Terug naar zoekresultaten

Herseninfarct en hersenbloeding

Volgen
Initiatief: NVN Aantal modules: 69
Bijlagen
Download richtlijn

Postoperatieve monitoring na CEA op basis van ‘best practices’

Publicatiedatum: 25-06-2026
Beoordeeld op geldigheid: 25-06-2026

Uitgangsvraag

Hoe is de huidige postoperatieve monitoring na CEA vormgegeven in ziekenhuizen met een relatief hoog en laag complicatie percentage?

Aanbeveling

Overweeg een protocol op te stellen voor het postoperatief monitoren van patiënten na een CEA. Mogelijk is het aan te bevelen hierin onderscheid te maken tussen twee verschillende patiëntgroepen (zie Submodule Risicogroepen voor postoperatieve complicaties na CEA):

  1. De patiënten met een hoog risico op een complicatie (zoals beschreven in Submodule Risicogroepen voor postoperatieve complicaties na CEA: patiënten met hogere leeftijd, diabetes mellitus, hartaandoeningen, COPD, (chronische) nierinsufficiëntie, postoperatieve hypertensie, een contralaterale carotisstenose en/of een contralaterale carotisocclusie).
  2. Patiënten anders dan 1.

Overweeg de volgende onderdelen op te nemen in uw protocol:

    • Een definitie voor postoperatieve hypertensie, hoe vaak de bloeddruk gemeten dient te worden en hoe eventuele postoperatieve hypertensie behandeld dient te worden.
    • Hoe vaak de patiënt postoperatief onderzocht moet worden en door welk specialisme.
    • Op welke afdeling de patiënt postoperatief opgenomen dient te worden.

Overwegingen

Het merendeel van de geïnterviewde centra heeft geen schriftelijk protocol voor postoperatieve monitoring, waaronder beide minder goed presterende centra. Monitoring en behandeling van postoperatieve hypertensie werd door alle centra benoemd als de belangrijkste methode om CHS te voorkomen. Echter, elk centrum handhaafde een andere definitie van postoperatieve hypertensie. Door alle centra werd het belang van laagdrempelige communicatie tussen de directe zorgverleners en de waarde van toegewijde teams benadrukt.

 

In het kader van het SKMS-project “carotisstenose: optimalisatie van tijd tot operatie en postoperatieve monitoring” werd ook een enquête uitgestuurd naar alle neurologen en

vaatchirurgen die betrokken zijn bij de DACI dan wel de Dutch Acute Stroke Audit (DASA). In 25 ziekenhuizen vulde zowel de vaatchirurg als de neuroloog de enquête in. Drieëntwintig van de 25 ziekenhuizen hadden een protocol over het zorgpad van een CEA. In de ziekenhuizen die geen protocol hadden was er een hoger percentage patiënten dat binnen 30 dagen een recidief stroke had en/of overleed (4,1% vs. 2,5%, p=0.11)(Kuhrij et al., 2020). Hoewel dit geen significante associatie is, suggereert het wel het belang van het hebben een protocol.

Onderbouwing

Vijf ziekenhuizen (drie beter presenterende centra en twee minder goed presterende centra) werden op basis van uitkomsten op de ‘Textbook Outcome’ binnen de kwaliteitsregistratie Dutch Audit for Carotid Interventions (DACI) geselecteerd voor deelname aan kwalitatief onderzoek. De DACI is de landelijke kwaliteitsregistratie waarin alle patiënten die een carotisinterventie door een vaatchirurg ondergaan, worden geïncludeerd (Karthaus et al. 2018). Patiënten voldoen aan de ‘Textbook Outcome’ als zij geen complicatie, heropname of verlengde opnameduur hebben (zoals geregistreerd in de DACI). De precieze definitie van ‘Textbook Outcome’ en de methodiek achter de selectie van ziekenhuizen staat beschreven in bijlage 'Textbook Outcome' en selectieproces ziekenhuizen. De geselecteerde centra zijn aangeschreven en hebben toestemming gegeven voor het afnemen van een interview.

 

De interviews bestonden uit een semigestructureerde vragenlijst gebaseerd op literatuuronderzoek. De interviews werden nadien letterlijk getranscribeerd, waarna middels maxQDA (VERBI Software 2019) systematisch codes werden toegekend aan citaten, waarna verschillende thema’s konden worden geïdentificeerd.

 

Resultaten interviews

De beter presterende centra (BPC) opereerden > 70 patiënten per jaar, waar de minder goed presterende centra (MGPC) < 70 patiënten per jaar opereerden. In drie van de vijf centra (BPC 2, MGPC 1&2) was er geen postoperatief schriftelijk protocol.

 

Thema 1: Cerebraal hyperperfusiesyndroom en de behandeling van postoperatieve hypertensie Alle centra verschilden in streeftensie na operatie (zie Tabel 1). Indien deze streeftensie werd overschreden, werd in elk centrum behandeld voor CHS.

