevalence, and years li-ved with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a syste-matic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013. Lancet. 2015;386(9995):743-800.
  4. 4 - Steiner TJ, Stovner LJ, Vos T. GBD 2015: migraine is the third cause of disability in under 50s. J Head-ache Pain. 2016;17(1):104.
  5. 5 - Headache Classification Committee of the International Headache S. The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition (beta version). Cephalalgia. 2013;33(9):629-808.
  6. 6 - Bigal ME, Serrano D, Reed M, Lipton RB. Chronic migraine in the population: burden, diagnosis, and satisfaction with treatment. Neurology. 2008;71(8):559-66.
  7. 7 - Schwedt TJ. Chronic migraine. BMJ. 2014;348:g1416.
  8. 8 - Wiendels NJ, Knuistingh Neven A, Rosendaal FR, Spinhoven P, Zitman FG, Assendelft WJ, et al. Chro-nic frequent headache in the general population: prevalence and associated factors. Cephalalgia. 2006;26(12):1434-42.
  9. 9 - Pijpers JA, Louter MA, de Bruin ME, van Zwet EW, Zitman FG, Ferrari MD, et al. Detoxification in medication-overuse headache, a retrospective controlled follow-up study: Does care by a headache nurse lead to cure? Cephalalgia. 2016;36(2):122-30.
  10. 10 - Evers S, Marziniak M. Clinical features, pathophysiology, and treatment of medication-overuse headache. Lancet Neurol. 2010;9(4):391-401.
  11. 11 - Neurologie NVv. Richtlijnen diagnostiek en behandeling chronisch recidiverende hoofdpijn zonder neurologische afwijkingen. 1e herziening. 2007.
  12. 12 - Patiënten NVvH. Chronische aangezichtspijn. Multidisciplinaire richtlijn. 2013.
  13. 13 - Martin PR, Reece J, Callan M, MacLeod C, Kaur A, Gregg K, et al. Behavioral management of the trig-gers of recurrent headache: a randomized controlled trial. Behav Res Ther. 2014;61:1-11.
  14. 14 - GRADE_NL. Toepassen GRADE in Nederland. 2012.
  15. 15 - Rabbie R, Derry S, Moore RA. Ibuprofen with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(4):CD008039.
  16. 16 - Kirthi V, Derry S, Moore RA. Aspirin with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(4):CD008041.
  17. 17 - Law S, Derry S, Moore RA. Naproxen with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(10):CD009455.
  18. 18 - Derry S, Rabbie R, Moore RA. Diclofenac with or without an antiemetic for acute migraine headaches in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(4):CD008783.
  19. 19 - Ferrari MD, Roon KI, Lipton RB, Goadsby PJ. Oral triptans (serotonin 5-HT(1B/1D) agonists) in acute migraine treatment: a meta-analysis of 53 trials. Lancet. 2001;358(9294):1668-75.
  20. 20 - Kirthi V, Derry S, Moore RA, McQuay H. Aspirin for acute migraine headaches in adults. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2013;84(5):585-6.
  21. 21 - Ferrari MD, Goadsby PJ, Roon KI, Lipton RB. Triptans (serotonin, 5-HT1B/1D agonists) in migraine: detailed results and methods of a meta-analysis of 53 trials. Cephalalgia. 2002;22(8):633-58.
  22. 22 - Bijl D. The serotonin syndrome. Neth J Med. 2004;62(9):309-13.
  23. 23 - Shapiro RE, Tepper SJ. The serotonin syndrome, triptans, and the potential for drug-drug interac-tions. Headache. 2007;47(2):266-9.
  24. 24 - Sclar DA, Robison LM, Castillo LV, Schmidt JM, Bowen KA, Oganov AM, et al. Concomitant use of triptan, and SSRI or SNRI after the US Food and Drug Administration alert on serotonin syndrome. Headache. 2012;52(2):198-203.
  25. 25 - Putnam GP, O'Quinn S, Bolden-Watson CP, Davis RL, Gutterman DL, Fox AW. Migraine po-lypharmacy and the tolerability of sumatriptan: a large-scale, prospective study. Cephalalgia. 1999;19(7):668-75.
  26. 26 - Hall GC, Brown, M.M., Mo, J., MacRae, K.D. Triptans in migraine. The risks of stroke, cardiovascular disease, and death in practice. Neurology. 2004;62(563-568).
  27. 27 - Dodick DW, Martin, V.T., Smith, T., Silberstein, S. Cardiovascular tolerability and safety of triptans: a review of clinical data. Headache. 2004;44(Suppl 1):S20-S30.
  28. 28 - Kurth T, Winter AC, Eliassen AH, Dushkes R, Mukamal KJ, Rimm EB, et al. Migraine and risk of cardio-vascular disease in women: prospective cohort study. BMJ. 2016;353:i2610.
  29. 29 - Schurks M, Rist PM, Bigal ME, Buring JE, Lipton RB, Kurth T. Migraine and cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2009;339:b3914.
  30. 30 - Kruit MC, van Buchem MA, Hofman PA, Bakkers JT, Terwindt GM, Ferrari MD, et al. Migraine as a risk factor for subclinical brain lesions. JAMA. 2004;291(4):427-34.
  31. 31 - Bigal ME, Kurth T, Hu H, Santanello N, Lipton RB. Migraine and cardiovascular disease: possible mechanisms of interaction. Neurology. 2009;72(21):1864-71.
  32. 32 - Linstra K, Wermer M, Terwindt GM. Vrouwen met migraine hebben verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Ned Tijdschr Geneeskd. [accepted].
  33. 33 - Palm-Meinders IH, Koppen H, Terwindt GM, Launer LJ, Konishi J, Moonen JM, et al. Structural brain changes in migraine. JAMA. 2012;308(18):1889-97.
  34. 34 - David PS, Kling JM, Starling AJ. Migraine in pregnancy and lactation. Curr Neurol Neurosci Rep. 2014;14(4):439.
  35. 35 - Elkind AH, Satin, L.Z., Nila, A., Keywood, C. Frovatriptan use in migraineus with or at high risk of coronary artery disease. Headache. 2004;44:403-10.
  36. 36 - Gnecchi-Ruscose T, Bernard, X., Pierre, P., Anderson, D., Legg, N., Enahoro, H., Winter, P.D.O., Crisp, A., Melin, J.A., Camici, P.G. Effect of naratriptan on myocardial blood flow and coronary vasodilator reserve in migraineurs. Neurology. 2000;55:95-9.
  37. 37 - Lugardon S, Roussel H, Sciortino V, Montastruc JL, Lapeyre-Mestre M. Triptan use and risk of cardio-vascular events: a nested-case-control study from the French health system database. Eur J Clin Pharmacol. 2007;63(8):801-7.
  38. 38 - Mathew NT, Hettiarachchi, J., Alderman, J. Tolerability and safety of eletriptan in the treatment of migraine: a comprehensive review. Headache. 2003;43:962-74.
  39. 39 - Roberto G, Piccinni C, D'Alessandro R, Poluzzi E. Triptans and serious adverse vascular events: data mining of the FDA Adverse Event Reporting System database. Cephalalgia. 2014;34(1):5-13.
  40. 40 - Tomita MS, N., Igarashi, H., Endo, M., Sakai, F. . Evidence against strong correlation between chest symptoms and ischemic coronary changes after subcuteaneous sumatriptan injection. Internal Medicine. 2002;41:6225-625.
  41. 41 - Velentgas P, Cole, J.A., Mo, J, Sikes, C.R., Walker, A.M. Severe vascular events in migraine patients. Headache. 2004;44:642-51.
  42. 42 - Wammes-van der Heijden EA, Rahimtoola, H., Leufkens, H.G.M., Tijssen, C.C., Egberts, A.C.G. Risk of ischemic complications related to the intensity of triptan and ergotamine use. . Neurology. 2006;67:1128-34.
  43. 43 - Berard A, Kori S. Dihydroergotamine (DHE) use during gestation and the risk of adverse pregnancy outcomes. Headache. 2012;52(7):1085-93.
  44. 44 - Cunnington M, Ephross S, Churchill P. The safety of sumatriptan and naratriptan in pregnancy: what have we learned? Headache. 2009;49(10):1414-22.
  45. 45 - Ephross SA, Sinclair SM. Final results from the 16-year sumatriptan, naratriptan, and treximet preg-nancy registry. Headache. 2014;54(7):1158-72.
  46. 46 - Evans EW, Lorber KC. Use of 5-HT1 agonists in pregnancy. Ann Pharmacother. 2008;42(4):543-9.
  47. 47 - Hilaire ML, Cross LB, Eichner SF. Treatment of migraine headaches with sumatriptan in pregnancy. Ann Pharmacother. 2004;38(10):1726-30.
  48. 48 - Källen B, Nilsson, E., Otterblad Olausson, P. . Delivery outcome after maternal use of drugs for mi-graine. A register study in Sweden. Drug Saf. 2011;34(8):691-703.
  49. 49 - Marchenko A, Etwel F, Olutunfese O, Nickel C, Koren G, Nulman I. Pregnancy outcome following prenatal exposure to triptan medications: a meta-analysis. Headache. 2015;55(4):490-501.
  50. 50 - Nezvalová-Henriksen K, Spigset, O., Nordeng, H. Triptan safety during pregnancy: a Norwegian population registry study. Eur J Epidemiol. 2013;28:759-69.
  51. 51 - Berenson F, Vasconcellos E, Pakalnis A, Mao L, Biondi DM, Armstrong RB. Long-term, open-label safety study of oral almotriptan 12.5 mg for the acute treatment of migraine in adolescents. Headache. 2010;50(5):795-807.
  52. 52 - Curran M.P. EHC, Wagstaff A.J. Intranasal sumatriptan in adolescents with migraine. CNS Drugs. 2005;19(4):335-43.
  53. 53 - Damen L, Bruijn JK, Verhagen AP, Berger MY, Passchier J, Koes BW. Symptomatic treatment of mi-graine in children: a systematic review of medication trials. Pediatrics. 2005;116(2):e295-302.
  54. 54 - Evers S, Rahmann, A., Kraemer, C., Kurlemann, G., Debus, O., Husstedt, I.W., Frese, A. Treatment of childhood migraine attacks with oral zolmitriptan and ibuprofen. Neurology. 2006;67:497-9.
  55. 55 - Evers S. The efficacy of triptans in childhood and adolescence migraine. Curr Pain Headache Rep. 2013;17(7):342.
  56. 56 - Fraser IP, Han L, Han TH, Li CC, Hreniuk D, Stoch SA, et al. Pharmacokinetics and tolerability of riza-triptan in pediatric migraineurs in a randomized study. Headache. 2012;52(4):625-35.
  57. 57 - Hewitt DJ, Pearlman E, Hamalainen M, Lewis D, Connor KM, Michelson D, et al. Long-term open-label safety study of rizatriptan acute treatment in pediatric migraineurs. Headache. 2013;53(1):104-17.
