Dementie en lichte cognitieve stoornissen (Mild Cognitive Impairment, MCI)

Initiatief: Cluster Cognitieve stoornissen en dementie Aantal modules: 72

Diagnostiek naar dementie bij mensen met een bipolaire stoornis

Publicatiedatum: 30-06-2026
Beoordeeld op geldigheid: 30-06-2026

Uitgangsvraag

Wat is de aanbevolen strategie (en wat zijn verstorende factoren) om dementie te diagnosticeren bij patiënten met een bipolaire stoornis en het vermoeden op dementie?

Aanbeveling

Volg voor de diagnostiek van dementie bij patiënten met een bipolaire stoornis de module ‘Diagnostiek cognitieve stoornissen en dementie’ uit de richtlijn Dementie en lichte cognitieve stoornissen (MCI) (NVKG, 2025).

 

Houd daarbij extra rekening met de volgende zaken:

Diagnostiek moet worden uitgevoerd in samenwerking met zorgverleners met voldoende expertise over deze doelgroep.

 

Sluit reversibele of verstorende factoren uit:

  • Een actuele depressieve of hypomane of manische episode.
  • Onvoldoende cognitief herstel na een depressieve, hypomane of manische episode.
  • Dieet- en vitaminedeficiënties (o.a. vitamine B12-, foliumzuur-tekort).
  • Intoxicatie, onthouding of metabole ontregeling.
  • Cognitieve bijwerkingen van psychofarmaca zijn over het algemeen beperkt en vormen geen contra-indicatie voor diagnostiek. Voer een medicatiereview uit en betrek hierin recente veranderingen van de psychofarmaca en streef naar therapeutische spiegels. Raadpleeg voor de geldende streefwaarden en referentie-intervallen van psychofarmaca de TDM-monografieën van de NVZA.

Houd bij afname van een neuropsychologisch onderzoek (NPO) extra rekening met de juiste timing. Neem een NPO af op het moment dat:

  • Er een substantiële periode van euthyme stemming is, en
  • De medicatie goed is ingesteld.

Voer niet routinematig extra inzet van MRI uit.

 

Er is op dit moment geen bewijs dat routinematig extra inzet van CSF en serum biomarkers ondersteunt.

 

In specifieke situaties kan dit echter overwogen worden conform de module ‘Diagnostiek cognitieve stoornissen en dementie’ uit de richtlijn Dementie en lichte cognitieve stoornissen (MCI) (NVKG, 2025).

 

Herevalueer het cognitief functioneren na een langere periode (bij voorkeur na minimaal negen maanden) wanneer er twijfel bestaat over de diagnose.

Overwegingen

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Cognitieve stoornissen komen frequent voor bij patiënten met een bipolaire stoornis gedurende het hele leven. Uit longitudinaal onderzoek blijkt dat deze cognitieve stoornissen, los van hun episodisch verloop, meestal stabiel blijven in de tijd en aldus op zichzelf geen dementie vormen (Samamé, 2022). Met name oudere patiënten met een bipolaire stoornis hebben daarnaast in vergelijking met leeftijdsgenoten zonder een bipolaire stoornis een verhoogde kans om een comorbide dementie te ontwikkelen (Stafford, 2022). Tegelijkertijd zijn er, zeker bij ouderen, vaak ook meer reversibele oorzaken van cognitieve stoornissen aanwezig. Dit onderstreept het belang van alertheid op dementie bij mensen met een bipolaire stoornis, maar ook het rekening houden met verstorende factoren in het diagnostisch proces.

 

Er is een systematisch literatuuronderzoek uitgevoerd naar de meest geschikte diagnostische strategieën of modaliteiten voor het vaststellen van dementie bij volwassenen met een bipolaire stoornis en een verdenking op dementie. Er werden geen studies geïdentificeerd die specifiek de diagnostische accuratesse van testen in deze patiëntengroep hebben onderzocht. Op dit gebied ligt een kennislacune. De beschikbare literatuur richt zich voornamelijk op het onderscheiden van psychiatrische stoornissen (waaronder de bipolaire stoornis) van neurodegeneratieve aandoeningen in een algemene populatie en niet op het aantonen van dementie binnen een populatie van patiënten met een bestaande bipolaire stoornis.

 

Vanwege het ontbreken van specifieke diagnostische standaarden voor deze doelgroep, vormt de werkwijze uit de richtlijn Dementie en MCI (NVKG, 2025) het uitgangspunt. De diagnostiek start daarom ook bij mensen met een bipolaire stoornis met een stapsgewijze workflow: (hetero-)anamnese, lichamelijk en neurologisch onderzoek, cognitieve screeningsonderzoek en laboratoriumonderzoek. Indien er op basis hiervan twijfel blijft bestaan over de aan- of afwezigheid van dementie, kan aanvullend onderzoek worden ingezet, waaronder een NPO, structurele beeldvorming (MRI/CT) en/of onderzoek van liquor of serum. Vanwege het risico op foutieve interpretatie door het complexe cognitieve beeld bij een bipolaire stoornis, dient een NPO bij voorkeur te worden uitgevoerd door een zorgverlener met specifieke expertise in deze patiëntengroep.

 

Hieronder geven we een overzicht van de beschikbare literatuur over een aantal diagnostische modaliteiten, aangevuld door de praktijkervaring van de expertiseleden. Vervolgens bespreken we de beschikbare literatuur ten aanzien van verstorende factoren in het diagnostisch proces.

 

Diagnostische modaliteiten

Cognitief screeningsonderzoek en neuropsychologisch onderzoek

Er is beperkt onderzoek beschikbaar naar het onderscheidend vermogen van neuropsychologische testen of specifieke instrumenten bij patiënten met een bipolaire stoornis en een verdenking op dementie. De werkgroep is van mening dat de aanbevelingen in de module ‘Neuropsychologisch onderzoek (NPO) en cognitieve screeningsinstrumenten bij dementie’ van deze richtlijn ook van toepassing zijn bij bipolaire patiënten met een verdenking op dementie: 1. Neem een cognitief screeningsinstrument af bij het klinisch vermoeden van cognitieve achteruitgang en 2. Verricht bij twijfel een NPO. Bij patiënten met een bipolaire stoornis verdient een juiste timing van het cognitief onderzoekextra aandacht. Het onderzoek dient idealiter plaats te vinden nadat de patiënt hersteld is van een depressieve of manische episode, omdat cognitieve functies tijdens de herstelfase nog kunnen verbeteren. Te vroege afname kan leiden tot overschatting van stoornissen.

 

Cognitieve functiestoornissen komen in alle fasen van de bipolaire stoornis voor, maar deze zijn over het algemeen ernstiger tijdens depressieve en (hypo)manische episoden dan tijdens een euthyme fase (Kurtz, 2009; Malhi, 2007; Tian, 2025). Tijdens depressieve episoden worden vooral tekorten in verbaal geheugen, executieve functies en psychomotorische/verwerkingssnelheid gezien (Ha, 2014; Volkert, 2016). (Hypo)manische episoden gaan vaker gepaard met aandachts- en executieve disfunctie (Malhi, 2007). In de stabiele, euthyme fase blijven doorgaans mildere maar persisterende beperkingen bestaan in verschillende cognitieve domeinen, waaronder complexe aandacht, geheugen en executieve functies (Cardenas, 2016; Palazzo, 2017; Schouws, 2009; Swidzinski, 2025; Volkert, 2016). Naast deze domeinen kunnen er problemen bestaan met de sociale cognitie, bijvoorbeeld bij het interpreteren van sociale of emotionele informatie Dit komt onder andere tot uiting in de ‘Theory of Mind’ test (ToM). De ToM kan met name in een manische fase afwijkend zijn en soms blijven dit in beperkte mate ook in de euthyme fase aanwezig (Gillissie, 2022; Bora, 2016).