 

Tabel 1. Verschillen in streeftensie na CEA

Tabel 1 Verschillen in streeftensie na CEA

 

In elk centrum werd het belang van monitoring van postoperatieve bloeddruk gezien als een belangrijk middel voor de preventie van CHS. Ondanks dat alle centra het eens waren over het behandelen van postoperatieve hypertensie om CHS te voorkomen, varieerde de geschatte incidentie van CHS van 0,50% tot 20% tussen de verschillende centra.

 

Thema 2: Communicatie en samenwerking

Alle centra gaven aan dat laagdrempelige communicatie tussen alle directe zorgverleners, zoals artsen en verpleegkundigen, essentieel is voor goede zorg. In alle centra worden patiënten tenminste enkele uren postoperatief geobserveerd op de intensive care dan wel de verkoever-afdeling. Daar bepalen zowel de anesthesist als de chirurg de postoperatieve zorg van de patiënt.

 

Thema 3: Toegewijde teams

Vier van de vijf centra waren het eens over het belang van postoperatieve opname op de afdeling vaatchirurgie.

 

Thema 4: Neurologische complicaties

In één centrum werden patiënten altijd postoperatief onderzocht door een (assistent) neuroloog. In de andere centra voerde de (assistent) chirurg dit uit. De minder goed presterende centra gaven hierbij aan dat dit laatste mogelijk invloed heeft op de (vastgestelde) kwaliteit van zorg.

 

Uitgebreidere resultaten van de afgenomen interviews zijn terug te vinden in het SKMS-rapport “Carotisstenose: optimalisatie van tijd tot operatie en postoperatieve monitoring”.

 

Methodiek 'zoeken en selecteren' 

Search

Database

Zoektermen

Totaal aantal gevonden studies

Search naar voorspellende factoren voor het ontstaan van een cerebraal hyperperfusiesyndroom (CHS) na CEA

Pubmed

Carotid endarterectom*[tiab] OR (Endarterectomy, Carotid[Mesh] OR "Carotid Stenosis"[Mesh]) AND ((cerebral hemodynamic*[tiab]) OR (cerebral hyperperfusion[tiab]) OR cerebral (hyperperfusion syndrome[tiab]))

284

Search naar voorspellende factoren voor het ontstaan van een cerebraal hyperperfusiesyndroom (CHS) na CEA

Embase

(exp carotid endarterectomy/ OR exp carotid artery obstruction/ OR Carotid endarterectom*.ti,ab,kw) AND (cerebral adj (hemodynamic* OR hyperperfusion)).ti,ab,kw

221

Search naar voorspellende factoren voor het krijgen van een postoperatief neurologisch event na CEA

Pubmed

carotid endarterectom*[tiab] OR ((Endarterectomy, Carotid[Mesh] OR "Carotid Stenosis"[Mesh]) NOT (carotid artery stent*[tiab] NOT "Endarterectomy, Carotid"[Mesh])) AND ("Brain Ischemia"[Mesh] OR "Stroke"[Mesh] OR "Amaurosis Fugax"[Mesh]) AND ("Postoperative Period[Mesh]" OR "Postoperative Complications"[Mesh] OR "postoperati*[tiab]" OR "post carotid endarterectomy"[tiab] OR "post-CEA"[tiab] OR "postprocedural"[tiab] OR "after surgery"[tiab] OR "post surgery"[tiab] OR "after surgical treatment"[tiab])

1063

Search naar voorspellende factoren voor het krijgen van een postoperatief neurologisch event na CEA

Embase

(carotid endarterectom*.ti OR ((exp carotid endarterectomy/ OR exp carotid artery obstruction/) NOT (carotid artery stent*.ti,ab,kw NOT exp carotid endarterectomy/))) AND (exp brain ischemia/ OR exp cerebrovascular accident/ OR exp transitional blindness/) AND (exp postoperative period/ OR exp postoperative complication/ OR (postoperati* OR "post carotid endarterectomy" OR post-CEA OR postprocedural OR after-surgery OR post-surgery OR 'after surgical treatment').ti,ab,kw)

 

Search naar voorspellende factoren voor overlijden binnen 30 dagen na CEA

Pubmed

carotid endarterectom*[ti] OR ((Endarterectomy, Carotid[Mesh] OR "Carotid Stenosis"[Mesh]) NOT (carotid artery stent*[tiab] NOT "Endarterectomy, Carotid"[Mesh])) AND ("Death"[Mesh] OR "Mortality"[Mesh] OR "Fatal Outcome"[Mesh]) AND ("Postoperative Period[Mesh]" OR "Postoperative Complications"[Mesh] OR "postoperati*[tiab]" OR "post carotid endarterectomy"[tiab] OR "post-CEA"[tiab] OR "postprocedural"[tiab] OR "after surgery"[tiab] OR "post surgery"[tiab] OR "after surgical treatment"[tiab])