  58. 58 - Ho TW, Pearlman E, Lewis D, Hamalainen M, Connor K, Michelson D, et al. Efficacy and tolerability of rizatriptan in pediatric migraineurs: results from a randomized, double-blind, placebo-controlled trial using a novel adaptive enrichment design. Cephalalgia. 2012;32(10):750-65.
  59. 59 - Linder SL, Mathew NT, Cady RK, Finlayson G, Ishkanian G, Lewis DW. Efficacy and tolerability of almotriptan in adolescents: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Headache. 2008;48(9):1326-36.
  60. 60 - Major PW, Grubisa, H.S.I., Thie, N.M.R. Triptans for treatment of acute pediatric migraine: a systematic literature review. Pediatr Neurol. 2003;29:425-9.
  61. 61 - McDonald SA, Hershey, A.D., Pearlman, E., Lewis, D., Winner, P.K., Rothner, D., Linder, S.L., Runken, C., Richard, N.E., Derosier, F.J. Long-term evaluation of sumatriptan and naproxen sodium for the acute treatment of migraine in adolescents. Headache. 2011;51:1374-87.
  62. 62 - Natarajan S, Jabbour, J.T., Webster, C.J., Richardson, M.S. Long-term tolerability of sumatriptan nasal spray in adolescent patients with migraine. Headache. 2004;44:969-77.
  63. 63 - Rothner AD, Winner, P., Nett, R., Asgharnejad, M., Laurenza, A., Austin, R., Peykamian, M. . One-year tolerability and efficacy of sumatriptan nasal spray in adolescents with migraine: results of a multicenter, open-label study. Clin Ther. 2000;22:1533-46.
  64. 64 - Rothner AD, Wasiewski W, Winner P, Lewis D, Stankowski J. Zolmitriptan oral tablet in migraine treatment: high placebo responses in adolescents. Headache. 2006;46(1):101-9.
  65. 65 - Winner P, Rothner, D., Saper, J., Nett, R., Asgharnejad, M., Laurenza, A., Austin, R., Peykamian, M. A randomized, double-blind, placebo-controlled study of sumatriptan nasal spray in the treatment of acute migraine in adolescents. Pediatrics. 2000;106:989-97.
  66. 66 - Winner P, Lewis, D., Visser, H., Jiang, K., Ahrens, S., Evans, J.K. Rizatriptan 5 mg for the acute treat-ment of migraine in adolescents: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Headache. 2002;42:49-55.
  67. 67 - Winner P, Linder SL, Lipton RB, Almas M, Parsons B, Pitman V. Eletriptan for the acute treatment of migraine in adolescents: results of a double-blind, placebo-controlled trial. Headache. 2007;47(4):511-8.
  68. 68 - Winner P, Rothner AD, Wooten JD, Webster C, Ames M. Sumatriptan nasal spray in adolescent mi-graineurs: a randomized, double-blind, placebo-controlled, acute study. Headache. 2006;46(2):212-22.
  69. 69 - Richer L, Billinghurst L, Linsdell MA, Russell K, Vandermeer B, Crumley ET, et al. Drugs for the acute treatment of migraine in children and adolescents. Cochrane Database Syst Rev. 2016;4:CD005220.
  70. 70 - Aurora SK, Barrodale PM, McDonald SA, Jakubowski M, Burstein R. Revisiting the efficacy of suma-triptan therapy during the aura phase of migraine. Headache. 2009;49(7):1001-4.
  71. 71 - Bates D, Ashford, E., Dawson, R., Ensink, F-B.M., Gilhus, N.E., Olesen, J., Pilgrim, A.J., Shevlin, P. Subcutaneous sumatriptan during the migraine aura. Neurology. 1994;44:1587-15892.
  72. 72 - Cady RK, Freitag FG, Mathew NT, Elkind AH, Mao L, Fisher AC, et al. Allodynia-associated symptoms, pain intensity and time to treatment: predicting treatment response in acute migraine intervention. Headache. 2009;49(3):350-63.
  73. 73 - Diaz-Insa S, Goadsby PJ, Zanchin G, Fortea J, Falques M, Vila C. The impact of allodynia on the efficacy of almotriptan when given early in migraine: data from the "Act when mild" study. Int J Neurosci. 2011;121(12):655-61.
  74. 74 - Dowson AJ, Mathew, N.T., Pascual, J. Review of clinical trials using early acute intervention with oral triptans for migraine management. Int J Clin Pract. 2006;60(6):698-706.
  75. 75 - Evers S, Savi, L., Omboni, S., Lisotto, C., Zanchin, G., Pinessi, L. Efficacy of frovatriptan as compared to other triptans in migraine with aura. J Headache Pain. 2015;16(28):1-5.
  76. 76 - Hu XH, Ng-Mak D, Cady R. Does early migraine treatment shorten time to headache peak and reduce its severity? Headache. 2008;48(6):914-20.
  77. 77 - Lampl C, Huber G, Haas S, Rittberger E, Diener HC. Difference in triptan effect in patients with mi-graine and early allodynia. Cephalalgia. 2008;28(10):1031-8.
  78. 78 - Landy S, Hoagland R, Hoagland NA. Sumatriptan-naproxen migraine efficacy in allodynic patients: early intervention. Headache. 2012;52(1):133-9.
  79. 79 - Landy SH, McGinnis JE, McDonald SA. Clarification of developing and established clinical allodynia and pain-free outcomes. Headache. 2007;47(2):247-52.
  80. 80 - Lanteri-Minet M, Mick G, Allaf B. Early dosing and efficacy of triptans in acute migraine treatment: the TEMPO study. Cephalalgia. 2012;32(3):226-35.
  81. 81 - Olesen J, Diener, H.C., Schoenen, J., Hettiarachchi, J. No effect of eletriptan administration during the aura phase of migraine. Eur J Neurol. 2004;11:671-7.
  82. 82 - Burstein R, Collins B, Jakubowski M. Defeating migraine pain with triptans: a race against the devel-opment of cutaneous allodynia. Ann Neurol. 2004;55(1):19-26.
  83. 83 - Burstein R, Cutrer MF, Yarnitsky D. The development of cutaneous allodynia during a migraine attack clinical evidence for the sequential recruitment of spinal and supraspinal nociceptive neurons in migraine. Brain. 2000;123 ( Pt 8):1703-9.
  84. 84 - Adelman J, Freitag FG, Lainez M, Shi Y, Ascher S, Mao L, et al. Analysis of safety and tolerability data obtained from over 1,500 patients receiving topiramate for migraine prevention in controlled trials. Pain Med. 2008;9(2):175-85.
  85. 85 - Barnes NP. Migraine headache in children. Clinical Evidence. 2015;6(318):1-33.
  86. 86 - Bonfert M, Straube A, Schroeder AS, Reilich P, Ebinger F, Heinen F. Primary headache in children and adolescents: update on pharmacotherapy of migraine and tension-type headache. Neuropediatrics. 2013;44(1):3-19.
  87. 87 - Damen L, Bruijn J, Verhagen AP, Berger MY, Passchier J, Koes BW. Prophylactic treatment of migrai-ne in children. Part 2. A systematic review of pharmacological trials. Cephalalgia. 2006;26(5):497-505.
  88. 88 - El-Chammas K, Keyes, J., Thompson, N., Vijayakumar, J., Becher, D., Jackson, J.L. A comparative effectiveness meta-analysis of drugs for the prophylaxis of pediatric migraine headache. JAMA Pediatr. 2013;167(3):250-8.
  89. 89 - Huang Y, Cai X, Song X, Tang H, Huang Y, Xie S, et al. Steroids for preventing recurrence of acute se-vere migraine headaches: a meta-analysis. Eur J Neurol. 2013;20(8):1184-90.
  90. 90 - Jackson JL, Cogbill E, Santana-Davila R, Eldredge C, Collier W, Gradall A, et al. A Comparative Effec-tiveness Meta-Analysis of Drugs for the Prophylaxis of Migraine Headache. PLoS One. 2015;10(7):e0130733.
  91. 91 - Linde K, Rossnagel K. Propranolol for migraine prophylaxis. Cochrane Database Syst Rev. 2004(2):CD003225.
  92. 92 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Gabapentin or pregabalin for the prophylaxis of episodic migraine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010609.
  93. 93 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Topiramate for the prophylaxis of episodic mi-graine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010610.
  94. 94 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Valproate (valproic acid or sodium valproate or a combination of the two) for the prophylaxis of episodic migraine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010611.
  95. 95 - Pringsheim T, Davenport WJ, Becker WJ. Prophylaxis of migraine headache. CMAJ. 2010;182(7):E269-76.
  96. 96 - Shamliyan TA, Choi JY, Ramakrishnan R, Miller JB, Wang SY, Taylor FR, et al. Preventive pharmacologic treatments for episodic migraine in adults. J Gen Intern Med. 2013;28(9):1225-37.
  97. 97 - Tomkins GE, Jackson, J.L., O'Malley, P.G., Balden, E., Santoro, J.E. Treatment of chronic headache with antidepressants: a meta-analysis. . Am J Med. 2001;111:54-63.
  98. 98 - Victor S, Ryan, S. Drugs for preventing migraine headaches in children (review). Cochrane Database Syst Rev. 2003(4).
  99. 99 - Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC. Antiepileptics other than gabapentin, prega-balin, topiramate, and valproate for the prophylaxis of episodic migraine in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013(6):CD010608.
  100. 100 - Powers SW, Coffey CS, Chamberlin LA, Ecklund DJ, Klingner EA, Yankey JW, et al. Trial of Amitripty-line, Topiramate, and Placebo for Pediatric Migraine. N Engl J Med. 2016.
  101. 101 - Classification and diagnostic criteria for headache disorders, cranial neuralgias and facial pain. Headache Classification Committee of the International Headache Society. Cephalalgia. 1988;8 Suppl 7:1-96.
  102. 102 - Jackson JL, Kuriyama A, Hayashino Y. Botulinum toxin A for prophylactic treatment of migraine and tension headaches in adults: a meta-analysis. JAMA. 2012;307(16):1736-45.
  103. 103 - Kroon Van Diest AM, Ramsey R, Kashikar-Zuck S, Slater S, Hommel K, Kroner JW, et al. Treatment Adherence in Child and Adolescent Chronic Migraine Patients: Results from the Cognitive Behavioral Therapy and Amitriptyline Trial. The Clinical Journal of Pain. 9000;Publish Ahead of Print.