 

Hoewel enkele longitudinale onderzoeken wijzen op relatief stabiele cognitieve beperkingen ongeacht stemming (Easter, 2022; Gruber, 2007; Roux, 2019; Xu, 2012), ondersteunt het merendeel van de literatuur een verslechtering tijdens acute episoden, vooral tijdens depressie (Kurtz, 2009; Tian, 2025). Het cognitieve functioneren kan daarmee het beste worden beoordeeld in de euthyme fase. Omdat direct na symptomatische remissie nog sprake kan zijn van residuele (subsyndromale) stemmingssymptomen, wordt geadviseerd om een neuropsychologisch onderzoek pas in te zetten na een substantiële periode met euthyme stemming. In de literatuur is geen consensus over een minimale periode van euthymie. De werkgroep Cognitie van de International Society for Bipolar Disorders adviseert om een euthyme periode van 2–3 maanden aan te houden (Miskowiak, 2018), maar in onderzoeksprotocollen worden ook kortere periodes van 3-6 weken gehanteerd (Gruber, 2007; Palazzo, 2017; Schouws, 2009; Xu, 2012). Op basis van de literatuur en praktijkervaring adviseert het cluster om, waar mogelijk, een euthyme periode van 2-3 maanden aan te houden voordat een NPO wordt verricht. In situaties waarin snellere diagnostiek van belang is, een minimale periode van 4 weken te verantwoorden. Hierbij dient rekening gehouden te worden met mogelijk verder cognitief herstel bij aanhoudende euthymie.

 

Biomarkers (Neurofilament light (NfL))

Hoewel direct bewijs ontbreekt, kan onderzoek naar biomarkers zoals NfL worden beschouwd als indirect bewijs om neurodegeneratie te onderscheiden van primaire psychiatrische stoornissen (PPD). Hoewel de diagnostische potentie groot is, zijn er momenteel belangrijke beperkingen voor de klinische toepasbaarheid in de dagelijkse praktijk. Hieronder volgteen overzicht van relevante studies.

 

De studies van Al Shweiki (2019), Eratne (2022) en Loi (2025) tonen aan dat NfL-waarden in zowel liquor (CSF) als serum consistent en significant verhoogd zijn bij neurodegeneratieve aandoeningen zoals de gedragsvariant van frontotemporale dementie (bvFTD) en de ziekte van Alzheimer, maar niet bij PPD zoals een bipolaire stoornis, depressie of schizofrenie. In deze studies wordt een hoog onderscheidend vermogen gevonden met een AUC-waarde boven de 0.90. In de studie van Eratne (2022) wordt bovendien aangetoond dat NfL een betere diagnostische prestatie leverde dan totaal-tau (t-tau).

 

Een recente systematische review van Loi (2025) bundelde de resultaten van tien biomarkerstudies naar het onderscheid tussen dementie op jonge leeftijd (op grond van o.a. AD en bvFTD) en PPD. De review concludeert dat NfL, zowel in liquor als in serum een hoge sensitiviteit en specificiteit heeft voor het differentiëren tussen de groepen (dementie op jonge leeftijd vs PPD).

 

De auteurs merken op dat een bipolaire stoornis mogelijk gepaard gaat met licht verhoogde NfL-waarden ten opzichte van gezonde controles, maar dat deze waarden ruim onder de drempel voor neurodegeneratie blijven.

 

De meest recente prospectieve studie van Eratne (2025) onderzocht plasma p-tau217, NfL en GFAP in de algemene populatie van een neuropsychiatrische geheugenkliniek. Van deze markers bleek NfL het best in staat om neurodegeneratieve aandoeningen te onderscheiden van psychiatrische stoornissen. De studie onderstreept de waarde van het gebruik van leeftijdsafhankelijke z-scores boven vaste afkapwaarden om groepsverschillen in een klinisch complexe populatie te verduidelijken.

 

Ondanks de veelbelovende resultaten kan op dit moment routinematige inzet van NfL niet worden geadviseerd bij patiënten met een bipolaire stoornis. Ten eerste is er nog geen specifiek onderzoek verricht naar de diagnostische waarde van NfL bij deze patiëntengroep wanneer er een klinische verdenking op een dementie bestaat. Ten tweede is de interpretatie complex. Hoewel de NfL-waarden bij psychiatrische stoornissen veelal ruim onder de neurodegeneratieve drempel blijven, kunnen deze hoger liggen dan bij gezonde controles. Tegelijkertijd sluit een normale waarde neurodegeneratie in een vroeg stadium niet volledig uit. Ten derde ontbreken er uniforme NfL afkapwaarden in zowel liquor als serum. Omdat de NfL concentraties bij gezonden met de leeftijd lijken op te lopen wordt er in onderzoek gewerkt met leeftijd gecorrigeerde afkapwaarden (Verberk, 2024). Deze zijn nog in ontwikkeling en bij ouderen (in het bijzonder 70+ers) is hiernaar nog geen onderzoek verricht. Tot slot moet rekening gehouden worden met diverse verstorende factoren die de NfL-waarde onafhankelijk van neurodegeneratie kunnen doen stijgen, zoals een recent hersen- of hartinfarct, recent hersenletsel, nierfunctiestoornissen en een laag BMI.

 

Beeldvorming

Er is geen direct bewijs dat MRI of CT bij de diagnostische work-up bij patiënten met een bipolaire stoornis een extra toegevoegde waarde heeft ten opzichte van patiënten zonder een bipolaire stoornis. Wel wordt er in de meta-analyse van Silva (2024) en het review artikel van Goldstein (2020) gerapporteerd dat witte stof hyperintensiteiten (WMH) vaker voorkomen bij mensen met een bipolaire stoornis dan bij gezonde controles, mogelijk met een voorkeur voor de frontale kwab. WMH zijn een uiting van ‘cerebral small vessel disease’ (CSVD).  Er zijn vooralsnog geen aanwijzingen dat middels   beeldvorming aangetoonde neurodegeneratieve afwijkingen verschillen bij patiënten met of zonder een bipolaire stoornis (expert opinion). Het aantonen van WMH heeft daarmee bij beide groepen dezelfde klinische betekenis.

 

Daarnaast is er een aantal exploratieve studies die de waarde van geavanceerde beeldvorming (zoals machine learning) hebben onderzocht voor de differentiatie tussen PPD waaronder een bipolaire stoornis en neurodegeneratieve aandoeningen waaronder AD en bvFTD (Besga, 2012; Besga, 2016; Tafuri, 2023; Zhutovsky, 2019). Hoewel de modellen in onderzoeksverband vaak erg nauwkeurig zijn op groepsniveau, is de klinische relevantie voor de individuele diagnostiek niet bewezen. In hoeverre deze methodiek in de toekomst kan bijdragen aan het vaststellen van dementie bij een individuele patiënt met een bipolaire stoornis, vormt een kennislacune.

 

Concluderend is er vanuit de huidige literatuur geen ondersteuning voor het gebruik van geavanceerde MRI-technieken (zoals machine learning), routinematig extra inzet van MRI en het routinematig gebruik van NfL bij de diagnostiek naar dementie bij patiënten met een bipolaire stoornis bovenop de reguliere dementiediagnostiek.

 

Geavanceerde MRI-technieken blijven vooralsnog beperkt tot de onderzoekssetting. Indien de inzet van NfL in complexe casuïstiek wordt overwogen, is specifieke expertise essentieel voor een zorgvuldige interpretatie vanwege de invloed van de eerder genoemde verstorende factoren en het gebrek aan data over de diagnostische accuratesse bij patiënten met een bipolaire stoornis en bij ouderen.

 

Verstorende factoren bij cognitieve diagnostiek bij bipolaire stoornis

Euthymie

Zoals hierboven wordt beschreven heeft een actuele depressieve of manische episode grote invloed op het cognitief functioneren. Een euthyme fase van enige duur is een voorwaarde voor betrouwbare uitkomsten van psychometrische tests naar de cognities. Zie verder de paragraaf Cognitief screeningsonderzoek en neuropsychologisch onderzoek in deze overwegingen. 