325

Search naar voorspellende factoren voor overlijden binnen 30 dagen na CEA

Embase

(carotid endarterectom*.ti OR ((exp carotid endarterectomy/ OR exp carotid artery obstruction/) NOT (carotid artery stent*.ti,ab,kw NOT exp carotid endarterectomy/))) AND (exp death/ OR exp mortality/) AND (exp postoperative period/ OR exp postoperative complication/ OR (postoperati* OR "post carotid endarterectomy" OR post-CEA OR postprocedural OR after-surgery OR post-surgery OR 'after surgical treatment').ti,ab,kw)

 

Exclusie criteria

Studies bij dieren en niet-Engelstalige studies werden geëxcludeerd. Ook studies waarin niet duidelijk vermeld werd of het bij de follow-up periode voor een recidief ischemisch event of overlijden ging om de tijd in het ziekenhuis of 30 dagen na CEA, werden geëxcludeerd. Het cerebraal hyperperfusiesyndroom (CHS) moest beschreven staan als een syndroom van klinische bevindingen; studies die hyperperfusie definieerde als alleen een neurofysiologisch of radiologische bevinding van toegenomen flow of perfusie werden derhalve geëxcludeerd.

 

Studie selectie

Alle gevonden studies werden door twee verschillende reviewers bekeken, en studies die voldeden aan de in- en exclusiecriteria werden geïncludeerd. Indien de reviewers verschillend oordeelden over een studie, werd deze bediscussieerd tot consensus werd bereikt. Alle studies werden beoordeeld op ‘risk of bias’ met de ‘Quality in Prognostic Studies (QUIPS) tool. Als 2 of meer items met de QUIPS-tool als ‘moderate’ werden gescoord, dan werd de betreffende studie geëxcludeerd[1]. Van de gevonden systematic reviews en meta-analyses werden de orginele artikelen apart geïncludeerd als ze voldeden aan bovenstaande criteria.

[1] Riley, R.D., et al. A guide to systematic review and meta-analysis of prognostic factor studies. BMJ (Clinical research ed.) 364, k4597 (2019).

 

Flowcharts verschillende uitkomstmaten

 

 

Figuur 5. Flowchart literatuursearch naar cerebraal hyperperfusiesyndroom na CEA

 

 

Figuur 6. Flowchart literatuursearch naar recidief ischemisch event na CEA

 

 