  104. 104 - Vongvaivanich K, Lertakyamanee P, Silberstein SD, Dodick DW. Late-life migraine accompa-niments: A narrative review. Cephalalgia. 2015;35(10):894-911.
  105. 105 - Vetvik KG, MacGregor EA. Sex differences in the epidemiology, clinical features, and pathophysiology of migraine. Lancet Neurol. 2016.
  106. 106 - Macgregor EA. Headache in pregnancy. Continuum (Minneap Minn). 2014;20(1 Neurology of Preg-nancy):128-47.
  107. 107 - Ripa P, Ornello R, Degan D, Tiseo C, Stewart J, Pistoia F, et al. Migraine in menopausal women: a systematic review. Int J Womens Health. 2015;7:773-82.
  108. 108 - Vetvik KG, Macgregor EA, Lundqvist C, Russell MB. Prevalence of menstrual migraine: a po-pulation-based study. Cephalalgia. 2014;34(4):280-8.
  109. 109 - Couturier EG, Bomhof MA, Neven AK, van Duijn NP. Menstrual migraine in a representative Dutch population sample: prevalence, disability and treatment. Cephalalgia. 2003;23(4):302-8.
  110. 110 - Hu Y, Guan X, Fan L, Jin L. Triptans in prevention of menstrual migraine: a systematic review with meta-analysis. J Headache Pain. 2013;14:7.
  111. 111 - Etminan M, Takkouche B, Isorna FC, Samii A. Risk of ischaemic stroke in people with migraine: sys-tematic review and meta-analysis of observational studies. BMJ. 2005;330(7482):63.
  112. 112 - Spector JT, Kahn SR, Jones MR, Jayakumar M, Dalal D, Nazarian S. Migraine headache and ischemic stroke risk: an updated meta-analysis. Am J Med. 2010;123(7):612-24.
  113. 113 - Chang CL, Donaghy M, Poulter N. Migraine and stroke in young women: case-control study. The World Health Organisation Collaborative Study of Cardiovascular Disease and Steroid Hormone Contra-ception. BMJ. 1999;318(7175):13-8.
  114. 114 - Bigal ME, Rapoport AM, Sheftell FD, Tepper SJ, Lipton RB. Transformed migraine and medication overuse in a tertiary headache centre--clinical characteristics and treatment outcomes. Cephalalgia. 2004;24(6):483-90.
  115. 115 - Brandes JL. The influence of estrogen on migraine. A systematic review. JAMA 2006;295(15):1824-30.
  116. 116 - Calhoun A. A novel specific prophylaxis for menstrual-associated migraine. South Med J. 2004;97(9):819-22.
  117. 117 - Calhoun A. Combined hormonal contraceptives: is it time to reassess their role in migraine? Head-ache. 2012;52(4):648-60.
  118. 118 - Calhoun A, Ford S, Pruitt A. The impact of extended-cycle vaginal ring contraception on migraine aura: a retrospective case series. Headache. 2012;52(8):1246-53.
  119. 119 - Calhoun AH, Hutchinson, S. Hormonal therapies for menstrual migraine. Curr Pain Headache Rep. 2009;13:381-5.
  120. 120 - De Leo V, Scolaro V, Musacchio MC, Di Sabatino A, Morgante G, Cianci A. Combined oral contraceptives in women with menstrual migraine without aura. Fertil Steril. 2011;96(4):917-20.
  121. 121 - Goldstein LB, Adams R, Alberts MJ, Appel LJ, Brass LM, Bushnell CD, et al. Primary Prevention of Ischemic Stroke: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association Stroke Council: Cosponsored by the Atherosclerotic Peripheral Vascular Disease Interdisciplinary Working Group; Cardiovascular Nursing Council; Clinical Cardiology Council; Nutrition, Physical Activity, and Me-tabolism Council; and the Quality of Care and Outcomes Research Interdisciplinary Working Group: The American Academy of Neurology affirms the value of this guideline. Stroke. 2006;37(6):1583-633.
  122. 122 - Guidotti M, Mauri M, Barrila C, Guidotti F, Belloni C. Frovatriptan vs. transdermal oestrogens or naproxen sodium for the prophylaxis of menstrual migraine. J Headache Pain. 2007;8(5):283-8.
  123. 123 - MacGregor EA. Menstrual migraine: a clinical review. J Fam Plann Reprod Health Care. 2007;33(1):36-47.
  124. 124 - Martin VT, Pavlovic J, Fanning KM, Buse DC, Reed ML, Lipton RB. Perimenopause and Menopause Are Associated With High Frequency Headache in Women With Migraine: Results of the American Mi-graine Prevalence and Prevention Study. Headache. 2016;56(2):292-305.
  125. 125 - Merki-Feld GS, Imthurn, B., Langner, R., Seifert, B., Gantenbein, A.R. Positive effects of the progestin desogestrel 75 ug on migraine frequency and use of acute medication are sustained over a treatment period of 180 days. J Headache Pain. 2015;16(39):1-7.
  126. 126 - Merki-Feld GS, Imthurn B, Seifert B, Merki LL, Agosti R, Gantenbein AR. Desogestrel-only contraception may reduce headache frequency and improve quality of life in women suffering from migraine. Eur J Contracept Reprod Health Care. 2013;18(5):394-400.
  127. 127 - Morotti M, Remorgida V, Venturini PL, Ferrero S. Progestin-only contraception compared with ex-tended combined oral contraceptive in women with migraine without aura: a retrospective pilot study. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2014;183:178-82.
  128. 128 - Nappi RE, Sances G, Allais G, Terreno E, Benedetto C, Vaccaro V, et al. Effects of an estrogen-free, desogestrel-containing oral contraceptive in women with migraine with aura: a prospective diary-based pilot study. Contraception. 2011;83(3):223-8.
  129. 129 - Nappi RE, Terreno E, Sances G, Martini E, Tonani S, Santamaria V, et al. Effect of a contraceptive pill containing estradiol valerate and dienogest (E2V/DNG) in women with menstrually-related migraine (MRM). Contraception. 2013;88(3):369-75.
  130. 130 - Nierenburg Hdel C, Ailani J, Malloy M, Siavoshi S, Hu NN, Yusuf N. Systematic Review of Preventive and Acute Treatment of Menstrual Migraine. Headache. 2015;55(8):1052-71.
  131. 131 - Pringsheim T, Davenport, W.J., Dodick, D. Acute treatment and prevention of menstrually related migraine headache. Neurology. 2008;70:1555-63.
  132. 132 - Shuster LT, Faubion SS, Sood R, Casey PM. Hormonal manipulation strategies in the management of menstrual migraine and other hormonally related headaches. Curr Neurol Neurosci Rep. 2011;11(2):131-8.
  133. 133 - Silberstein SD, Elkind, A.H., Schreiber, C., Keywood, C. A randomized trial of frovatriptan for the in-termittent prevention of menstrual migraine. Neurology. 2004;63:261-9.
  134. 134 - Sulak P, Willis S, Kuehl T, Coffee A, Clark J. Headaches and oral contraceptives: impact of eli-minating the standard 7-day placebo interval. Headache. 2007;47(1):27-37.
  135. 135 - Vetvik KG, MacGregor, E.A., Lundqvist, C., Russel, M.B. Contraceptive-induced amenorrhoea leads to reduced migraine frequency in women with menstrual migraine without aura. J Headache Pain. 2014;15(30):1-5.
  136. 136 - Pavlovic JM, Allshouse AA, Santoro NF, Crawford SL, Thurston RC, Neal-Perry GS, et al. Sex hor-mones in women with and without migraine: Evidence of migraine-specific hormone profiles. Neurology. 2016;87(1):49-56.
  137. 137 - Mercante JP, Peres MF, Guendler V, Zukerman E, Bernik MA. Depression in chronic migraine: severity and clinical features. Arq Neuropsiquiatr. 2005;63(2A):217-20.
  138. 138 - Fuh JL, Wang SJ, Lu SR, Juang KD. Does medication overuse headache represent a behavior of de-pendence? Pain. 2005;119(1-3):49-55.
  139. 139 - Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB. Acute migraine medications and evo-lution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study. Headache. 2008;48(8):1157-68.
  140. 140 - Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB. Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study. Pain. 2003;106(1-2):81-9.
  141. 141 - Ashina S, Serrano D, Lipton RB, Maizels M, Manack AN, Turkel CC, et al. Depression and risk of transformation of episodic to chronic migraine. J Headache Pain. 2012;13(8):615-24.
  142. 142 - Louter MA, Wardenaar KJ, Veen G, van Oosterhout WP, Zitman FG, Ferrari MD, et al. Allodynia is associated with a higher prevalence of depression in migraine patients. Cephalalgia. 2014;34(14):1187-92.
  143. 143 - Breslau N, Lipton RB, Stewart WF, Schultz LR, Welch KM. Comorbidity of migraine and depression: investigating potential etiology and prognosis. Neurology. 2003;60(8):1308-12.
  144. 144 - Hung CI, Wang SJ, Yang CH, Liu CY. The impacts of migraine, anxiety disorders, and chronic depres-sion on quality of life in psychiatric outpatients with major depressive disorder. J Psychosom Res. 2008;65(2):135-42.
  145. 145 - Louter MA, Bosker JE, van Oosterhout WP, van Zwet EW, Zitman FG, Ferrari MD, et al. Cutaneous allodynia as a predictor of migraine chronification. Brain. 2013;136(Pt 11):3489-96.
  146. 146 - Altieri M, Di Giambattista R, Di Clemente L, Fagiolo D, Tarolla E, Mercurio A, et al. Combined phar-macological and short-term psychodynamic psychotherapy for probable medication overuse heada-che: a pilot study. Cephalalgia. 2009;29(3):293-9.
  147. 147 - Boe MG, Mygland, A., Salvesen, R. Prednisolone does not reduce withdrawal headache. Neu-rology. 2007;69:26-31.
  148. 148 - Descombes S, Brefel-Courbon, C., Thalamas, C., Albucher, J.F., Rascol, O., Montastruc, J.L., Senard, J.M. Amitriptyline treatment in chronic drug-induced headache: a double-blind comparative pilot study. Headache. 2001;41:178-82.
  149. 149 - Diener HC. Detoxification for medication overuse headache is not necessary. Cephalalgia. 2012;32(5):423-7.
  150. 150 - Johnson JL, Kwok YH, Sumracki NM, Swift JE, Hutchinson MR, Johnson K, et al. Glial Attenuation With Ibudilast in the Treatment of Medication Overuse Headache: A Double-Blind, Randomized, Pla-cebo-Controlled Pilot Trial of Efficacy and Safety. Headache. 2015;55(9):1192-208.