 

Vitamine tekorten

Vanuit de klinische praktijk bestaat het vermoeden dat ouderen met een bipolaire stoornis frequent een te laag vitamine B12 en foliumzuur hebben; uit de literatuur blijkt dit verband inderdaad aannemelijk; deze tekorten gaan samen met een te hoog homocysteine (Olaganju, 2021; Ezzakes, 2011). Mogelijk zijn deze afwijkende spiegels ten dele geassocieerd met het gebruik van depakine en lithium. Voor zowel vitamine B12 als voor foliumzuur is aangetoond dat een (ernstig) tekort hiervan neurocognitieve stoornissen kan geven en dat suppletie hiervan zinvol is (Moore, 2012; Zhang, 2021). Omdat patiënten met een bipolaire stoornis vaker dan gemiddeld tekorten hebben van vitamine B12 en foliumzuur wordt geadviseerd deze te bepalen. Het uitsluiten van reversibele oorzaken is in overeenstemming met de NICE richtlijn voor de algemene populatie.

 

Psychofarmaca

Psychofarmaca kunnen cognitieve bijwerkingen geven en vormen daarmee een potentiële verstorende factor bij de diagnostiek van dementie bij patiënten met een bipolaire stoornis. Deze effecten kunnen optreden bij verschillende medicatiegroepen, waaronder antidepressiva, antipsychotica, benzodiazepinen en stemmingsstabilisatoren. Verschillende factoren vergroten het risico op cognitieve bijwerkingen, waaronder hogere leeftijd, polyfarmacie en hogere doseringen (Reimers, 2025). Onderzoek bij mensen met een bipolaire stoornis toont echter geen eenduidig verband tussen verschillende groepen psychofarmaca en het cognitief functioneren. In een review van Xu (2020) wordt geconcludeerd dat het gebruik van psychofarmaca tijdens de behandeling van acute stemmingsepisoden juist vaak gepaard gaat met een verbetering van het cognitief functioneren, waarschijnlijk secundair aan symptoomreductie. In de stabiele, euthyme fase zijn cognitieve effecten van medicatie moeilijk te onderscheiden van het beloop van de bipolaire stoornis en eventuele subsyndromale symptomen (Xu, 2020).

 

Het onderstaande literatuuroverzicht bespreekt per medicatiegroep het onderzoek naar cognitieve effecten. In samenhang beschouwd tonen studies naar de cognitieve effecten van psychofarmaca op groepsniveau heterogene resultaten. Dit sluit aan bij de klinische praktijk, waarin voor de meeste mensen met een bipolaire stoornis de cognitieve bijwerkingen van psychofarmaca relatief beperkt zijn, mits  doseringen en bloedspiegels binnen de therapeutische grenzen liggen. Bij aanwezigheid van één of meerdere risicofactoren, met name hogere leeftijd, gebruik van meerdere psychofarmaca, hogere doseringen (met name van benzodiazepines) en een hoge totale anticholinerge belasting, kunnen op individueel niveau echter ernstigere cognitieve bijwerkingen optreden. Daarmee blijft het van belang om voorafgaand aan cognitief onderzoek de psychofarmaca te evalueren, zo nodig spiegels te controleren en waar mogelijk te saneren (expert opinion).

 

Antidepressiva

Een meta-analyse op basis van individuele patiëntengegevens van Bourne (2013) onderzocht onder andere het effect van antipsychotica, anti-epileptica, antidepressiva en lithium op het cognitief functioneren bij euthyme patiënten met een bipolaire stoornis. Voor antidepressiva werden geen significante associaties gevonden met het cognitief functioneren. Een meta-analyse van Prado (2018) naar het effect van SSRI’s op het cognitief functioneren bij patiënten met een depressie liet bescheiden positieve effecten zien op onder andere aandacht, executieve functies, verwerkingssnelheid en geheugen. Bij TCA’s werden deze effecten niet gezien, maar ook geen negatieve associaties aangetoond. Anticholinerge medicatie, waaronder antidepressiva met anticholinerge werking, kan in het bijzonder bij ouderen cognitieve bijwerkingen geven (Reimers 2025); treedt dit effect meestal op binnen enkele dagen na start van het middel of na ophoging van de concentratie in het bloed (expert opinion).

 

Antipsychotica

In de meta-analyse van Bourne (2013) werd voor antipsychotica een negatieve associatie gevonden tussen het gebruik van antipsychotica en het verbaal geheugen. Een systematische review van Cullen (2016) vond verschillende studies die een associatie rapporteerden tussen antipsychoticagebruik en slechter cognitief functioneren bij mensen met een bipolaire stoornis in de euthyme fase. De resultaten waren echter wisselend en het slechtere cognitieve functioneren kan ook worden verklaard door verschillen in ziekte-ernst.

 

Benzodiazepines

Bij oudere patiënten (≥50 jaar) met een bipolaire stoornis werd een associatie gevonden tussen benzodiazepinegebruik en slechter cognitief functioneren, terwijl dit verband niet werd gevonden voor antidepressiva, antipsychotica en stemmingsstabilisatoren (Beunders, 2021). Een systematische review en meta-analyse van Liu (2020) onderzocht het effect van benzodiazepinegebruik op het cognitief functioneren bij ouderen. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen regulier gebruik en misbruik van benzodiazepines. In 11 van de 14 experimenten (13 studies) naar regulier gebruik werd geen associatie gevonden tussen benzodiazepinegebruik en de algemene cognitie. Een meta-analyse van zeven van deze studies liet geen significant lagere MMSE-score zien bij regulier gebruik. Wel werd in een meta-analyse van twee studies een associatie gevonden, met een middelgrote effectgrootte (SMD: -0,61), tussen regulier benzodiazepinegebruik en een lagere verwerkingssnelheid. Bij ouderen met misbruik van benzodiazepines werd daarentegen wel een significant lagere MMSE-score gevonden, maar met een kleine effectgrootte (SMD: -0,23).

 

Stemmingsstabilisatoren

In de meta-analyse van Bourne (2013) waren anti-epileptica en lithium niet geassocieerd met cognitieve effecten in een studiepopulatie van euthyme patiënten met een bipolaire stoornis.

 

In een systematische review en meta-analyse van negen RCT’s van Qi (2025) werd tijdens actieve episodes van een bipolaire stoornis geen significante verandering gevonden in de algemene cognitie bij met name lithium en divalproex. De studie kent enkele beperkingen. Zo is de kwaliteit van het bewijs laag tot matig door heterogeniteit en betreft het een kleine patiëntengroep. Tevens is de generaliseerbaarheid beperkt, doordat de studies voornamelijk jongvolwassenen omvatten en de behandelduur kort is. De systematische review van Sabtiari (2025) laat zien dat de bevindingen voor lithium wisselend zijn. Er wordt geen overtuigend bewijs gevonden voor cognitieve achteruitgang. Lithium lijkt vaak geassocieerd met cognitieve stabilisatie, mogelijk via stemmingsverbetering. Hoewel geen duidelijk dosis-uitkomstverband wordt gevonden, lijkt een hogere lithiumspiegel het risico op cognitieve bijwerkingen te vergroten, hetgeen het belang van spiegelcontroles bij de diagnostiek van dementie ondersteunt. Door onder andere methodologische heterogeniteit en variatie in populaties is de generaliseerbaarheid beperkt. In het overzichtsartikel van Murru (2015) wordt beschreven dat stemmingsstabilisatoren in de loop van de behandeling cognitieve bijwerkingen kunnen geven, die voor zowel anti-epileptica als lithium over het algemeen mild zijn. Lamotrigine lijkt een gunstiger cognitief profiel te hebben, al is dit gebaseerd op een kleine studiepopulatie. Van de stemmingsstabilisatoren lijkt valproïnezuur het sterkst geassocieerd met negatieve cognitieve effecten (Xu, 2020). Voor lithium zijn de bevindingen wisselend, met zowel positieve als negatieve effecten op het cognitief functioneren (Malhi, 2016; Xu, 2020). Daarnaast zijn er aanwijzingen dat lithium neuroprotectieve eigenschappen heeft en mogelijk het risico op dementie bij patiënten met een bipolaire stoornis verlaagt (Kessing, 2008; Montejo, 2022).

 

Kwaliteit van bewijs

Het niveau van bewijs kon niet worden beoordeeld, aangezien er geen studies zijn gevonden.