Figuur 7. Flowchart literatuursearch naar overlijden binnen 30 dagen na CEA

  1. Adegbala, O., Martin, K. D., Otuada, D., & Akinyemiju, T. (2017). Diabetes Mellitus with Chronic Complications in Relation to Carotid Endarterectomy and Carotid Artery Stenting Outcomes. Journal of Stroke and Cerebrovascular Diseases, 26(1), 217–224. https://doi.org/10.1016/j.jstrokecerebrovasdis.2016.09.012
  2. Ahari, A., Bergqvist, D., Troëng, T., Elfström, J., Hedberg, B., Ljungström, K., Norgren, L., & Ortenwall, P. (1999). Diabetes mellitus as a risk factor for early outcome after carotid endarterectomy--a population-based study. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 18(2), 122–126. https://doi.org/10.1053/ejvs.1999.0852
  3. Andereggen, L., Keller, E., Andres, R. H., et al. (2018). Quantitative Magnetic Resonance Angiography as a Potential Predictor for Cerebral Hyperperfusion Syndrome: A Preliminary Study. Journal of Neurosurgery, 128(4), 1006–1014. https://doi.org/10.3171/2017.1.JNS162634
  4. Ascher, E., Marks, N. A., Schutzer, R. W., & Hingorani, A. P. (2005). Carotid endarterectomy in patients with chronic renal insufficiency: A recent series of 184 cases. Journal of Vascular Surgery, 41(1), 24–29. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2004.10.047
  5. Ascher, E., Hingorani, A., Marks, N., et al. (2003). Cerebral Hyperperfusion Syndrome after Carotid Endarterectomy: Predictive Factors and Hemodynamic Changes. Journal of Vascular Surgery, 37(4), 769–777. https://doi.org/10.1067/mva.2003.142
  6. Aziz, F., Lehman, E. B., & Reed, A. B. (2016). Increased Duration of Operating Time for Carotid Endarterectomy Is Associated with Increased Mortality. Annals of Vascular Surgery, 36, 166–174. https://doi.org/10.1016/j.avsg.2016.02.043
  7. Bandyk, D. F., Kaebnick, H. W., Towne, J. B., & Carney, W. I. (1985). Perioperative Stroke and Death after Carotid Endarterectomy: A Ten-Year Experience with 3094 Operations. Journal of Vascular Surgery, 2(2), 126–133. https://doi.org/10.1016/0741-5214(85)90028-2
  8. Bekelis, K., Bakhoum, S. F., Desai, A., Mackenzie, T. A., Goodney, P., & Labropoulos, N. (2013). A Risk Factor-Based Predictive Model of Outcomes in Carotid Endarterectomy: The National Surgical Quality Improvement Program 2005–2010. Stroke, 44(4), 1085–1090. https://doi.org/10.1161/STROKEAHA.111.674358
  9. Bennett, K. M., Scarborough, J. E., & Shortell, C. K. (2015). Predictors of 30-Day Postoperative Stroke or Death after Carotid Endarterectomy Using the 2012 Carotid Endarterectomy-Targeted American College of Surgeons National Surgical Quality Improvement Program Database. Journal of Vascular Surgery, 61(1), 103–111. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2014.08.053
  10. Bowyer, M. W., Zierold, D., Loftus, J. P., Egan, J. C., Inglis, K. J., & Halow, K. D. (2000). Carotid Endarterectomy: A Comparison of Regional versus General Anesthesia in 500 Operations. Annals of Vascular Surgery, 14(2), 145–151. https://doi.org/10.1007/s100169910026- Brown, Hilary A. et al. (2013). “Race as a Predictor of Morbidity, Mortality, and Neurologic Events after Carotid Endarterectomy.” Journal of Vascular Surgery 57(5): 1325–30. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0741521412024093.
  11. Chen, Y., Song, G., Jiao, L., Wang, Y., Ma, Y., & Ling, F. (2014). A study of carotid endarterectomy in a Chinese population: initial experience at a single center. Clin Neurol Neurosurg, 126, 88-92. https://doi.org/10.1016/j.clineuro.2014.08.025
  12. Corriere, M. A., Pearce, J. D., Stafford, J. M., Kraiss, L. W., Brooke, B. S., Wilson, J. S., Fleming, F. J., Mureebe, L., & Goodney, P. P. (2013). Vascular surgeon specialty and improved outcomes after elective carotid endarterectomy. Journal of Vascular Surgery, 57(3), 705-711. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2012.09.039
  13. Dalman, J. E., et al. (1999). Transcranial Doppler monitoring during carotid endarterectomy helps to identify patients at risk of postoperative hyperperfusion. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 18(3), 222–227. https://doi.org/10.1053/ejvs.1999.0920
  14. Dardik, A., et al. (2000). Impact of race on the outcome of carotid endarterectomy. Annals of Surgery, 232(5), 704–709. https://doi.org/10.1097/00000658-200011000-00013
  15. Dayama, A., Pimple, P., Badrinathan, B., Lee, R., & Reeves, J. G. (2014). Activities of daily living is a critical factor in predicting outcome after carotid endarterectomy in asymptomatic patients. Stroke, 45(6), 1703-1708. https://doi.org/10.1161/strokeaha.113.003956
  16. Debing, E., Aerden, D., & Van den Brande, P. (2011). Diabetes mellitus is a predictor for early adverse outcome after carotid endarterectomy. Vascular and Endovascular Surgery, 45(1), 28-32. https://doi.org/10.1177/1538574410385714
  17. Debing, E., & Van den Brande, P. (2006). Does the type, number or combinations of traditional cardiovascular risk factors affect early outcome after carotid endarterectomy? European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 31(6), 622–626. https://doi.org/10.1016/j.ejvs.2006.01.022
  18. Debing, E., & Van den Brande, P. (2007). Carotid endarterectomy in the elderly: Are the patient characteristics, the early outcome, and the predictors the same as those in younger patients? Surgical Neurology, 67(5), 467–471. https://doi.org/10.1016/j.surneu.2006.07.027
  19. Duschek, N., et al. (2015). Ratio of Apolipoprotein A-II/B improves risk prediction of postoperative survival after carotid endarterectomy. Stroke, 46(6), 1700-1703. https://doi.org/10.1161/strokeaha.115.009663
  20. Dorigo, W., et al. (2011). Early and long-term results of carotid endarterectomy in diabetic patients. Journal of Vascular Surgery, 53(1), 44–52. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2010.07.071
  21. Fassaert, L. M. M., et al. (2019). Transcranial Doppler 24 hours after carotid endarterectomy accurately identifies patients not at risk of cerebral hyperperfusion syndrome. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 58(3), 320–327. https://doi.org/10.1016/j.ejvs.2019.03.019