  151. 151 - Kristoffersen ES, Straand, J., Russell, M.B., Lundqvist, C. Disability, anxiety and depression in pa-tients with medication-overuse headache in primary care - the BIMOH study. Eur J Neurol. 2015;23(Suppl.1):28-35.
  152. 152 - Kristoffersen ES, Straand, J., Vetvik, K.G., Benth, J.S., Russel, M.B., Lundqvist, C. Brief intervention by genral practitioners for medication-overuse headache, follow-up after 6 months: a pragmatic cluster-randomised controlled trial. J Neurol 2016;263:344-53.
  153. 153 - Kristoffersen ES, Straand J, Vetvik KG, Benth JS, Russell MB, Lundqvist C. Brief intervention for medication-overuse headache in primary care. The BIMOH study: a double-blind pragmatic cluster randomised parallel controlled trial. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2015;86(5):505-12.
  154. 154 - Krymchantowski AV, Moreira, P.F. Out-patient detoxification in chronic migraine: comparison of strategies. Cephalalgia. 2003;23:982-93.
  155. 155 - Munksgaard SB, Jensen, R.H. Medication overuse headache. Headache. 2014:1251-7.
  156. 156 - Munksgaard SB, Bendtsen L, Jensen RH. Detoxification of medication-overuse headache by a multidisciplinary treatment programme is highly effective: a comparison of two consecutive treatment methods in an open-label design. Cephalalgia. 2012;32(11):834-44.
  157. 157 - Negro A, Curto, M., Lionetto, L., Martelletti, P. A two-years open-label prospective study of OnabotulinumtoxinA 195U in medication overuse headache: a real-world experience. J Headache Pain. 2016;17(1):1-9.
  158. 158 - Pageler L, Katsarava Z, Diener HC, Limmroth V. Prednisone vs. placebo in withdrawal therapy fol-lowing medication overuse headache. Cephalalgia. 2008;28(2):152-6.
  159. 159 - Rabe K, Pageler L, Gaul C, Lampl C, Kraya T, Foerderreuther S, et al. Prednisone for the treatment of withdrawal headache in patients with medication overuse headache: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Cephalalgia. 2013;33(3):202-7.
  160. 160 - Rizzato B, Leone G, Misaggi G, Zivi I, Diomedi M. Efficacy and tolerability of pregabalin versus topir-amate in the prophylaxis of chronic daily headache with analgesic overuse: an open-label prospective study. Clin Neuropharmacol. 2011;34(2):74-8.
  161. 161 - Rossi P, Faroni, J.V., Tassorelli, C., Nappi, G. Advice alone versus structured detoxification pro-grammes for complicated medication overuse headache (MOH): a prospective, randomized, open-label trial. J Headache Pain. 2013;14(10):1-8.
  162. 162 - Sarchielli P, Messina P, Cupini LM, Tedeschi G, Di Piero V, Livrea P, et al. Sodium valproate in mi-graine without aura and medication overuse headache: a randomized controlled trial. Eur Neuropsychopharmacol. 2014;24(8):1289-97.
  163. 163 - Taghdiri F, Togha M, Razeghi Jahromi S, Paknejad SM. Celecoxib vs prednisone for the treatment of withdrawal headache in patients with medication overuse headache: a randomized, double-blind clinical trial. Headache. 2015;55(1):128-35.
  164. 164 - Hagen K, . Stovner, L.J. A randomized controlled trial on medication-overuse headache: outcome after 1 and 4 years. Acta Neurol Scand. 2011;124(Suppl 191):38-43.
  165. 165 - Zeeberg P, Olesen J, Jensen R. Probable medication-overuse headache: the effect of a 2-month drug-free period. Neurology. 2006;66(12):1894-8.
  166. 166 - Rossi P, Faroni JV, Nappi G. Short-term effectiveness of simple advice as a withdrawal strategy in simple and complicated medication overuse headache. Eur J Neurol. 2011;18(3):396-401.
  167. 167 - Diener HC, Gaul C, Jensen R, Gobel H, Heinze A, Silberstein SD. Integrated headache care. Cephalalgia. 2011;31(9):1039-47.
  168. 168 - Steiner TJ, World Headache A. Lifting the burden: The global campaign against headache. Lancet Neurol. 2004;3(4):204-5.
  169. 169 - Gaul C, Liesering-Latta E, Schafer B, Fritsche G, Holle D. Integrated multidisciplinary care of head-ache disorders: A narrative review. Cephalalgia. 2015.
  170. 170 - Dekker F, Wiendels NJ, de Valk V, van der Vliet C, Knuistingh Neven A, Assendelft WJ, et al. Triptan overuse in the Dutch general population: a nationwide pharmaco-epidemiology database analysis in 6.7 million people. Cephalalgia. 2011;31(8):943-52.
  171. 171 - Disease GBD, Injury I, Prevalence C. Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015. Lancet. 2016;388(10053):1545-602.
  172. 172 - Gunreben-Stempfle B, Griessinger N, Lang E, Muehlhans B, Sittl R, Ulrich K. Effectiveness of an in-tensive multidisciplinary headache treatment program. Headache. 2009;49(7):990-1000.
  173. 173 - Jensen R, Zeeberg P, Dehlendorff C, Olesen J. Predictors of outcome of the treatment programme in a multidisciplinary headache centre. Cephalalgia. 2010;30(10):1214-24.
  174. 174 - Soon YY, Siow HC, Tan CY. Assessment of migraineurs referred to a specialist headache clinic in Sin-gapore: diagnosis, treatment strategies, outcomes, knowledge of migraine treatments and satisfaction. Cephalalgia. 2005;25(12):1122-32.
  175. 175 - Wallasch TM, Angeli A, Kropp P. Outcomes of a headache-specific cross-sectional multidisciplinary treatment program. Headache. 2012;52(7):1094-105.
  176. 176 - Wallasch TM, Hermann C. Validation of criterion-based patient assignment and treatment effec-tiveness of a multidisciplinary modularized managed care program for headache. J Headache Pain. 2012;13(5):379-87.
  177. 177 - Zeeberg P, Olesen J, Jensen R. Efficacy of multidisciplinary treatment in a tertiary referral headache centre. Cephalalgia. 2005;25(12):1159-67.
  178. 178 - Dekker F, van Duijn NP, Ongering JEP, Bartelink MEL, Boelman L, Burgers J, et al. NHG-Standaard Hoofdpijn (derde herziening). Huisarts Wet 2014;57(1):20-31.
  179. 179 - Linden van der MW, Westert GP, Bakker de DH, Schellevis FG. Tweede Nationale Studie naar ziek-ten en verrichtingen in de huisartspraktijk. Klachten en aandoeningen in de bevolking en in de huisartspraktijk. Utrecht/Bilthoven: NIVEL/RIVM; 2004.
  180. 180 - Ridsdale L, Clark LV, Dowson AJ, Goldstein LH, Jenkins L, McCrone P, et al. How do patients referred to neurologists for headache differ from those managed in primary care? BrJGenPract. 2007;57(538):388-95.
  181. 181 - Latinovic R, Gulliford M, Ridsdale L. Headache and migraine in primary care: consultation, prescrip-tion, and referral rates in a large population. Journal of neurology, neurosurgery, and psychiatry. 2006;77(3):385-7.
  182. 182 - Lipton RB, Bigal ME, Steiner TJ, Silberstein SD, Olesen J. Classification of primary headaches. Neu-rology. 2004;63(3):427-35.
  183. 183 - Rasmussen BK. Epidemiology of headache. Cephalalgia. 2001;21(7):774-7.
  184. 184 - Schwartz BS, Stewart WF, Simon D, Lipton RB. Epidemiology of tension-type headache. JAMA. 1998;279(5):381-3.
  185. 185 - Rasmussen BK, Jensen R, Olesen J. Impact of headache on sickness absence and utilisation of medical services: a Danish population study. J Epidemiol Community Health. 1992;46(4):443-6.
  186. 186 - Stovner L, Hagen K, Jensen R, Katsarava Z, Lipton R, Scher A, et al. The global burden of headache: a documentation of headache prevalence and disability worldwide. Cephalalgia. 2007;27(3):193-210.
  187. 187 - Bendtsen L. Central sensitization in tension-type headache--possible pathophysiological mecha-nisms. Cephalalgia. 2000;20(5):486-508.
  188. 188 - Jensen R. Mechanisms of tension-type headache. Cephalalgia. 2001;21(7):786-9.
  189. 189 - Jensen R. Peripheral and central mechanisms in tension-type headache: an update. Cephalalgia. 2003;23 Suppl 1:49-52.
  190. 190 - Dowson AJ, Dodick DW, Limmroth V. Medication overuse headache in patients with primary head-ache disorders: epidemiology, management and pathogenesis. CNS Drugs. 2005;19(6):483-97.
  191. 191 - Holroyd KA. Behavioral and psychologic aspects of the pathophysiology and management of ten-sion-type headache. Curr Pain Headache Rep. 2002;6(5):401-7.
  192. 192 - Blanchard EB. Psychological treatment of benign headache disorders. J Consult Clin Psychol. 1992;60(4):537-51.
  193. 193 - Kaushik R, Kaushik RM, Mahajan SK, Rajesh V. Biofeedback assisted diaphragmatic breathing and systematic relaxation versus propranolol in long term prophylaxis of migraine. Complement Ther Med. 2005;13(3):165-74.
  194. 194 - Melchart D, Streng A, Hoppe A, Brinkhaus B, Witt C, Wagenpfeil S, et al. Acupuncture in patients with tension-type headache: randomised controlled trial. BMJ. 2005;331(7513):376-82.
  195. 195 - Diener HC, Kronfeld K, Boewing G, Lungenhausen M, Maier C, Molsberger A, et al. Efficacy of acu-puncture for the prophylaxis of migraine: a multicentre randomised controlled clinical trial. Lancet Neu-rol. 2006;5(4):310-6.
  196. 196 - Karst M, Reinhard M, Thum P, Wiese B, Rollnik J, Fink M. Needle acupuncture in tension-type headache: a randomized, placebo-controlled study. Cephalalgia. 2001;21(6):637-42.
  197. 197 - Boline PD, Kassak K, Bronfort G, Nelson C, Anderson AV. Spinal manipulation vs. amitriptyline for the treatment of chronic tension-type headaches: a randomized clinical trial. J Manipulative Physiol Ther. 1995;18(3):148-54.