 

Waarden en voorkeuren van patiënten (en eventueel hun naasten/verzorgers)

Patiënten met een bipolaire stoornis en een verdenking op dementie hechten veel waarde aan een zorgvuldige en goed onderbouwde diagnostiek. Velen hebben al ervaring met eerdere diagnostische trajecten en geven de voorkeur aan een stapsgewijze benadering, waarin duidelijk wordt uitgelegd wat het doel en de meerwaarde van aanvullend onderzoek is. Zij willen helderheid over de oorzaak van cognitieve klachten, maar tegelijkertijd voorkomen dat een diagnose te vroeg of onterecht wordt gesteld, bijvoorbeeld wanneer stemming of medicatie het cognitief functioneren beïnvloeden. De lichamelijke en psychische belasting van aanvullend onderzoek, zoals neuropsychologisch onderzoek, MRI of een lumbaalpunctie, weegt voor veel patiënten mee in hun voorkeur. De voorkeur voor tempo en intensiteit van het diagnostisch traject verschilt per persoon; in de meeste situaties kan het, in overleg met de patiënt, helpend zijn om naasten te betrekken bij het duiden van veranderingen in dagelijks functioneren.

 

Kostenaspecten

Er zijn geen specifieke kostenaspecten van toepassing. De aanbeveling betreft het volgen van de bestaande diagnostische strategie en het zorgvuldig uitsluiten van verstorende factoren, zonder inzet van nieuwe of duurdere diagnostische middelen. Er zijn geen aanwijzingen dat deze aanpak leidt tot hogere of lagere kosten ten opzichte van de huidige praktijk.

 

Gelijkheid ((health) equity/equitable)

De aanbeveling heeft naar verwachting geen invloed op gezondheidsgelijkheid. De voorgestelde diagnostische strategie sluit aan bij de bestaande praktijk en is voor alle patiënten met een bipolaire stoornis toegankelijk binnen de reguliere GGZ- en ziekenhuiszorg. Er worden geen nieuwe of kostbare testen geïntroduceerd die ongelijkheid in toegang of vergoeding zouden kunnen veroorzaken. Wel is het belangrijk alert te blijven op verschillen in de benadering, en in de interpretatie van diagnostische bevindingen bij patiënten met diverse culturele achtergronden of beperkte gezondheidsvaardigheden, om te voorkomen dat cognitieve klachten onterecht worden toegeschreven aan stemming of persoonlijkheid.

 

Aanvaardbaarheid:

Ethische aanvaardbaarheid

De diagnostiek lijkt aanvaardbaar voor de betrokkenen. Er zijn geen ethische bezwaren, aangezien de aanbeveling zich richt op zorgvuldige diagnostiek binnen de bestaande kaders van goede klinische praktijk. De nadruk op het uitsluiten van reversibele factoren en het voorkomen van overdiagnostiek draagt juist bij aan ethisch verantwoorde zorg en voorkomt onnodige belasting of stigmatisering van patiënten.

 

Duurzaamheid

Bij deze aanbeveling spelen geen specifieke duurzaamheidsaspecten een rol. De diagnostiek sluit aan bij bestaande zorgprocessen en maakt geen gebruik van nieuwe materialen of apparatuur met extra milieu-impact. Een zorgvuldige inzet van aanvullend onderzoek, alleen wanneer dit klinisch relevant is, draagt indirect bij aan duurzaamheid door het voorkomen van onnodige diagnostiek en bijbehorende zorgbelasting.

 

Haalbaarheid

De diagnostiek zoals aanbevolen is goed haalbaar, aangezien deze aansluit bij de bestaande praktijk. De aanbevolen stappen – het uitsluiten van reversibele factoren en het toepassen van de bestaande diagnostische strategie volgens de richtlijn Dementie en lichte cognitieve stoornissen (MCI) – maken al onderdeel uit van standaardzorg. Er worden geen nieuwe testen, structuren of bekostigingswijzen geïntroduceerd. De haalbaarheid hangt vooral af van voldoende tijd en continuïteit in de behandeling om herevaluatie en multidisciplinaire samenwerking tussen GGZ en somatische disciplines mogelijk te maken.

 

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de indextest

Er is geen direct bewijs voor een specifieke diagnostische strategie bij deze populatie, anders dan de reguliere diagnostiek. De aanbeveling is gebaseerd op klinische overwegingen en indirect bewijs dat aandacht voor reversibele factoren en stabiliteit van het psychiatrisch toestandsbeeld de diagnostische nauwkeurigheid verhoogt.

 

Eindoordeel: Sterke aanbeveling voor (Doen).

Onderbouwing

Cognitive impairment is a well-recognized feature of bipolar disorder (BD), that can be present from illness onset and persist throughout life. While in many patients these deficits remain relatively stable, a subgroup experiences progressive decline at older ages, raising concern for comorbid dementia. At present, recommendations for the diagnostic evaluation of suspected dementia in individuals with BD are scarce and heterogeneous, and the use of additional investigations such as neuropsychological testing, neuroimaging, serum or cerebrospinal fluid analysis is inconsistent. Consequently, clinicians often lack structured guidance on how to proceed, which may lead to delayed, missed or incorrect diagnoses.

 

To address this gap, we performed a systematic literature search. With the evidence-to-decision framework, we synthesize the evidence and translate it into actionable diagnostic steps for routine care.

 

A major challenge in this population is the presence of potentially reversible causes of cognitive decline, including manic or depressive episodes and psychotropic medication effects. In our considerations, we explicitly delineate these confounding factors and preconditions for a valid assessment. These elements are described and weighed in formulating the recommendations to support nuanced clinical judgment and to improve diagnostic accuracy in individuals with BD and suspected dementia.

Summary of Findings

The level of evidence could not be graded as no studies were found.

 

Population: Patients with bipolar disorder and suspected dementia

Index: Diagnostic strategy or modality (e.g., structured neuropsychological assessment, brain MRI, CT/other neuroimaging (i.e. PET, SPECT), CSF or blood biomarkers, or predefined combined pathways) to establish dementia

Comparator: Other diagnostic strategy (e.g., usual care or alternative combinations of tests) to establish dementia;

Reference: Multidisciplinary clinical diagnosis of dementia according to standard criteria (DSM/ICD/NIA-AA) based on heteroanamnesis, clinical assessment, and neuropsychological evaluation, with the investigated index test excluded from the reference diagnosis to avoid incorporation bias or postmortem diagnosis.

Outcome: Diagnostic test accuracy (sensitivity, specificity, positive and negative predictive value)

Timing/setting: Initial work-up

Outcome

 

Study results and measurements

Effect estimates

Certainty of the Evidence

(Quality of evidence)

Conclusions

Specificity

(critical)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

No evidence was found regarding on the specificity

of any diagnostic strategy or modality (e.g., structured neuropsychological assessments, neuroimaging or biomarker testing) for establishing a dementia diagnosis during the initial work-up in adults with bipolar disorder and suspected dementia.

Sensitivity

(important)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

No evidence was found regarding on the sensitivity of any diagnostic strategy or modality (e.g., structured neuropsychological assessments, neuroimaging or biomarker testing) for establishing a dementia diagnosis during the initial work-up in adults with bipolar disorder and suspected dementia.

Positive predictive value (important)

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

No evidence was found regarding on the positive predictive value of any diagnostic strategy or modality (e.g., structured neuropsychological assessments, neuroimaging or biomarker testing) for establishing a dementia diagnosis during the initial work-up in adults with bipolar disorder and suspected dementia.

Negative predictive value (important)

 

-

-

No GRADE

 (no evidence was found)

No evidence was found regarding on the negative predictive value of any diagnostic strategy or modality (e.g., structured neuropsychological assessments, neuroimaging or biomarker testing) for establishing a dementia diagnosis during the initial work-up in adults with bipolar disorder and suspected dementia.

Description of studies

No studies were included in the analysis of the literature.

 

Results

1. Sensitivity

No studies reporting on sensitivity were found. 

 

2. Specificity

No studies reporting on specificity were found. 

 

3. Positive predictive value

No studies reporting on positive predictive value were found. 

 

4. Negative predictive value

No studies reporting on negative predictive value were found. 