  22. Fitzpatrick, C. M., Chiou, A. C., DeCaprio, J. D., & Kashyap, V. S. (2005). Carotid revascularization in the presence of contralateral carotid artery occlusion is safe and durable. Military Medicine, 170(12), 1069–1074. https://doi.org/10.7205/MILMED.170.12.1069
  23. Frego, M., Bridda, A., Ruffolo, C., Scarpa, M., Polese, L., & Bianchera, G. (2009). The hostile neck does not increase the risk of carotid endarterectomy. J Vasc Surg, 50(1), 40-47. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2008.12.053
  24. Fujimoto, S., Toyoda, K., Inoue, T., Hirai, Y., Uwatoko, T., Kishikawa, K., Yasumori, K., Ibayashi, S., Iida, M., & Okada, Y. (2004). Diagnostic impact of transcranial color-coded real-time sonography with echo contrast agents for hyperperfusion syndrome after carotid endarterectomy. Stroke, 35(8), 1852-1856. https://doi.org/10.1161/01.STR.0000133131.93900.ff
  25. Golledge, J., Cuming, R., Beattie, D. K., Davies, A. H., & Greenhalgh, R. M. (1996). Influence of patient-related variables on the outcome of carotid endarterectomy. J Vasc Surg, 24(1), 120-126. https://doi.org/10.1016/s0741-5214(96)70152-0
  26. Grego, F., Antonello, M., Lepidi, S., Zaramella, M., Galzignan, E., Menegolo, M., & Deriu, G. P. (2005). Is contralateral carotid artery occlusion a risk factor for carotid endarterectomy? Ann Vasc Surg, 19(6), 781-788. https://doi.org/10.1007/s10016-005-7903-7
  27. Halm, E. A., Hannan, E. L., Rojas, M., Tuhrim, S., Riles, T. S., Rockman, C. B., & Chassin, M. R. (2005). Clinical and operative predictors of outcomes of carotid endarterectomy. Journal of Vascular Surgery, 42(3), 420-428. Https://doi.org/10.1016/j.jvs.2005.05.029
  28. Halm, E. A., Hannan, E. L., Rojas, M., Tuhrim, S., Riles, T., Hoch, J. R., Stason, W. B., Popp, A. J., & Chassin, M. R. (2009). Clinical and operative predictors of outcomes of carotid endarterectomy. JAMA, 296(20), 2608-2616. https://doi.org/10.1001/jama.296.20.2608
  29. Hamdan, A. D., Pomposelli, F. B., Gibbons, G. W., Campbell, D. R., Betzner, D., Jamil, Z., & LoGerfo, F. W. (1999). Renal insufficiency and altered postoperative risk in carotid endarterectomy. Journal of Vascular Surgery, 29(6), 1006-1011. https://doi.org/10.1016/S0741-5214(99)70198-6
  30. Hirai, Saeko et al. (1998). Cerebral Hyperperfusion Syndrome after Carotid Endarterectomy: A Serial Single-Photon Emission Computed Tomography Study. Journal of Vascular Surgery, 27(2), 422–429. https://doi.org/10.1016/S0741-5214(98)70319-5
  31. Hynes, Niamh et al. (2008). Surgical Re-Entry for Recurrent Internal Carotid Artery Stenosis after Carotid Endarterectomy: A 10-Year Experience. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 36(6), 668–672. https://doi.org/10.1016/j.ejvs.2008.09.001
  32. Jenkins, J. S., & Stewart, J. R. (2005). A review of remote site complications following carotid endarterectomy. Vascular and Endovascular Surgery, 39(5), 421-429. https://doi.org/10.1177/153857440503900505
  33. Johnson, Thomas et al. (2011). Carotid Artery Stenting with Flow Reversal versus Carotid Endarterectomy: A Nonrandomized Comparison of a Novel Device to Standard Surgery. Journal of Cardiovascular Surgery, 52(5), 739–748. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21873914
  34. Khan, M. A., Liu, M. W., Siddiqui, M. T., Kwun, W. H., & Han, H. J. (2013). Contralateral carotid artery occlusion: is it a risk factor for carotid endarterectomy? Interact Cardiovasc Thorac Surg, 17(4), 692-696. https://doi.org/10.1093/icvts/ivt257
  35. King, S., Watts, R., O’Brien, T., Harkness, M., & Milner, R. (2000). The impact of a single cerebrovascular surgeon on the outcome of carotid endarterectomy. Cardiovascular Surgery, 8(2), 104-109. https://doi.org/10.1016/S0967-2109(00)00009-3
  36. Lefevre, F., Aronow, W. S., Bishop, E., Krone, R., Brown, M., Kostis, J. B., ... & Besterman, E. M. (1989). Predictors of risk for carotid endarterectomy in 157 patients. The American Journal of Cardiology, 63(15), 1001-1005. https://doi.org/10.1016/0002-9149(89)90994-7
  37. Li, Q., Hua, Y., Liu, J., Zhou, F., Du, L., Li, J., et al. (2022). Intraoperative Transcranial Doppler Monitoring Predicts the Risk of Cerebral Hyperperfusion Syndrome After Carotid Endarterectomy. World Neurosurgery, 165, e571–e580. https://doi.org/10.1016/j.wneu.2022.06.100
  38. McPhee, J. T., Hill, J. S., Eslami, M. H., & Nguyen, L. L. (2007). Surgeon case volume, patient comorbidities, and outcomes of carotid endarterectomy in the elderly. J Vasc Surg, 45(5), 875-881. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2007.01.027
  39. McPhee, J. Todd et al. (2008). “Comparative Effectiveness of Carotid Artery Stenting versus Carotid Endarterectomy in the Medicare Population.” Circulation 118(11): 502–509. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.108.778331.
  40. Mehta, A., & Mehta, S. R. (2006). Impact of surgeon and hospital volume on carotid endarterectomy outcomes. Cardiovascular Surgery, 8(2), 104-109. https://doi.org/10.1016/S0967-2109(00)00009-3
  41. Menard, Matthew T., Terrence T. Day, Mark E. Dannenberg, and Karl Illig. (2001). “Carotid Endarterectomy in the Presence of Contralateral Carotid Artery Occlusion: Results of a Large Series and a Systematic Review of the Literature.” Vascular 9(1): 12–22. http://journals.sagepub.com/doi/10.2310/6670.2001.33817
  42. Meyer, F. B., Piepgras, D. G., Sandok, B. A., & Stevens, J. C. (1987). Contralateral carotid occlusion. Results of carotid endarterectomy. J Neurosurg, 66(6), 830-834. https://doi.org/10.3171/jns.1987.66.6.0830
  43. Naylor, A. R. (2012). “Why Is the Management of Asymptomatic Carotid Disease So Controversial?” Surgeon 10(1): 32–43. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22335036/.