  198. 198 - Migliardi JR, Armellino JJ, Friedman M, Gillings DB, Beaver WT. Caffeine as an analgesic adjuvant in tension headache. Clin Pharmacol Ther. 1994;56(5):576-86.
  199. 199 - Koch GG, Amara IA, MacMillan J. Evaluation of alternative statistical models for crossover studies to demonstrate caffeine adjuvancy in the treatment of tension headache. J Biopharm Stat. 1994;4(3):347-410.
  200. 200 - Lance JW, Curran DA. Treatment of Chronic Tension Headache. Lancet. 1964;1(7345):1236-9.
  201. 201 - Diamond S, Baltes BJ. Chronic tension headache--treated with amitriptyline--a double-blind study. Headache. 1971;11(3):110-6.
  202. 202 - Gobel H, Hamouz V, Hansen C, Heininger K, Hirsch S, Lindner V, et al. Chronic tension-type head-ache: amitriptyline reduces clinical headache-duration and experimental pain sensitivity but does not alter pericranial muscle activity readings. Pain. 1994;59(2):241-9.
  203. 203 - Goadsby PJ. Chronic tension-type headache: where are we? Brain. 1999;122 ( Pt 9):1611-2.
  204. 204 - Jackson JL, Shimeall W, Sessums L, Dezee KJ, Becher D, Diemer M, et al. Tricyclic antidepressants and headaches: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2010;341:c5222.
  205. 205 - Verhagen AP, Damen L, Berger MY, Passchier J, Koes BW. Lack of benefit for prophylactic drugs of tension-type headache in adults: a systematic review. Fam Pract. 2010;27(2):151-65.
  206. 206 - Ashina M. Neurobiology of chronic tension-type headache. Cephalalgia. 2004;24(3):161-72.
  207. 207 - Tomkins GE, Jackson JL, O'Malley PG, Balden E, Santoro JE. Treatment of chronic headache with antidepressants: a meta-analysis. Am J Med. 2001;111(1):54-63.
  208. 208 - Fogelholm R, Murros K. Tizanidine in chronic tension-type headache: a placebo controlled double-blind cross-over study. Headache. 1992;32(10):509-13.
  209. 209 - Morland TJ, Storli OV, Mogstad TE. Doxepin in the prophylactic treatment of mixed 'vascular' and tension headache. Headache. 1979;19(7):382-3.
  210. 210 - Moja PL, Cusi C, Sterzi RR, Canepari C. Selective serotonin re-uptake inhibitors (SSRIs) for preventing migraine and tension-type headaches. Cochrane Database Syst Rev. 2005(3):CD002919.
  211. 211 - Manna V, Bolino F, Di Cicco L. Chronic tension-type headache, mood depression and serotonin: therapeutic effects of fluvoxamine and mianserine. Headache. 1994;34(1):44-9.
  212. 212 - Zissis NP, Harmoussi S, Vlaikidis N, Mitsikostas D, Thomaidis T, Georgiadis G, et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled study of venlafaxine XR in out-patients with tension-type headache. Cephalalgia. 2007;27(4):315-24.
  213. 213 - Langemark M, Olesen J. Sulpiride and paroxetine in the treatment of chronic tension-type head-ache. An explanatory double-blind trial. Headache. 1994;34(1):20-4.
  214. 214 - Langemark M, Loldrup D, Bech P, Olesen J. Clomipramine and mianserin in the treatment of chronic tension headache. A double-blind, controlled study. Headache. 1990;30(3):118-21.
  215. 215 - Bendtsen L, Jensen R. Mirtazapine is effective in the prophylactic treatment of chronic tension-type headache. Neurology. 2004;62(10):1706-11.
  216. 216 - Bendtsen L, Buchgreitz L, Ashina S, Jensen R. Combination of low-dose mirtazapine and ibuprofen for prophylaxis of chronic tension-type headache. Eur J Neurol. 2007;14(2):187-93.
  217. 217 - Holroyd KA, O'Donnell FJ, Stensland M, Lipchik GL, Cordingley GE, Carlson BW. Management of chronic tension-type headache with tricyclic antidepressant medication, stress management therapy, and their combination: a randomized controlled trial. JAMA. 2001;285(17):2208-15.
  218. 218 - Padberg M, de Bruijn SF, de Haan RJ, Tavy DL. Treatment of chronic tension-type headache with botulinum toxin: a double-blind, placebo-controlled clinical trial. Cephalalgia. 2004;24(8):675-80.
  219. 219 - Evers S, Olesen J. Botulinum toxin in headache treatment: the end of the road? Cephalalgia. 2006;26(7):769-71.
  220. 220 - Evers S, Rahmann A, Vollmer-Haase J, Husstedt IW. Treatment of headache with botulinum toxin A--a review according to evidence-based medicine criteria. Cephalalgia. 2002;22(9):699-710.
  221. 221 - Fumal A, Schoenen J. Tension-type headache: current research and clinical management. Lancet Neurol. 2008;7(1):70-83.
  222. 222 - Hamalainen ML, Hoppu K, Santavuori P. Sumatriptan for migraine attacks in children: a randomized placebo-controlled study. Do children with migraine respond to oral sumatriptan differently from adults? Neurology. 1997;48(4):1100-3.
  223. 223 - Lewis D, Ashwal S, Hershey A, Hirtz D, Yonker M, Silberstein S, et al. Practice parameter: pharmacological treatment of migraine headache in children and adolescents: report of the American Academy of Neurology Quality Standards Subcommittee and the Practice Committee of the Child Neurology Society. Neurology. 2004;63(12):2215-24.
  224. 224 - Evers S, Rahmann A, Kraemer C, Kurlemann G, Debus O, Husstedt IW, et al. Treatment of childhood migraine attacks with oral zolmitriptan and ibuprofen. Neurology. 2006;67(3):497-9.
  225. 225 - Toldo I, Rattin M, Perissinotto E, De Carlo D, Bolzonella B, Nosadini M, et al. Survey on treatments for primary headaches in 13 specialized juvenile Headache Centers: The first multicenter Italian study. Eur J Paediatr Neurol. 2017;21(3):507-21.
  226. 226 - Silver S, Gano D, Gerretsen P. Acute treatment of paediatric migraine: a meta-analysis of efficacy. J Paediatr Child Health. 2008;44(1-2):3-9.
  227. 227 - Ahonen K, Hamalainen ML, Rantala H, Hoppu K. Nasal sumatriptan is effective in treatment of mi-graine attacks in children: A randomized trial. Neurology. 2004;62(6):883-7.
  228. 228 - Christensen ML, Eades SK, Fuseau E, Kempsford RD, Phelps SJ, Hak LJ. Pharmacokinetics of naratriptan in adolescent subjects with a history of migraine. J Clin Pharmacol. 2001;41(2):170-5.
  229. 229 - Elkind AH, Wade A, Ishkanian G. Pharmacokinetics of frovatriptan in adolescent migraineurs. J Clin Pharmacol. 2004;44(10):1158-65.
  230. 230 - Eiland LS, Hunt MO. The use of triptans for pediatric migraines. Paediatr Drugs. 2010;12(6):379-89.
  231. 231 - Eiland LS, Jenkins LS, Durham SH. Pediatric migraine: pharmacologic agents for prophylaxis. Ann Pharmacother. 2007;41(7):1181-90.
  232. 232 - Olness K, MacDonald JT, Uden DL. Comparison of self-hypnosis and propranolol in the treatment of juvenile classic migraine. Pediatrics. 1987;79(4):593-7.
  233. 233 - Forsythe WI, Gillies D, Sills MA. Propanolol ('Inderal') in the treatment of childhood migraine. Dev Med Child Neurol. 1984;26(6):737-41.
  234. 234 - Ludvigsson J. Propranolol used in prophylaxis of migraine in children. Acta Neurol Scand. 1974;50(1):109-15.
  235. 235 - Salmon MA. Pizotifen (BC.105. Sanomigran) in the profylaxis of childhood migraine. Cephalalgia. 1985;5(3 suppl.).
  236. 236 - Gillies D, Sills M, Forsythe I. Pizotifen (Sanomigran) in childhood migraine. A double-blind controlled trial. Eur Neurol. 1986;25(1):32-5.
  237. 237 - Pandina GJ, Ness S, Polverejan E, Yuen E, Eerdekens M, Bilder RM, et al. Cognitive effects of topir-amate in migraine patients aged 12 through 17 years. Pediatr Neurol. 2010;42(3):187-95.
  238. 238 - Lewis D, Winner P, Saper J, Ness S, Polverejan E, Wang S, et al. Randomized, double-blind, placebo-controlled study to evaluate the efficacy and safety of topiramate for migraine prevention in pediatric subjects 12 to 17 years of age. Pediatrics. 2009;123(3):924-34.
  239. 239 - Lakshmi CV, Singhi P, Malhi P, Ray M. Topiramate in the prophylaxis of pediatric migraine: a double-blind placebo-controlled trial. J Child Neurol. 2007;22(7):829-35.
  240. 240 - Winner P, Pearlman EM, Linder SL, Jordan DM, Fisher AC, Hulihan J, et al. Topiramate for migraine prevention in children: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Headache. 2005;45(10):1304-12.
  241. 241 - Bakola E, Skapinakis P, Tzoufi M, Damigos D, Mavreas V. Anticonvulsant drugs for pediatric migraine prevention: an evidence-based review. Eur J Pain. 2009;13(9):893-901.
  242. 242 - Apostol G, Lewis DW, Laforet GA, Robieson WZ, Fugate JM, Abi-Saab WM, et al. Divalproex sodium extended-release for the prophylaxis of migraine headache in adolescents: results of a stand-alone, long-term open-label safety study. Headache. 2009;49(1):45-53.
  243. 243 - Bidabadi E, Mashouf M. A randomized trial of propranolol versus sodium valproate for the prophylaxis of migraine in pediatric patients. Paediatr Drugs. 2010;12(4):269-75.
  244. 244 - Kroner JW, Hershey AD, Kashikar-Zuck SM, LeCates SL, Allen JR, Slater SK, et al. Cognitive Be-havioral Therapy plus Amitriptyline for Children and Adolescents with Chronic Migraine Reduces Headache Days to
  245. 245 - Kim H, Byun SH, Kim JS, Lim BC, Chae JH, Choi J, et al. Comparison of flunarizine and topiramate for the prophylaxis of pediatric migraines. Eur J Paediatr Neurol. 2013;17(1):45-9.
  246. 246 - Peer Mohamed B, Goadsby PJ, Prabhakar P. Safety and efficacy of flunarizine in childhood migraine: 11 years' experience, with emphasis on its effect in hemiplegic migraine. Dev Med Child Neurol. 2012;54(3):274-7.
  247. 247 - Kacperski J, Bazarsky A. New Developments in the Prophylactic Drug Treatment of Pediatric Mi-graine: What Is New in 2017 and Where Does It Leave Us? Curr Pain Headache Rep. 2017;21(8):38.