The ideal body of evidence would include studies that directly compare the test strategies under consideration (i.e., randomized trials) and the resulting interventions and consequences (i.e., patient-important outcomes). Such studies would, by design, address all of the issues in the analytical framework and allow guideline panelists to apply the familiar GRADE approach for interventions’ (Schünemann, 2019). For most tests or test and treat strategies, however, this direct evidence does not exist. Therefore, a second search question on test accuracy outcomes is formulated, whereby linked evidence that connects test accuracy to downstream consequences is required for decision-making.

 

A systematic review of the literature was performed to answer the following question(s):

What is the most accurate diagnostic strategy to diagnose dementia during the initial work-up in adults with bipolar disorder and suspected dementia?

 

Table 1. PIC(R)O’s

Patients Patients with bipolar disorder and suspected dementia
Index test Diagnostic strategy or modality (e.g., structured neuropsychological assessment, brain MRI, CT/other neuroimaging (i.e. PET, SPECT), CSF or blood biomarkers, or predefined combined pathways) to establish dementia
Comparator test Other diagnostic strategy (e.g., usual care or alternative combinations of tests) to establish dementia
Reference test Multidisciplinary clinical diagnosis of dementia according to standard criteria (DSM/ICD/NIA-AA) based on heteroanamnesis, clinical assessment, and neuropsychological evaluation, with the investigated index test excluded from the reference diagnosis to avoid incorporation bias, or postmortem diagnosis
Outcomes Diagnostic test accuracy (sensitivity, specificity, positive and negative predictive value)
Other selection criteria Timing/setting: initial work-up

Relevant outcome measures

The guideline panel considered specificity as a critical outcome measure for decision making; and sensitivity, positive predictive value, negative predictive value as an important outcome measure for decision making. From a clinical perspective, high specificity is more important than sensitivity. In other words, avoiding false-positive diagnoses is more important than avoiding false-negative diagnoses, due to the absence of disease-modifying treatments (see Table 2).

 

Table 2. Consequences of diagnostic test characteristics

Outcome

Consequences

Relevance

True positives (TP)

Monitoring for the development of dementia can be justified.

Important

True negatives (TN)

No further action is justified. Progression to dementia in the coming years is unlikely.

Critical

False positives (FP)

Monitoring for development of dementia is not warranted. May lead to wrong expectations about potential cognitive decline in the upcoming years.

Critical

False negatives (FN)

Possibly further monitoring was justified. May lead to unjustified relief of good prognosis.

Important

A priori, the guideline panel did not define the outcome measures listed above but used the definitions used in the studies.

 

The guideline panel deliberately did not define minimal clinically (patient) important differences. Rather, evaluated progression to a clinical dementia syndrome. From a clinical perspective, progression of dementia is most clear and unambiguous. Measures of cognitive decline alone may still be uncertain, because the magnitude of clinically relevant decline varies between individuals, and cognitive performance in patients with bipolar disorder may fluctuate over time due to mood episodes, medication effects, or other confounders. Consequently, an apparent decline on cognitive tests may not always reflect true progression to dementia.

 

Search and select (Methods)

A systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline all. Both databases were searched from 2005 to September 29th, 2025, for systematic reviews, RCTs and observational studies. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary and natural language keywords. The overall search strategy was derived from the following primary search concepts: (1) dementia; (2) bipolar disorder; (3) diagnostic accuracy. Duplicates were removed using EndNote software. After deduplication a total of 662 records were imported for title/abstract screening.

 

Initially, two studies were selected based on title and abstract screening. After reading the full text, two studies were excluded (see the exclusion table under the tab ‘Evidence tabellen’), and zero studies were included.