  44. Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (z.d.). Rapportage van het SKMS-project "Carotisstenose: optimalisatie van tijd tot operatie en postoperatieve monitoring". Geraadpleegd op 13 september 2024, van https://www.heelkunde.nl/nieuws/nieuwsbericht?newsitemid=50921472&title=Rapportage%252bvan%252bhet%252bSKMS-project%252b%252522Carotisstenose%25253a%252boptimalisatie%252bvan%252btijd%252btot%252boperatie%252ben%252bpostoperatieve%252bmonitoring%252522
  45. O’Donnell, T. F. X., Deery, S. E., Shean, K. E., Li, C., Swerdlow, N. J., Henke, P. K., & Schermerhorn, M. L. (2014). The state of carotid endarterectomy in octogenarians: a utilization and validation study. Journal of Vascular Surgery, 59(1), 40–49. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2013.06.095
  46. Oliveira-Pinto, J., Antunes, P., Rodrigues, M., Pedro, L. M., & Fernandes e Fernandes, R. (2018). Systematic review and meta-analysis of the outcome of carotid endarterectomy in octogenarians: quo vadis? European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 56(1), 101–109. https://doi.org/10.1016/j.ejvs.2018.03.021
  47. Pennekamp, C. W. A., Immink, R. V., den Ruijter, H. M., Kappelle, L. J., Ferrier, C. M., Bots, M. L., Buhre, W. F., Moll, F. L., & de Borst, G. J. (2012). Near-infrared spectroscopy can predict the onset of cerebral hyperperfusion syndrome after carotid endarterectomy. Cerebrovascular Diseases, 34(4), 314–321. https://doi.org/10.1159/000343229
  48. Pennekamp, C. W. A., Tromp, S. C., Ackerstaff, R. G. A., Bots, M. L., Immink, R. V., Spiering, W., Kappelle, L. J., Buhre, W. F., Moll, F. L., & de Borst, G. J. (2012). Prediction of cerebral hyperperfusion after carotid endarterectomy with transcranial Doppler. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 43(4), 371–376. https://doi.org/10.1016/j.ejvs.2011.12.024
  49. Qureshi, A. I., Suri, M. F. K., Ali, Z., Shuaib, A., & Guterman, L. R. (1999). One-year survival and cost of care after carotid endarterectomy in octogenarians. Stroke, 30(11), 2312–2318. https://doi.org/10.1161/01.STR.30.11.2312
  50. Reston, J. T., & Gray, M. A. (2002). Carotid endarterectomy in asymptomatic patients: a critical review of the literature. Health Services Research, 37(2), 517–541. https://doi.org/10.1111/1475-6773.033
  51. Riles, T. S., Imparato, A. M., Jacobowitz, G. R., Lamparello, P. J., Giangola, G., & Adelman, M. A. (1997). The cause of perioperative stroke after carotid endarterectomy. Journal of Vascular Surgery, 25(6), 974–981. https://doi.org/10.1016/S0741-5214(97)00124-2
  52. Rolf, S., Vikatmaa, P., Sallinen, V., & Lepäntalo, M. (2011). Quality of life after carotid endarterectomy under local anesthesia. Vasc Endovascular Surg, 45(2), 132-136. https://doi.org/10.1177/1538574410391347
  53. Safian, R. D., & Freedman, D. (2002). The role of carotid artery stenting in the treatment of carotid artery disease. J Am Coll Cardiol, 40(11), 1959-1963. https://doi.org/10.1016/s0735-1097(02)02572-0
  54. Salasidis, G. C., Latter, D. A., Steinmetz, O. K., Blair, J. F., & Nelson, J. C. (1995). Carotid endarterectomy in octogenarians: a worthwhile procedure. Journal of Vascular Surgery, 22(4), 351-357. https://doi.org/10.1016/S0741-5214(95)70135-7
  55. Salasidis, G. C., Latter, D. A., Steinmetz, O. K., Blair, J. F., & Nelson, J. C. (1995). Carotid endarterectomy in octogenarians: a worthwhile procedure. Journal of Vascular Surgery, 22(4), 351-357. https://doi.org/10.1016/S0741-5214(95)70135-7
  56. Shabanzadeh, D. M., & Sørensen, L. T. (2017). Alcohol consumption increases post-operative infection but not mortality: a systematic review and meta-analysis. Surg Infect (Larchmt), 18(1), 38-48. https://doi.org/10.1089/sur.2016.087
  57. Shindo, S., et al. (2001). Predictive factors for cerebral hyperperfusion following carotid endarterectomy. Neurologia Medico-Chirurgica, 41(12), 607–612. https://doi.org/10.2176/nmc.41.607
  58. Soriano, C. J., Castellanos, M., Gonzalez-Pinto, A., Rodriguez-Yanez, M., Castillo, J., & Davalos, A. (2005). Predictors of clinical deterioration in patients with carotid artery stenosis. J Neurol Neurosurg Psychiatry, 76(7), 863-867. https://doi.org/10.1136/jnnp.2004.045633
  59. Srivastava, V., & Bath, P. M. (2002). Carotid endarterectomy in octogenarians: safe surgery? Age Ageing, 31(4), 249-254. https://doi.org/10.1093/ageing/31.4.249
  60. Stone, Patrick A. et al. (2013). “Carotid Endarterectomy in Symptomatic and Asymptomatic Octogenarians: Is There a Difference in Outcome?” Annals of Vascular Surgery 27(3): 289–97. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0890509612006815.
  61. Stoneham, M. D., & Martin, P. H. (2005). Quality of life following carotid endarterectomy. British Journal of Surgery, 92(1), 57-59. https://doi.org/10.1002/bjs.4878
  62. Tan, J., Wang, Q., Shi, W., Liang, K., Yu, B., & Mao, Q. (2021). A machine learning approach for predicting early phase postoperative hypertension in patients undergoing carotid endarterectomy. Annals of Vascular Surgery, 71, 121–131. https://doi.org/10.1016/j.avsg.2020.07.001
  63. van Hees, K. W., Schrijver, A. M., de Vries, J. P., van den Berg, J. C., Moll, F. L., & de Borst, G. J. (2015). Periprocedural and long-term outcomes of carotid endarterectomy in octogenarians: a systematic review and meta-analysis. J Vasc Surg, 61(5), 1242-1250. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2014.12.036
  64. Van Mook, W. N., Rennenberg, R. J., Schurink, G. W., Kessels, A. G., & Kroon, A. A. (2005). Cerebral hyperperfusion syndrome. Lancet Neurol, 4(12), 877-888. https://doi.org/10.1016/s1474-4422(05)70251-9
  65. Wang, G. J., Beck, A. W., DeMartino, R. R., Goodney, P. P., Rockman, C. B., & Fairman, R. M. (2017). Insight into the cerebral hyperperfusion syndrome following carotid endarterectomy from the national Vascular Quality Initiative. Journal of Vascular Surgery, 65(2), 381–389.e2. https://doi.org/10.1016/j.jvs.2016.07.122
  66. Xue, L., Wei, S., Yu, T., & Liu, H. (2020). Risk factors of surgical site infection after carotid endarterectomy: A systematic review and meta-analysis. Medicine (Baltimore), 99(18), e19783. https://doi.org/10.1097/md.0000000000019783