Evidence tabellen

Eerste auteur, jaartal

Type studie

Setting

Patiënten

Follow-up

Interventie

Controle

Uitkomstmaten

Resultaten

Kwaliteit

Altieri, 2009

Pilot onderzoek

Univ hoofdpijncentrum, Italië

26 ptn met MOH en migraine, en detoxificatie programma, gem lft 45 jr (sd 10), allen vrouw

12 mnd

Korte termijn psychodynamische psychotherapie + controle

Farmacologische therapie + kort psychodynamisch onderzoek

Aantal hoofdpijn dgn/mnd, medicatiegebruik, intensiteit hoofdpijn, relapse, kwaliteit v. leven, ontwikkeling chronische migraine

Sign minder hoofdpijn, medicatiegebruik en kwaliteit v. leven bij follow-up in beide groepen. Bij psychotherapie minder hoofdpijndagen en medicatiegebruik dan bij controle na 12 mnd. Relapse na 12 mnd lager bij psychotherapie (OR 0,18 (95%BI: 0,03-1,0)). Kans op chronische migraine groter zonder psychotherapie: OR: 2,75 (95%BI: 1,17-6,41)

Geen randomisatie, grote kans op vertekening door selectie groepen, zeer kleine aantallen ptn

Boe, 2007

Dubbelblinde placebo gecontroleerde RCT

Afdeling neurologie, Noorwegen

100 ptn met MOH en migraine (65%), spanningshoofdpijn (13%), of combinatie (22%), 74% vrouw, gem lft 42 jr

28 dgn

Orale prednisolon gedurende 1e 6 dgn medicijn onttrekking

Placebo

‘gemiddelde hoofdpijn’, gebaseerd op aantal dgn hoofdpijn en gem intensiteit gedurende 1e 6 dgn, aantal dgn zonder of met milde hoofdpijn, aantal dgn met matige of ernstige hoofdpijn, intensiteit

Geen verschil aangetoond tussen beide groepen

Goed opgezet onderzoek, goede blindering en randomisatie

Descombes, 2001

Dubbelblind gerandomiseerd pilot onderzoek

Universiteitskliniek neurologie, Frankrijk

17 ptn met MOH, 82% vrouw, gem lft 44 jr, bij 94% migriane

4 wkn (+ 4 wkn run-in)

Amitriptyline iv (25-75 mg 7 dgn)

Actieve placebo (trihexyphenidyl)

Frequentie hoofdpijn, gebruik analgetica, kwaliteit v. leven

In amitryptilinegroep 45% vermindering hoofdpijn en in trihexyphenidilgroep 28% minder hoofdpijn (niet sign), geen sign verschil in gebruik analgetica

Zeer weinig ptn, onvoldoende precisie, blokrandomisatie niet logisch bij zo weinig ptn

Diener, 2012

Narratieve review / opinion paper

 

 

 

 

 

 

Niet systematisch onderzoek à exclusie

 

Hagen, 2011

Open label RCT

Multicenter, universiteitsklinieken neurologie, Noorwegen

60 ptn met MOH

4 jr

Abrupte stop medicatie met preventieve behandeling na 3 mnd

Of

Preventieve behandeling zonder abrupte stop medicatie

Geen preventieve behandeling, geen abrupte stop medicatie

Verandering in aantal hoofdpijn dgn/mnd, verandering in medicatiegebruik, hoofdpijnindex, >50% reductie in hoofdpijn dgn

Na 1 jr: geen verschil in aantal hoofdpijn dgn tussen groepen, wel reductie alle groepen. Bij preventieve behandeling meer reductie van hoofdpijnindex dan in abrupte stopgroep, en meer ptn met >50% verbetering t.o.v. controlegroep; Na 4 jr: Reductie t.o.v. baseline aantal hoofdpijn dgn/mnd, medicatuegebruik, hoofdpijnindex en ziekteverzuim, maar 34% nog steeds MOH

Geen blindering, weinig ptn, mogelijk selectieve uitval, trendeffect in alle groepen mogelijk als gevolg van regression-to-the-mean

Johnson, 2015

Dubbelblinde placebo gecontroleerde RCT

Populatiestudie, Australië

34 ptn met MOH, gem lft 43 jr, 74% vrouw

6 mnd

Ibudilast 40 mg 2 dd 8 wkn

Placebo

Verandering hoofdpijnindex, aantal hoofdpijn dgn, hoofdpijn duur, intensiteit, opioïden intake, kwaliteit leven

Geen sign verschil in hoofdpijnindex tussen baseline en follow-up en tussen beide groepen; ook geen verschil in overige uitkomstmaten

Auteur vanuit fabrikant, zeer beperkt aantal ptn, problemen met randomisatie, veel missing data

Kristoffersen, Eur J Neur 2015

 

 

 

 

 

 

 

 

Zelfde onderzoekspopulatie en interventie als Kristoffersen, 2016, zie aldaar à exclusie

Kristoffersen, Neurol Neurosurg Psych 2015

 

 

 

 

 

 

 

 

Zelfde onderzoekspopulatie en interventie als Kristoffersen, 2016, zie aldaar à exclusie

Kristofferssen, 2016

Geblindereerde pragmatische cluster RCT

50 huisartspraktijken, Noorwegen

60 ptn met MOH, gem lft 42,1 jr, 87% vrouw, 70% had migraine

6 mnd

Korte interventie: 1-dgs cursus huisartsen, consultatie ptn individuele risicoprofilering en besluitvorming, informatie over verminderen medicatie

Normale zorg

Reductie aantal hoofdpijn dgn, chronische hoofdpijn, medicatie overgebruik, >25%/>50% reductie hoofdpijn dgn, MIDAS, kwaliteit v. leven

Interventie vs controle, na 6 mnd, gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht en migraine: 5,9 (95%BI: 1,1-10,8) minder hoofdpijndgn/mnd, 6,2 (95%BI: 1,1-11,3) minder medicatie dgn/mnd. Geen sign verschil in MIDAS en kwaliteit v. leven

Weinig ptn per onderzoeksarm, blindering kan in dit geval leiden tot vertekening

Krymchantowski, 2003

Randomized controlled trial

Univ hoofdpijn centrum, Brazilië

150 ptn met MOH en migraine, gem lft 40,3 jr (sd 13,8), 83% vrouw

5 wkn

Stoppen met alle acute medicatie, met:

  1. 6 dgn prednison of
  2. 6 dgn niets of
  3. 6 dgn naratriptan

Dan 5 wkn preventieve behandeling

Zie interventie

Hoofdpijn frequentie en intensiteit, symptomen van terugtrekking, gebruik rescue medicatie, compliance gedurende follow-up en frequentie hoofdpijn, verminder >50%

Tijdens 1e 6 dgn: geen sign verschil tussen groepen in ernst hoofdpijn. Meer ‘terugtrekkingssymptomen’ bij prednison en geen preventieve behandeling vs naratriptan (misselijkheid, nerveusheid). Geen verschil in gebruik acute medicatie, bij prednisongebruik of naratriptangebruik minder rescue medicatie dan bij geen interventie; Geen follow-up data na 5 wkn

Doorzichtige randomisatie procedure, geen blindering, geen informed consent procedure, veelheid aan resultaten beschreven, die post hoc lijken, forse kans op vertekening, selectieve rapportage

Munksgaard, 2012

Niet gerandomiseerd prospectief vergelijkend onderzoek, open label

Hoofdpijncentrum, Denemarken

98 ptn met MOH, gem lft 43 jr, 78% vrouw

1 jr

Abrupte stop medicatie, start profylaxe, met individuele uitleg voor ptn over welke medicatie wel (bijv beperkt NSAID’s) en niet gebruik mag worden

‘Hoofdpijnschool’: multidisciplinair educatieprogramma groepen ptn, met 6 sessies, abrupte stop medicatie, sedativa en anti-emetica toegestaan

Genezing MOH (geen medicatie overgebruik meer), >50% reductie in hoofdpijn frequentie, relatieve reductie hoofdpijn frequentie

Individuele uitleg vs hoofdpijnschool, na 12 mnd: genezing 80% en 85%, responders 49% en 49%

Geen relevante sign verschillen tussen beide groepen

Geen randomisatie en blindering, vgl tussen groepen niet mogelijk. Verschillen met baseline kunnen verklaard worden door regression-to-the-mean, behoorlijke drop-out

Munksgaard, 2014

Narratieve review / opinion paper

 

 

 

 

 

 

Geen systematisch onderzoek à exclusie

 

Negro, 2016

Prospectief vergelijkend onderzoek (geen randomisatie)

Univ hoofdpijnkliniek, Italië

275 ptn met MOH en chronische migraine, gem lft 45 jr; 80% vrouw

2 jr

Onabotulinum-toxinA 195U elke 3 mnd

Onabotulinum-toxinA 155U elke 3 mnd

Aantal hoofdpijn dgn/mnd, aantal migraine dgn/ mnd, medicatie, kwalieit v. leven

Sign verschil tussen 195U en baseline voor alle uitkomstmaten, bijv. bij 24 mnd follow-up: aantal hoofdpijn dgn/mnd van 22,2 naar 4,1; migraine dgn/mnd van 21,6 naar 3,8 en medicatie dgn van 21,0 naar 3,7; 195U sign effectiever dan 155U in reductie hoofdpijn dgn, migraine dgn en dgn met medicatie, en kwaliteit v. leven; Geen sign verschil in adverse events

Conflict of interest auteurs, geen randomisatie. Vgl 195U tussen baseline en follow-up: geen vgl onderzoek

Pageler, 2008

Dubbelblinde placebo gecontroleerde RCT

Universitaire neurologie afdeling, Duitsland

20 ptn met MOH

5 dgn

Prednison 1 dd gedurende 1e 5 dgn v. stoppen met medicatie

Placebo

Aantal uren met matige of ernstige hoofdpijn tijdens 1e 72 en 120 uur na stoppen medicatie, en gebruik rescue medicatie

72 uur: prednison gem 18,1 uur en placebo 36,7 uur hoofdpijn (p=0,031); 120 uur: prednison 27,2 uur en placebo 42,7 uur hoofdpijn (p=0,05); Geen sign verschil in rescue medicatie, geen adverse events

Zeer kleine ptn populatie, dropout 10%

Pijpers, 2016

Retrospectief onderzoek

Universitaire hoofdpijnkliniek, Nederland

416 ptn met MOH en advies om medicatie te stoppen

2-3 mnd

Abrupte stop medicatie met support door hoofdpijnverpleegkundige

Abrupte stop medicatie zonder support door hoofdpijnverpleegkundige

Succesvolle stop medicatie, >50% reductie hoofdpijn, relatieve reductie hoofdpijn

Succesvolle stop medicatie: 60,7% zonder hoofdpijnverpleegkundige en 73,1% met hoofdpijnverpleegkundige. Factoren met relatie met succesvolle stop medicatie: hogere leeftijd (OR: 0,98; 95%BI: 0,96-0,399), inzet verpleegkundige (OR: 1,73; 95%BI: 1,11-2,71), dagelijks gebruik medicatie bij baseline (OR: 0,50; 95%BI: 0,30-0,83)

Belangen auteurs, niet gerandomiseerd onderzoek, verschil tijdlijn tussen interventie en controle, hierdoor mogelijk vertekening, interventie en controlegroep verschilden bij baseline op belangrijke punten bijv lft, geslacht, medicatie