  1. Al Shweiki MR, Steinacker P, Oeckl P, Hengerer B, Danek A, Fassbender K, Diehl-Schmid J, Jahn H, Anderl-Straub S, Ludolph AC, Schönfeldt-Lecuona C, Otto M. Neurofilament light chain as a blood biomarker to differentiate psychiatric disorders from behavioural variant frontotemporal dementia. J Psychiatr Res. 2019 Jun;113:137-140. doi: 10.1016/j.jpsychires.2019.03.019. Epub 2019 Mar 24. PMID: 30953863.
  2. Arif H, Buchsbaum R, Weintraub D, Pierro J, Resor SR Jr, Hirsch LJ. Patient-reported cognitive side effects of antiepileptic drugs: predictors and comparison of all commonly used antiepileptic drugs. Epilepsy Behav. 2009 Jan;14(1):202-9. doi: 10.1016/j.yebeh.2008.10.017. Epub 2008 Dec 17. PMID: 19010446.
  3. Besga A, Chyzhyk D, González-Ortega I, Savio A, Ayerdi B, Echeveste J, Graña M, González-Pinto A. Eigenanatomy on Fractional Anisotropy Imaging Provides White Matter Anatomical Features Discriminating Between Alzheimer's Disease and Late Onset Bipolar Disorder. Curr Alzheimer Res. 2016;13(5):557-65. doi: 10.2174/1567205013666151116125349. PMID: 26567744.
  4. Besga A, Termenon M, Graña M, Echeveste J, Pérez JM, Gonzalez-Pinto A. Discovering Alzheimer's disease and bipolar disorder white matter effects building computer aided diagnostic systems on brain diffusion tensor imaging features. Neurosci Lett. 2012 Jun 27;520(1):71-6. doi: 10.1016/j.neulet.2012.05.033. Epub 2012 May 19. PMID: 22617636.
  5. Beunders AJM, Kemp T, Korten NCM, Oudega ML, Beekman ATF, Kupka RW, Stek ML, Schouws SNTM, Dols A. Cognitive performance in older-age bipolar disorder: Investigating psychiatric characteristics, cardiovascular burden and psychotropic medication. Acta Psychiatr Scand. 2021 Oct;144(4):392-406. doi: 10.1111/acps.13342. Epub 2021 Jul 21. PMID: 34166526; PMCID: PMC8518600.
  6. Bourne C, Aydemir Ö, Balanzá-Martínez V, Bora E, Brissos S, Cavanagh JT, Clark L, Cubukcuoglu Z, Dias VV, Dittmann S, Ferrier IN, Fleck DE, Frangou S, Gallagher P, Jones L, Kieseppä T, Martínez-Aran A, Melle I, Moore PB, Mur M, Pfennig A, Raust A, Senturk V, Simonsen C, Smith DJ, Bio DS, Soeiro-de-Souza MG, Stoddart SD, Sundet K, Szöke A, Thompson JM, Torrent C, Zalla T, Craddock N, Andreassen OA, Leboyer M, Vieta E, Bauer M, Worhunsky PD, Tzagarakis C, Rogers RD, Geddes JR, Goodwin GM. Neuropsychological testing of cognitive impairment in euthymic bipolar disorder: an individual patient data meta-analysis. Acta Psychiatr Scand. 2013 Sep;128(3):149-62. doi: 10.1111/acps.12133. Epub 2013 Apr 26. PMID: 23617548.
  7. Bromley RL, Leeman BA, Baker GA, Meador KJ. Cognitive and neurodevelopmental effects of antiepileptic drugs. Epilepsy Behav. 2011 Sep;22(1):9-16. doi: 10.1016/j.yebeh.2011.04.009. Epub 2011 Jun 17. PMID: 21684214; PMCID: PMC6320692.
  8. Cardenas SA, Kassem L, Brotman MA, Leibenluft E, McMahon FJ. Neurocognitive functioning in euthymic patients with bipolar disorder and unaffected relatives: A review of the literature. Neurosci Biobehav Rev. 2016 Oct;69:193-215. doi: 10.1016/j.neubiorev.2016.08.002. Epub 2016 Aug 5. PMID: 27502749; PMCID: PMC5030183.
  9. Chandramouleeshwaran S, Khan WU, Inglis F, Rajji TK. Impact of psychotropic medications on cognition among older adults: a systematic review. Int Psychogeriatr. 2024 Dec;36(12):1110-1127. doi: 10.1017/S1041610223000844. Epub 2023 Oct 20. PMID: 37860872.
  10. Commissie Analyse en Toxicologie van de NVZA. TDM-monografieën [Internet]. Utrecht: NVZA; [geciteerd 2025 dec 22]. Beschikbaar via: https://tdm-monografie.org/monografieen/tdm-monografieen/.
  11. Cullen B, Ward J, Graham NA, Deary IJ, Pell JP, Smith DJ, Evans JJ. Prevalence and correlates of cognitive impairment in euthymic adults with bipolar disorder: A systematic review. J Affect Disord. 2016 Nov 15;205:165-181. doi: 10.1016/j.jad.2016.06.063. Epub 2016 Jul 5. PMID: 27449549.
  12. Daban C, Martínez-Arán A, Torrent C, Sánchez-Moreno J, Goikolea JM, Benabarre A, Comes M, Colom F, Vieta E. Cognitive functioning in bipolar patients receiving lamotrigine: preliminary results. J Clin Psychopharmacol. 2006 Apr;26(2):178-81. doi: 10.1097/01.jcp.0000204332.64390.f3. PMID: 16633148.
  13. Easter RE, Ryan KA, Estabrook R, Marshall DF, McInnis MG, Langenecker SA. Limited time-specific and longitudinal effects of depressive and manic symptoms on cognition in bipolar spectrum disorders. Acta Psychiatr Scand. 2022 Nov;146(5):430-441. doi: 10.1111/acps.13436. Epub 2022 Aug 14. PMID: 35426440; PMCID: PMC9804834.
  14. Eratne D, Loi SM, Li QX, Stehmann C, Malpas CB, Santillo A, Janelidze S, Cadwallader C, Walia N, Ney B, Lewis V, Senesi M, Fowler C, McGlade A, Varghese S, Ravanfar P, Kelso W, Farrand S, Keem M, Kang M, Goh AMY, Dhiman K, Gupta V, Watson R, Yassi N, Kaylor-Hughes C, Kanaan R, Perucca P, Dobson H, Vivash L, Ali R, O'Brien TJ, Hansson O, Zetterberg H, Blennow K, Walterfang M, Masters CL, Berkovic SF, Collins S, Velakoulis D; MiND Study Group. Cerebrospinal fluid neurofilament light chain differentiates primary psychiatric disorders from rapidly progressive, Alzheimer's disease and frontotemporal disorders in clinical settings. Alzheimers Dement. 2022 Nov;18(11):2218-2233. doi: 10.1002/alz.12549. Epub 2022 Feb 1. PMID: 35102694.
  15. Ezzaher A, Mouhamed DH, Mechri A, Omezzine A, Neffati F, Douki W, Bouslama A, Gaha L, Najjar MF. Hyperhomocysteinemia in Tunisian bipolar I patients. Psychiatry Clin Neurosci. 2011 Dec;65(7):664-71. doi: 10.1111/j.1440-1819.2011.02284.x. PMID: 22176285.
  16. Ford AH, Almeida OP. Effect of Vitamin B Supplementation on Cognitive Function in the Elderly: A Systematic Review and Meta-Analysis. Drugs Aging. 2019 May;36(5):419-434. doi: 10.1007/s40266-019-00649-w. PMID: 30949983.
  17. Goldstein BI, Baune BT, Bond DJ, Chen PH, Eyler L, Fagiolini A, Gomes F, Hajek T, Hatch J, McElroy SL, McIntyre RS, Prieto M, Sylvia LG, Tsai SY, Kcomt A, Fiedorowicz JG. Call to action regarding the vascular-bipolar link: A report from the Vascular Task Force of the International Society for Bipolar Disorders. Bipolar Disord. 2020 Aug;22(5):440-460. doi: 10.1111/bdi.12921. Epub 2020 Jun 8. PMID: 32356562; PMCID: PMC7522687.
  18. Gruber S, Rathgeber K, Bräunig P, Gauggel S. Stability and course of neuropsychological deficits in manic and depressed bipolar patients compared to patients with Major Depression. J Affect Disord. 2007 Dec;104(1-3):61-71. doi: 10.1016/j.jad.2007.02.011. Epub 2007 Mar 23. PMID: 17360041.
  19. Ha TH, Chang JS, Oh SH, Kim JS, Cho HS, Ha K. Differential patterns of neuropsychological performance in the euthymic and depressive phases of bipolar disorders. Psychiatry Clin Neurosci. 2014 Jul;68(7):515-23. doi: 10.1111/pcn.12158. Epub 2014 Feb 26. PMID: 24612064.
  20. Kessing LV, Søndergård L, Forman JL, Andersen PK. Lithium treatment and risk of dementia. Arch Gen Psychiatry. 2008 Nov;65(11):1331-5. doi: 10.1001/archpsyc.65.11.1331. PMID: 18981345.
  21. Kurtz MM, Gerraty RT. A meta-analytic investigation of neurocognitive deficits in bipolar illness: profile and effects of clinical state. Neuropsychology. 2009 Sep;23(5):551-62. doi: 10.1037/a0016277. PMID: 19702409; PMCID: PMC2804472.
  22. Liu L, Jia L, Jian P, Zhou Y, Zhou J, Wu F, Tang Y. The Effects of Benzodiazepine Use and Abuse on Cognition in the Elders: A Systematic Review and Meta-Analysis of Comparative Studies. Front Psychiatry. 2020 Sep 17;11:00755. doi: 10.3389/fpsyt.2020.00755. PMID: 33093832; PMCID: PMC7527532.
  23. Loi SM, Eratne D, Santillo AF, Velakoulis D. Biofluid biomarkers in distinguishing young-onset dementia from primary psychiatric disorders. Curr Opin Psychiatry. 2025 Mar 1;38(2):134-143. doi: 10.1097/YCO.0000000000000979. Epub 2025 Jan 15. PMID: 39887317.
  24. Malhi GS, Ivanovski B, Hadzi-Pavlovic D, Mitchell PB, Vieta E, Sachdev P. Neuropsychological deficits and functional impairment in bipolar depression, hypomania and euthymia. Bipolar Disord. 2007 Feb-Mar;9(1-2):114-25. doi: 10.1111/j.1399-5618.2007.00324.x. PMID: 17391355.