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 25-06-2026

Beoordeeld op geldigheid  : 25-06-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Nederlandse Vereniging voor Neurologie
Geautoriseerd door:
  • Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie
  • Nederlandse Vereniging voor Intensive Care
  • Nederlandse Vereniging voor Klinische Neurofysiologie
  • Nederlandse Vereniging voor Neurologie
  • Nederlandse Vereniging voor Heelkunde
  • Nederlandse Vereniging voor Radiologie
  • Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland

Algemene gegevens

De ontwikkeling/herziening van deze richtlijnmodule werd niet ondersteund door het Kennisinstituut en werd gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). In dit SKMS project werd aangegeven dat er een richtlijnmodule moest worden aangeboden aan de Richtlijnendatabase.

De financier heeft geen enkele invloed gehad op de inhoud van de richtlijnmodule.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2017 een multidisciplinaire werkgroep ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van alle relevante specialismen (zie hiervoor de Samenstelling van de werkgroep) die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten met een carotisstenose.

 

Samenstelling werkgroep

  • drs L.S. (Laurien) Kuhrij, arts‐onderzoeker, Amsterdam UMC (locatie AMC), namens de NVN
  • drs L. (Laura) Hogenboom, masterstudent, Universiteit van Amsterdam, namens de NVN
  • dr P.J. (Paul) Nederkoorn, neuroloog, klinisch epidemioloog, Amsterdam UMC (locatie AMC), namens de NVN
  • prof dr R.M. (Renske) van den Berg‐Vos, neuroloog, OLVG te Amsterdam en Amsterdam UMC (locatie AMC), namens de NVN
  • prof dr G.J. (Gert Jan) de Borst, vaatchirurg, UMC Utrecht, namens de NVvV

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van werkgroepleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.