Rabe, 2013

Dubbelblinde placebo gecontroleerde RCT

Multicenter, neurologie afdelingen, Duitsland en Oostenrijk

96 ptn met MOH, gem lft 41 jr (sd 12)

14 dgn

Prednison 100 mg 5 dgn tijdens stop medicatie

Placebo

Aantal uren matige of ernstige hoofdpijn 1e 3 dgn en op dgn 5-14, gebruik rescue medicatie, hoofdpijnindex

Geen sign verschillen tussen prednisone en placebo in hoofdpijnuren en hoofdpijnindex. Gebruik rescuemedicatie: geen verschil na 14 dgn. Meer rescuemedicatie 1e 5 dgn in placebogroep (2,3 vs 1,1)

Blokrandomisatie, korte follow-up, desondanks veel missing data

Rizatto, 2011

Prospectief open label onderzoek

Universitaire hoofdpijnkliniek, Italië

100 ptn met MOH, gem lft 43,5 jr, 69% vrouw

2 mnd baseline, 4 wkn interventie titratie dosering, 4 mnd interventie

Pregabalin tot 150 mg/dg

Topiramate tot 100 mg/dg

Reductie aantal hoofdpijn dgn, reductie aantal dgn rescue medicatie, reductie hoofdpijn ernst, >50% reductie in migraine dgn, MIDAS

Sign reductie aantal hoofdpijn dgn/mnd in beide groepen: pregabaline van 21,8 (sd 4,8) naar 5,1 (sd 3,8); topiramate van 21,8 (sd 4,9) naar 5,3 (sd 3,5). Sign reductie ernst aanvallen in beide groepen en ook in subgroepen v. ernst. MIDAS score na follow-up beter dan bij baseline: pregabalin van 67,4 (sd 43,8) naar 16,3 (sd 14,6); topiramate van 67,0 (sd 44,3) naar 17,1 (sd 5,5)

Geen randomisatie, geen blindering, regression-to-the-mean mogelijk

Rossi, 2013

Open label RCT

Hoofdpijnkliniek, Italië

137 ptn met MOH en migraine, 80,3% vrouw, gem lft 46 (sd 12)

10 wkn

A: advies om te stoppen met medicatie. B: poliklinisch detoxificatieprogramma: advies om abrupt te stoppen met medicatie + prednison 1e 10 dgn + geïndividualiseerde preventieve behandeling. C. detoxificatieprogramma met opname: abrupte stop medicatie + observatie en ondersteuning 8-10 dgn + prednison 10 dgn + geïndividualiseerde preventieve behandeling + voeding en anti-emetica per infuus

Zie interventie

Responders (NSAID <15 dgn/mnd of overige symptomatische medicatie <10 dgn/mnd), compliance behandeling, >50% reductie hoofdpijn frequentie

Responders: 61% bij alleen advies, 61% bij poliklinische detoxificatie, 89% bij opname detoxificatie (p=0,003). Responders met hoofdpijnverbetering: 54% bij alleen advies, 57% bij poliklinische detoxificatie, 84% bij opname detoxificatie (p=0,003). Gem. reductie aantal hoofdpijn dgn: 50% bij alleen advies, 52% bij poliklinische detoxificatie, 76% bij opname detoxificatie (p<0,001). Aantal ptn dat follow-up miste: 24% bij alleen advies, 20% bij poliklinische detoxificatie, 4% bij opname detoxificatie (p<0,025)

Geen blindering (niet mogelijk), ptn niet geïnformeerd over studie

Sarchielli, 2014

Dubbelblinde placebo gecontroleerde RCT

Multicenter, Italië

88 ptn met MOH en migraine, 78% vrouw

24 wkn

4 wkn baseline, 6 dgn opname met detoxificatie, 12 wkn sodium valproaat 800 mg/dag

4 wkn baseline, 6 dgn opname met detoxificatie, 12 wkn placebo

>50% reductie hoofdpijndgn/mnd na 3 mnd behandeling, hoofdpijndgn, hoofdpijnintensiteit, frequentie, duur en intensiteit aanvallen, medicatiedgn, MIDAS, div kwaliteit v. leven schalen, adverse events

>50% reductie aantal hoofdpijn dgn/mnd: na 12 wkn: valproaat 45%, placebo 24%; adj. OR: 3,4 (95%BI: 1,1-11,1). Na 24 wkn: valproaat 35%, placebo 41%; adj OR: 0,7 (95%BI: 0,3-2,0). Geen sign verschillen in aantal hoofdpijn dgn/mnd, medicatie dgn/mnd, verandering ernst hoofdpijn, MIDAS en div. andere schalen

Conflict of interest auteur, power niet gehaald, onvoldoende precisie in resultaten

Taghdiri, 2015

Dubbelblinde RCT

Private hoofdpijnkliniek, Iran

97 ptn met MOH, gem lft 37 jr, 89% vrouw

8 wkn

Standaard detoxificatie met abrupte stop medicatie, profylaxe met topiramaat. Celecoxib 5 dgn 400 mg, 5 dgn 300 mg, 5 dgn 200 mg, 5 dgn 100 mg

Standaard detoxificatie met abrupte stop medicatie, profylaxe met topiramaat. Prednison 5 dgn 75 mg, 5 dgn 50 mg, 5 dgn 25 mg, 5 dgn 12,5 mg

Verandering in aantal hoofdpijn dgn, frequentie gebruik rescue medicatie, intensiteit

Vgl baseline met wk 8: Reductie hoofdpijn dgn/wk in beide groepen: celecoxib van 5,92 (sd 1,2) naar 1,29 (sd 1,0); prednison van 5,63 (sd 1,8) naar 1,02 (sd 1,0). Reductie intensiteit migraine aanvallen in beide groepen: celecoxib van 8 (7-10) naar 4 (2-7); prednison van 9 (7-10) naar 4 (0-8). Geen verschillen tussen beide onderzoeksarmen

Geen placebogroep, regression-to-the-mean effect mogelijk, grote dropout

Afkortingen: 95%BI: 95% betrouwbaarheidsinterval, bijv: bijvoorbeeld, dgn: dagen, div: diverse, gem: gemiddelde, jr: jaar, lft: leeftijd, mg: milligram, MIDAS: Migraine Disability Assessment Questionnaire, mnd: maand, MOH: medicatieovergebruikshoofdpijn, NSAID: non-steroidal anti-inflammatory drugs, OR: odds ratio, ptn: patiënten, RCT: randomized controlled trial, sd: standaarddeviatie, sign: significant, sign: significant, t.o.v.: ten opzichte van, univ: universitair, v: van, vgl: vergelijking, vs: versus, wkn: weken

Overwegingen

Het is niet mogelijk een gerandomiseerde, geblindeerde, placebogecontroleerde studie naar de effectiviteit van onttrekking uit te voeren. Het effect van onttrekking wordt veelal getoond door observationele studies . (9, 114, 156, 165, 166)

Naast de data uit deze observationele studies, is het ook de algemene klinische ervaring dat, zowel binnen de huisartspraktijk als in hoofdpijnklinieken, het merendeel van de patiënten na 3 maanden een >50% reductie van aantal hoofdpijndagen per maand bereikt. Naast het verminderen van hoofdpijn, is voorkomen van systemische toxiciteit door medicatieovergebruik een argument voor ontwenning. Echter, onttrekking is een zware behandeling, die niet door alle patiënten wordt volgehouden. Om de onttrekkingssymptomen te verlichten zijn er verschillende studies verricht, welke geen duidelijk voordeel lieten zien van een bepaalde onttrekkingsmethode. Zo wordt door vele behandelaars geopperd om profylactische behandeling zo vroeg mogelijk te starten. Er zijn aanwijzingen dat dit tot mogelijk tot hogere succespercentages leidt. Argumenten tegen het starten van profylaxe tijdens de onttrekkingsperiode zijn enerzijds dat de onderliggende primaire hoofdpijndiagnose vaak niet bekend is, wat de keuze van de profylactische medicatie bemoeilijkt, en anderzijds dat een aanzienlijk deel van de patiënten na onttrekking helemaal geen profylaxe nodig heeft en zodoende onnodig profylactische medicatie voorgeschreven krijgt. Het gebruik van prednison ter verlichting van onttrekkingssymptomen heeft geen meerwaarde. Er zijn aanwijzingen dat ondersteunende, motiverende gesprekken tijdens onttrekking, uitgevoerd door een hoofdpijnverpleegkundige, leiden tot hogere succespercentages voor onttrekking.

Autorisatiedatum en geldigheid

Laatst beoordeeld : 17-12-2017

Laatst geautoriseerd : 17-12-2017

Jaarlijks wordt door de commissie richtlijnen van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie bepaald of actualisatie van de richtlijn nodig is. Indien dit wenselijk wordt geacht, dan spant de Nederlandse Vereniging voor Neurologie zich ervoor in de herziening te realiseren (bijvoorbeeld in organisatie en door hiervoor de financiële middelen te vergaren). Een eventuele herziening kan ook modulair, dus per module/uitgangsvraag, plaatsvinden.

Initiatief en autorisatie

Initiatief : Nederlandse Vereniging voor Neurologie

Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde
  • Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie

Algemene gegevens

Deze richtlijnontwikkeling werd ondersteund door de Nederlandse Vereniging voor Neurologie en PROVA en gefinancierd uit de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS).

Doel en doelgroep

Doel

Het doel van deze richtlijn is de kwaliteit van zorg en patiëntveiligheid van patiënten met migraine en/of medicatieovergebruikshoofdpijn te waarborgen en waar mogelijk te verbeteren. In deze richtlijn worden aanbevelingen geformuleerd die professionals in de zorg hiertoe de handvaten geven.

 

Doelgroep

De primaire doelgroep van deze richtlijn zijn neurologen, kinderneurologen en kinderartsen. Ook anderen kunnen hun voordeel doen met deze richtlijn.