  25. Malhi GS, McAulay C, Gershon S, Gessler D, Fritz K, Das P, Outhred T. The Lithium Battery: assessing the neurocognitive profile of lithium in bipolar disorder. Bipolar Disord. 2016 Mar;18(2):102-15. doi: 10.1111/bdi.12375. Epub 2016 Mar 23. PMID: 27004564.
  26. Miskowiak KW, Burdick KE, Martinez-Aran A, Bonnin CM, Bowie CR, Carvalho AF, Gallagher P, Lafer B, López-Jaramillo C, Sumiyoshi T, McIntyre RS, Schaffer A, Porter RJ, Purdon S, Torres IJ, Yatham LN, Young AH, Kessing LV, Vieta E. Assessing and addressing cognitive impairment in bipolar disorder: the International Society for Bipolar Disorders Targeting Cognition Task Force recommendations for clinicians. Bipolar Disord. 2018 May;20(3):184-194. doi: 10.1111/bdi.12595. Epub 2018 Jan 18. PMID: 29345040.
  27. Moore E, Mander A, Ames D, Carne R, Sanders K, Watters D. Cognitive impairment and vitamin B12: a review. Int Psychogeriatr. 2012 Apr;24(4):541-56. doi: 10.1017/S1041610211002511. Epub 2012 Jan 6. PMID: 22221769.
  28. Montejo L, Torrent C, Jiménez E, Martínez-Arán A, Blumberg HP, Burdick KE, Chen P, Dols A, Eyler LT, Forester BP, Gatchel JR, Gildengers A, Kessing LV, Miskowiak KW, Olagunju AT, Patrick RE, Schouws S, Radua J, Bonnín CDM, Vieta E; International Society for Bipolar Disorders (ISBD) Older Adults with Bipolar Disorder (OABD) Task Force. Cognition in older adults with bipolar disorder: An ISBD task force systematic review and meta-analysis based on a comprehensive neuropsychological assessment. Bipolar Disord. 2022 Mar;24(2):115-136. doi: 10.1111/bdi.13175. Epub 2022 Jan 7. Erratum in: Bipolar Disord. 2023 Sep;25(6):527. doi: 10.1111/bdi.13263. PMID: 34978124.
  29. Murru A, Popovic D, Pacchiarotti I, Hidalgo D, León-Caballero J, Vieta E. Management of adverse effects of mood stabilizers. Curr Psychiatry Rep. 2015 Aug;17(8):603. doi: 10.1007/s11920-015-0603-z. PMID: 26084665.
  30. Olagunju AT, Morgan JA, Aftab A, Gatchel JR, Chen P, Dols A, Sajatovic M, Regenold WT. A Review of the Evidence Base for Nutrition and Nutritional Supplements in Older Adults with Bipolar Disorder: A report from the OABD task force. J Frailty Aging. 2021;10(3):241-246. doi: 10.14283/jfa.2020.64. PMID: 34105708; PMCID: PMC8715337.
  31. Palazzo MC, Arici C, Cremaschi L, Cristoffanini M, Dobrea C, Dell'Osso B, Altamura AC. Cognitive Performance in Euthymic Patients with Bipolar Disorder vs Healthy Controls: A Neuropsychological Investigation. Clin Pract Epidemiol Ment Health. 2017 Jul 27;13:71-81. doi: 10.2174/1745017901713010071. PMID: 28868081; PMCID: PMC5564021.
  32. Prado CE, Watt S, Crowe SF. A meta-analysis of the effects of antidepressants on cognitive functioning in depressed and non-depressed samples. Neuropsychol Rev. 2018 Mar;28(1):32-72. doi: 10.1007/s11065-018-9369-5. Epub 2018 Feb 14. PMID: 29446012.
  33. Qi C, Wu Y, Fan Y, Li Y, Wang Z, Zhu H. Effect of mood stabilizers on cognition in bipolar disorder: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Affect Disord. 2025 Dec 15;391:119982. doi: 10.1016/j.jad.2025.119982. Epub 2025 Jul 26. PMID: 40721136.
  34. Reimers A, Odin P, Ljung H. Drug-Induced Cognitive Impairment. Drug Saf. 2025 Apr;48(4):339-361. doi: 10.1007/s40264-024-01506-5. Epub 2024 Dec 24. PMID: 39718691; PMCID: PMC11903592.
  35. Rivas J, Hernández M, Erazo JM, Martínez MJ, González C, Cortés MP, Muñoz J, Miranda C. Chronic Use of Benzodiazepine in Older Adults and Its Relationship with Dementia: A Systematic Review and Meta-Analysis. Harv Rev Psychiatry. 2025 Jan-Feb 01;33(1):1-7. doi: 10.1097/HRP.0000000000000414. PMID: 39761441.
  36. Roux P, Etain B, Cannavo AS, Aubin V, Aouizerate B, Azorin JM, Bellivier F, Belzeaux R, Bougerol T, Cussac I, Courtet P, Kahn JP, Leboyer M, M'Bailara K, Payet MP, Olié E; FondaMental Advanced Centers of Expertise in Bipolar Disorders (FACE-BD) Collaborators; Henry C, Passerieux C. Prevalence and determinants of cognitive impairment in the euthymic phase of bipolar disorders: results from the FACE-BD cohort. Psychol Med. 2019 Feb;49(3):519-527. doi: 10.1017/S0033291718001186. Epub 2018 May 8. PMID: 29734950.
  37. Sabtiari TN, Myrtle S, Orfanos S, Young AH, Strawbridge R. The effects of lithium on cognition in humans: A systematic review. J Psychopharmacol. 2025 Oct;39(10):1135-1153. doi: 10.1177/02698811251371139. Epub 2025 Oct 17. PMID: 41104528; PMCID: PMC12572361.
  38. Samamé C, Cattaneo BL, Richaud MC, Strejilevich S, Aprahamian I. The long-term course of cognition in bipolar disorder: a systematic review and meta-analysis of patient-control differences in test-score changes. Psychol Med. 2022 Jan;52(2):217-228. doi: 10.1017/S0033291721004517. Epub 2021 Nov 12.
  39. Schouws SN, Comijs HC, Stek ML, Dekker J, Oostervink F, Naarding P, van der Velde I, Beekman AT. Cognitive impairment in early and late bipolar disorder. Am J Geriatr Psychiatry. 2009 Jun;17(6):508-15. doi: 10.1097/JGP.0b013e31819e2d50. PMID: 19461259.
  40. Silva T, Nunes C, Ribeiro A, Santana I, Cerejeira J. White matter hyperintensities in bipolar disorder: systematic review and meta-analysis. Front Psychiatry. 2024 Jan 26;15:1343463. doi: 10.3389/fpsyt.2024.1343463. PMID: 38343622; PMCID: PMC10853814.
  41. Stafford J, Chung WT, Sommerlad A, Kirkbride JB, Howard R. Psychiatric disorders and risk of subsequent dementia: Systematic review and meta-analysis of longitudinal studies. Int J Geriatr Psychiatry. 2022 May;37(5):10.1002/gps.5711. doi: 10.1002/gps.5711. PMID: 35460299; PMCID: PMC9325434.
  42. Swidzinski S, Tsapekos D, Swidzinska P, Zhang W, Zheng M, Millgate E, Strawbridge R, Short R, Carter B, Gallagher P, Zanelli J, Kravariti E, Reichenberg A, Young AH, Murray RM, Jauhar S. Domain-specific cognitive function in euthymic bipolar disorder: a systematic review and meta-analysis. Psychol Med. 2025 Nov 5;55:e336. doi: 10.1017/S0033291725101827. PMID: 41189467.
  43. Tafuri B, Filardi M, Frisullo ME, De Blasi R, Rizzo G, Nigro S, Logroscino G. Behavioral variant frontotemporal dementia in patients with primary psychiatric disorder: A magnetic resonance imaging study. Brain Behav. 2023 Apr;13(4):e2896. doi: 10.1002/brb3.2896. Epub 2023 Mar 2. PMID: 36864745; PMCID: PMC10097141.
  44. Tian L, Liu Y, Xu J, Mao Z, Xing X, Bo Q, Hu C. Neurocognitive function across different phases of bipolar disorder: an evaluation using the B-CATS. Front Psychiatry. 2025 May 8;16:1590198. doi: 10.3389/fpsyt.2025.1590198. PMID: 40405884; PMCID: PMC12095178.
  45. Volkert J, Schiele MA, Kazmaier J, Glaser F, Zierhut KC, Kopf J, Kittel-Schneider S, Reif A. Cognitive deficits in bipolar disorder: from acute episode to remission. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2016 Apr;266(3):225-37. doi: 10.1007/s00406-015-0657-2. Epub 2015 Nov 26. PMID: 26611783.
  46. Xu N, Huggon B, Saunders KEA. Cognitive Impairment in Patients with Bipolar Disorder: Impact of Pharmacological Treatment. CNS Drugs. 2020 Jan;34(1):29-46. doi: 10.1007/s40263-019-00688-2. PMID: 31808104.
  47. Xu G, Lin K, Rao D, Dang Y, Ouyang H, Guo Y, Ma J, Chen J. Neuropsychological performance in bipolar I, bipolar II and unipolar depression patients: a longitudinal, naturalistic study. J Affect Disord. 2012 Feb;136(3):328-39. doi: 10.1016/j.jad.2011.11.029. Epub 2011 Dec 12. PMID: 22169253.
  48. Zhang X, Bao G, Liu D, Yang Y, Li X, Cai G, Liu Y, Wu Y. The Association Between Folate and Alzheimer's Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Neurosci. 2021 Apr 14;15:661198. doi: 10.3389/fnins.2021.661198. PMID: 33935641; PMCID: PMC8079632.
  49. Zhutovsky P, Vijverberg EGB, Bruin WB, Thomas RM, Wattjes MP, Pijnenburg YAL, van Wingen GA, Dols A. Individual Prediction of Behavioral Variant Frontotemporal Dementia Development Using Multivariate Pattern Analysis of Magnetic Resonance Imaging Data. J Alzheimers Dis. 2019;68(3):1229-1241. doi: 10.3233/JAD-181004. PMID: 30909224.