 

Tabel 1 Gemelde (neven)functies en belangen werkgroep

Naam

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaamheden

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Datum

Restrictie

R. vd Berg-Vos

Neuroloog OLVG

Bijzonder hoogleraar UVA/Amsterdam UMC

Geen

Geen

Onderzoek met gelden van ZonMW, SKMS
 1. ZonMW (ZE&GG) - SAFEST-studies (PL JA)
2. SKMS - DASA-registratie over regionale samenwerking bij het herseninfarctenbloedingen (PL JA)
3. SKMS - DASA-registratie over hersenbloedingen (PL NEE)

 

(NB beiden niet het onderwerp van deze module)

geen

geen

02-04-2024

geen

B. Bouma

Cardioloog

Lid tuchtcollege

Geen

Geen

Ja

Geen

Nee

17-12-2024

Geen

 

Gert-Jan de Borst

Voorzitter Raad van Bestuur, Reinier de Graaf Gasthuis

Bijzonder hoogleraar UVA/Amsterdam UMC, associate editor EJVES

RvC Antonius Groep Sneek

RvT NIVEL

RvT St Antonius ziekenhuis Nieuwegein

 

 

Geen

Geen

Geen

Geen

Nee

21-05-2026

Geen

Laura Hogenboom

PhD Student Amsterdam UMC

Geen

Geen

Geen

Ja, Blooms,RCT persoonlijk doseren ocrelizumab (clinicalTrials.gov ID NCT05296161) 1. ZonMw- BLOOMS: RCT persoonlijk doseren ocrelizumab (ClinicalTrials.gov ID NCT05296161 (pl nee)

2. TreatMeds - BLOOMS: RCT persoonlijk doseren ocrelizumab (ClinicalTrials.gov ID NCT05296161 (pl nee)

 

(niet onderwerp van deze richtlijn)

Geen

Nee

15-04-2026

Geen restrictie

Laurien Kuhrij

Ten tijde van het opstellen van het SKMS rapport: arts-onderzoeker bij het Amsterdam UMC, locatie AMC (betaald)

Momenteel medisch adviseur bij Nederlandse Zorgautoriteit (betaald)

Co-promotor van twee promovendi verbonden aan het Amsterdam UMC (onbetaald)

Geen

Geen

Geen

Geen

Meer een verdere toelichting: Momenteel ben ik medisch adviseur bij de Nederlandse Zorgautoriteit. In die rol ben ik formeel toezichthouder. Echter ten tijde van het opstellen van het rapport (en dus ten tijde van de data-analyses) was ik dit niet, en zo was er toen daarbij geen belangenverstrengeling.

14-04-2026

Geen restrictie

Paul Nederkoorn

Neuroloog

Geen

Geen

nvt

Co-principal investigator ‘Second European Carotid Surgery Trial (ECST-2)’

Funding: ZonMw

 

Co-principal investigator ‘Carotid Artery Stenting during Endovascular treatment of

acute ischemic Stroke (CASES)’ Funding: BENEFIT

 

(beide niet onderwerp van deze mopdule)

nvt

nvt

12-05-2026

Geen restrictie

Inbreng patiëntenperspectief

De werkgroep besteedde aandacht aan het patiëntenperspectief door deelnam aan het cluster cerebrovasculaire ziekte waarin deze module werd ondergebracht. De richtlijnmodule werd ter commentaar voorgelegd aan Hersenletsel.nl, Harteraad, de Hersenstichting en hersenletsel alliantie.

Ze gaven aan geen aanvullende commentaren te hebben en in te stemmen met de inhoud van deze module.

 

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule voerde de werkgroep conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).

 

Module

Uitkomst raming

Toelichting

Postoperatieve monitoring na carotis endarteriëctomie

Geen financiële gevolgen

Hoewel uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) breed toepasbaar zijn (>40.000 patiënten), volgt ook uit de toetsing dat het overgrote deel (±90%) van de zorgaanbieders en zorgverleners al aan de norm voldoet. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht.

Carotisstenose: optimalisatie van tijd tot operatie en postoperatieve monitoring

SKMS project 49449124

 

Dit project omvatte twee onderdelen:

1. Een analyse van wachttijden tot behandeling van carotisstenose middels carotischirurgie, en voorspellers voor onwenselijke vertraging, bij patiënten die recent een TIA of herseninfarct doorgemaakt hebben. In de nieuwe richtlijn Herseninfarct en hersenbloeding staat de aanbeveling de operatie binnen 2 ipv 3 weken uit te voeren, en deze wordt uitgevraagd in de kwaliteitsregistratie carotischirurgie (Dutch Audit for Carotid Interventions(DACI)). De IGZ Basisset resultaten uit 2015 toonden dat slechts een kwart van de patiënten na twee weken geopereerd werd. 

2. Ontwikkeling van een Addendum postoperatieve monitoring bij carotischirurgie bij de richtlijn. De meest gevreesde complicaties na carotischirurgie zijn een recidief herseninfarct, overlijden en een (potentieel dodelijk) hyperperfusiesyndroom. Dit deel werd onderbouwd met een systematosche literatuuranalyse naar risicofactoren.

Volgende:
Secundaire preventie na TIA of herseninfarct