Samenstelling werkgroep

  • Mw. dr. Gisela Terwindt, neuroloog, Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie, voorzitter
  • Dhr. dr. Wim Mulleners, neuroloog, Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis, Nijmegen, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie, voorzitter
  • Mw. drs. Mariska Tuut, epidemioloog / richtlijnmethodoloog, PROVA, Varsseveld, secretaris
  • Dhr. dr. Peter van den Berg, neuroloog, Isala Klinieken, Zwolle, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. dr. Hans Carpay, neuroloog, Ziekenhuis Tergooi, Hilversum en Blaricum, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. drs. Emile Couturier, neuroloog, Medisch Centrum Boerhaave, Amsterdam, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. dr. Frans Dekker, huisarts, Huisartsenpraktijk Molentocht, Purmerend, namens Nederlands Huisartsen Genootschap
  • Dhr. dr. Joost Haan, neuroloog, Alrijne Ziekenhuis, Leiderdorp / Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Dhr. drs. Hille Koppen, neuroloog, Hagaziekenhuis, Den Haag, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Mw. dr. Jikke-Mien Niermeijer, kinderneuroloog, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg, namens Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie
  • Mw. Judith Pijpers, MSc., arts-onderzoeker, Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden
  • Dhr. dr. Guus Schoonman, neuroloog, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Mw. dr. Natalie Wiendels, neuroloog, Medisch Centrum Slotervaart, Amsterdam, namens Nederlandse Vereniging voor Neurologie

 

Toehoorder

Mw. Jos Geijer, bureau Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten, Utrecht

Belangenverklaringen

Naam

Namens

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaamheden

Persoonlijke financiële

belangen

Persoonlijke relaties

Reputatie-management

Extern gefinancierd onderzoek

Kennis-valorisatie

Overige belangen

Wim Mulleners

NVN

Klinisch neuroloog

Chief Medical Information Officer, bestuurslid NHV, lid-beroepsgenoot regionaal tuchtcollege, beroepsbelangencommissie neurologie, raad beroepsbelangen

Geen

Geen

Beroepsbelangencommissie neurologie, raad beroepsbelangen

Industry sponsored geneesmiddelenonderzoek MS

Geen

Geen

Gisela Terwindt

NVN

Staflid neurologie LUMC

Vice-voorzitter WAR Hersenstichting (onbetaald), commissielid klinische fellowships/TOP subsidies NWO/ZonMW (onbetaald/betaald), bestuurslid NHV en voorzitter WAR Nederlandse Hoofdpijn Vereniging (onbetaald), WAR Orphanet Nederland (onbetaald), Board of trustees International Headache Society (onbetaald), Member of Classification Committee International Headache Classification (onbetaald)

Geen

Geen

Adviserend bij Nederlandse Hoofdpijn Patiëntenvereniging, bij HCHWA-D patiëntenvereniging, bij ontwikkelen kwaliteitsindicatoren hoofdpijnzorg

Financiering voor deelprojecten vanuit NWO/ ZonMW, Nederlandse hartstichting, Hersenstichting, Europese subsidie (FP7)

Momenteel bezig met onafhankelijke trial (in kader van VIDI project) naar het effect van Botox op afkicken van medicatie-overgebruik bij chronische migraine. Financiering vanuit ZonMw en Hersenstichting, die geen inspraak/invloed hebben op trial. Geen co-financiering vanuit farmacie voor deze studie. In 1996 patent op FHM1=CACNA1a gen aangevraagd

In het LUMC gaan we op korte termijn nieuwe trials doen naar de effectiviteit van CRGP-antibodies. Ook loopt er een trial naar n. occipitalis stimulatie bij clusterhoofdpijn (ICON studie). Er worden regelmatig trials opgestart in samenwerking met neurostimulatiebedrijven, cq. farmaceutische industrie. Prof. Ferrari is hier eerste aanspreekpunt voor, maar het betreft dus wel onderzoek in onze Leidse hoofdpijn onderzoeksgroep. Op DIT moment loopt er alleen CHARM studie (onafhankelijk onderzoek naar effect Botox bij afkicken medicatie bij chronische migraine, PI Terwindt) en ICON studie (n.occipitalis stimulatie bij clusterhoofdpijn (PI Ferrari). Na de zomervakantie zal naar verwachting CGRP studie bij migraine starten in samenwerking met farmacie (PI Ferrari)

Mariska Tuut

PROVA

Eigenaar PROVA

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Hans Carpay

NVN

Neuroloog/maat MSB Gooi en Eemland (in Tergooi Ziekenhuis)

Lid RVT Epilepsiefonds (onbetaald), onderzoeker neurologie LUMC (0,1 FTE, betaald)

Geen

Geen

Lid redactie Hoofdzaken (blad NVVHP), vice-voorziter stafbestuur Tergooi

n.v.t.

n.v.t.

geen

Emile Couturier

NVN

Klinisch neuroloog, Medisch Centrum Boerhaave

Onbetaalde bestuurlijke functies: Nederlandse Hoofdpijn Vereniging, Anglo Dutch Migraine Association, Vereniging Nederlandse Hoofdpijn Centra

Geen

Geen

Geen

CINTHA-trial, deels gefinancierd door Innovatiefonds zorgverzekeraars

Geen

Geen

Joost Haan

NVN

Neuroloog, vakgroeplid Alrijne ziekenhuis Leiderdorp; part-time wetenschappelijke aanstelling LUMC Leiden

geen

geen

geen

geen

Begeleider van onderzoekster (I de Coo) bij het ICON onderzoek (occipitale stimulatie bij cluster hoofdpijn) in het LUMC

geen

geen

Guus Schoonman

NVN

Neuroloog ETZ Tilburg

Onbetaald: Secretaris en medeoprichter werkgroep acute neurologie NVN, co-organisatie NHV jaarvergadering november 2015 Tilburg, lid redactieraad E-learning acute neurologie voor aios neurologie, co-organisatie hoofdpijn IN-zicht: jaarlijks landelijk aios hoofdpijnonderwijs (LUMC), onderzoeker LUMC Leiden en ETZ Tilburg, lid 'education subcommittee' international headache society (tussen 2010-2015 voorzitter)

Geen

Geen

Geen

Principal investigator center-TBI: europees neurotrauma onderzoek. Geen relatie met hoofdpijn

Geen

Geen

Peter van den Berg

NVN

Neuroloog

 

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

2014: praktisch neurologisch onderzoek video voor MSD gemaakt - dienstverlening consultancy; 2014: geaccrediteerde nascholing migraine en hoofdpijn voor huisartsen - MSD - dienstverlening spreker; 2012: geaccrediteerde nascholing migraine en hoofdpijn voor huisartsen - MSD - dienstverlening spreker
2016: Novartis – adviesraad CGRP antistoffen marketing

Natalie Wiendels

NVN

Neuroloog, chef de clinique op afdeling kinische neurofysiologie

Redactie Nervus, nascholing neurologie, uitgeverij Prelum Houten, betaald

Geen

Geen

Geen

Geen

   

Hille Koppen

NVN

   

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Frans Dekker

NHG*

Huisarts te Purmerend

Onderzoeker LUMC afdeling public health en eerstelijnsgeneeskunde; voorzitter commissie wetenschappelijk onderzoek Nederlands Huisartsen Genootschap

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Zwany Metting

Kinderneurologie

Neuroloog/kinderneuroloog

geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Judith Pijpers

VAAN

Arts onderzoeker

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Jikke-Mien Niermeijer

NVKN

Kinderneuroloog ETZ Tilburg

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Methode ontwikkeling

Evidence based

Implementatie

Gedurende het hele proces van richtlijnontwikkeling is rekening gehouden met implementatie van de richtlijn in de praktijk, bijvoorbeeld bij de samenstelling van de werkgroep, de brede knelpunteninventarisatie en de uitge-breide commentaarronde.

Na autorisatie van de richtlijn wordt deze ten minste op de website van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie gepubliceerd. Ook andere deelnemende partijen zijn vrij de richtlijn op hun website te publiceren. De richtlijn wordt ter publicatie aangeboden aan www.richtlijnendatabase.nl. Daarnaast wordt getracht samenvattingen van de richtlijn in Nederlandse tijdschriften te publiceren, om zo de implementatie van de richtlijn te bevorderen.

Werkwijze

Totstandkoming werkgroep

Voor de ontwikkeling van deze richtlijn is een werkgroep geformeerd, onder voorzitterschap van mw. dr. Gisela Terwindt, neuroloog, en dhr. dr. Wim Mulleners, neuroloog. In de werkgroep hadden gemandateerde vertegenwoordigers van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie, de Vereniging Arts-Assistenten in opleiding tot Neuroloog, de Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie en het Nederlands Huisartsen Genootschap zitting. De werkgroep wordt procedureel en methodologisch ondersteund door PROVA en logistiek door het bureau van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie. De ontwikkeling van deze richtlijn wordt gefinancierd vanuit een projectbudget door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten. Als toehoorder was een bureaumedewerker van deze Stichting bij de vergaderingen van de werkgroep aanwezig.

 

Knelpuntenanalyse

De richtlijnwerkgroep heeft in de eerste werkgroepvergadering knelpunten in de zorg voor patiënten met migraine en medicatieovergebruikshoofdpijn geïdentificeerd. In een invitational conference zijn deze knelpunten ten commentaar en aanvulling voorgelegd aan de volgende stakeholders:

  • Bijwerkingencentrum Lareb
  • Nederlands Huisartsen Genootschap
  • Nederlandse Vereniging van Hoofdpijn Patiënten
  • Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde
  • Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie

De richtlijnwerkgroep heeft de input vanuit deze invitational conference geanalyseerd en in de tweede werkgroepvergadering de knelpunten en uitgangsvragen vastgesteld.

 

Methode richtlijnontwikkeling

Om de uitgangsvragen te beantwoorden is op systematische wijze per uitgangsvraag de evidence beoordeeld (zie hiervoor de inhoudelijke modules). Hierbij is gebruik gemaakt van de GRADE methodiek. Voor achtergrondinformatie hierover wordt verwezen naar de Nederlandse handleiding voor het gebruik van GRADE.(14) De evidence is samengevat door de epidemioloog in de werkgroep, met inhoudelijke input en feedback van de inhoudelijk experts in de werkgroep. Per uitgangsvraag was hiervoor een aantal ‘ambassadeurs’ aangewezen. De praktische overwegen en conceptaanbevelingen zijn voorbereid door deze ‘ambassadeurs’ per uitgangsvraag. De aanbevelingen, en de gehele conceptrichtlijn, is plenair door de werkgroep vastgesteld.

 

Procedure voor commentaar en autorisatie

De conceptrichtlijn is ter commentaar aangeboden aan alle leden van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie en de overige verenigingen die bij de ontwikkeling van de richtlijn betrokken zijn. Daarnaast is de conceptrichtlijn ter commentaar verstuurd aan alle partijen die bij de knelpunteninventarisatie om input gevraagd zijn. Het binnengekomen commentaar is door de werkgroep beoordeeld en verwerkt in de richtlijn. Daarbij is beargumenteerd welke commentaren wel en welke niet zijn opgenomen.

Daarna is de richtlijn ter autorisatie voorgelegd aan de partijen die in de werkgroep vertegenwoordigd zijn. De richtlijn is geautoriseerd door de Nederlandse Vereniging voor Neurologie, de Nederlandse Vereniging voor Kinderneurologie en de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde.

Zoekverantwoording

Zoekacties zijn opvraagbaar. Neem hiervoor contact op met de Richtlijnendatabase.