Risk of Bias tables

Not applicable.

 

Table of excluded studies

Reference

Reason for exclusion

Aprahamian I, Radanovic M, Nunes PV, Ladeira RB, Forlenza OV. The use of the Clock Drawing Test in bipolar disorder with or without dementia of Alzheimer's type. Arq Neuropsiquiatr. 2014 Dec;72(12):913-8. doi: 10.1590/0004-282X20140153. Epub 2014 Dec 2. PMID: 25465779.

Wrong population

Aprahamian I, Radanovic M, Nunes PV, Ladeira RB, Forlenza OV. The use of the Clock Drawing Test in bipolar disorder with or without dementia of Alzheimer's type. Arq Neuropsiquiatr. 2014 Dec;72(12):913-8. doi: 10.1590/0004-282X20140153. Epub 2014 Dec 2. PMID: 25465779.

Wrong population

Beoordelingsdatum en geldigheid

Publicatiedatum  : 30-06-2026

Beoordeeld op geldigheid  : 30-06-2026

Initiatief en autorisatie

Initiatief:
  • Cluster Cognitieve stoornissen en dementie
Geautoriseerd door:
  • Nederlands Instituut van Psychologen
  • Nederlandse Internisten Vereniging
  • Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie
  • Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
  • Nederlandse Vereniging voor Radiologie

Algemene gegevens

Er is een verklaring van geen bezwaar afgegeven door Alzheimer Nederland.

Samenstelling werkgroep

Voor het ontwikkelen van de richtlijnmodule is in 2021 een multidisciplinair cluster ingesteld. Het cluster Cognitieve stoornissen en Dementie bestaat uit meerdere richtlijnen (zie hier de actuele clusterindeling). De stuurgroep bewaakt het proces van modulair onderhoud binnen het cluster. De expertisegroepsleden brengen hun expertise in, indien nodig. De volgende personen uit het cluster zijn betrokken geweest bij de herziening van deze module:

 

Clusterstuurgroepleden

  • Dhr. prof. dr. M.G.M. (Marcel) Olde Rikkert (voorzitter), klinisch geriater; NVKG
  • Dhr. prof. dr. A.R. (Tony) Absalom, anesthesioloog; NVA
  • Dhr. dr. J.H.J.M. (Jeroen) de Bresser, radioloog; NVvR
  • Mevr. W.P. (Wendie) Derks, patiëntvertegenwoordiger; Alzheimer Nederland
  • Dhr. R.P. (Ruben) Hijlkema, psychiater; NVvP
  • Mevr. prof. dr. B.C. (Barbara) van Munster, internist; NIV
  • Dhr. prof. dr. E. (Edo) Richard, neuroloog; NVN
  • Mevr. prof. dr. Ir. C. (Charlotte) Teunissen, klinisch chemicus; NVKC
  • Dhr. dr. R.A.W. (Ronald) Verhagen, orthopedisch chirurg; NOV 

Betrokken clusterexpertisegroepleden

  • Dhr. dr. J.B. (Joost) Sanders, klinisch geriater; NVKG
  • Mevr. S.V. (Surekha) Vishwas Gadgil, AIOS geriatrie; NVKG

Met ondersteuning van

  • Mevr. dr. C.T.J. (Charlotte) Michels, senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Mevr. dr. L.C. (Lotte) Houtepen, senior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Mevr. L.C. (Laura) van Wijngaarden, junior adviseur, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten
  • Mevr. A. (Alies) Oost, medisch informatiespecialist, Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten

Belangenverklaringen

Een overzicht van de belangen van de clusterleden en het oordeel over het omgaan met eventuele belangen vindt u in onderstaande tabel. De ondertekende belangenverklaringen zijn op te vragen bij het secretariaat van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten via secretariaat@kennisinstituut.nl.

 

Gemelde (neven)functies en belangen stuurgroepleden

Naam

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaamheden

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Datum

Restrictie

Marcel Olde Rikkert

Hoogleraar Geriatrie Radboudumc

Hoofdredacteur NTvG

Lid Advies Commisssie Pakket, ZIN (urenvergoeding)

Geen

Geen

Geen; ik doe nu uitsluitend ZonMw gefinancierd onderzoek dat overheidsbelang centraal stelt. Sinds 2017 geen farma onderzoek meer

Geen

Geen

02-07-2025

Geen

Tony Absalom

Hoogleraar anesthesiologie, UMCG, Universiteit Groningen

Hoogleraar anesthesiologie, staflid anesthesiologie, UMCG, Universiteit Groningen

Consultancy werkzaamheden diverse bedrijven (betaald, met alle betalingen aan mijn instelling)

1. Werk voor British Journal of Anaesthesia (van sept 2011 t/m jan 2022 was ik editor). Sinds Sept 2022 “trustee” met portfolio “financial director” van de BJA Charitable Company. Ik heb nu geen invloed op het wetenschappelijk beleid; maar ben vaak reviewer van farmacologische artikelen (waarvoor ik per kwartaal een honorarium ontvang).

2. Actieve consultancy werk en PI-schap van een sponsor (Philips) – geinitieerd pijn-project. Geen conflict m.b.t. dementie/MCI/delier.

Advieswerkzaamheden/medische adviesraad – met betrekking tot een voorgestelde pijnmonitor voor intra-operatief gebruik.

Onbeperkte onderzoekssubsidie voor de uitvoering van een geplande studie om gegevens te verzamelen die nodig zijn voor de ontwikkeling van een dergelijke monitor.

Deze studie staat op het punt te starten, waardoor deze samenwerking niet kan worden opgeschort of beëindigd.

3. Vorige consultancy werk voor Orion (> 5 jaar geleden). Consultancy advice (dexmedetomidine). 

4. Vorige consultancy werk voor Ever Pharma (mbt dexmedetomidine). Hiervoor gaf ik advies over een EMA aanvraag voor registratie (van een nieuwe formulatie) en indicatie uitbreiding van dexmedetomidine voor procedurele sedatie. In dit werk was de focus alleen op het gebruik van dit middel voor sedatie. Er bestaat wetenschappelijke bewijs dat dexmedetomidine toediening tijdens een operatie onder algehele narkose de kansen van post-operatieve delier verlaagt. Ook wordt dit middel soms toegediend ter behandeling van “emergence agitation” (dwz onrust en verwardheid direct na ontwaking uit narcose). Deze indicaties zijn niet geregistreerde indicaties, en ik heb Ever Pharma dan ook geen raad hierover gegeven. De link met dementie/MCI/delier is daarom zwak.

5. Vorige consultancy werk voor Ever Pharma en PAION – hiervoor gaf ik advies aan Ever en PAION over (potentiele aankoop van een generische medicaties, en/of indicatie stellingen) van medicaties met geen (potentiele) link met dementie/MCI/delier; en niet meer actief.

6. Consultancy werk voor Becton Dickinson (Eysins, Switzerland)** en Terumo (Tokyo, Japan)* – technische advies over spuitpompen. Niet regerelateerd aan dementie/MCI/delier; niet meer actief.

*Advieswerkzaamheden/medische adviesraad – met betrekking tot target-controlled infusion pumps en de toepassing van farmacokinetische modellen in deze pompen.

*Advieswerkzaamheden/medische adviesraad – met betrekking tot target-controlled infusion pumps en de toepassing van farmacokinetische modellen in deze pompen. In het verleden ontving mijn afdeling een onbeperkte onderzoekssubsidie voor het uitvoeren van een pilotstudie naar een nieuw apparaat dat wij ontwikkelden voor patiëntgecontroleerde analgesie- en sedatiesystemen.7. Vorige advies aan Janssen (Beerse, Belgium) over esketamine gebruik voor depressie. Niet regerelateerd aan dementie/MCI/delier; en niet meer actief.

Financial trustee/director: British Journal of Anaesthesia Company (onbetaald)

Treasurer/director: European Society for Anesthesiology and Intensive Care (onbetaald)

Geen

In het verleden:

Door de sponsor geïnitieerd onderzoek (geen potentiële conflicten met rol in het cluster):

a. Philips BV (pijnstudie)

b. Rigel Inc. (fase 1-studie van een IRAK1- en IRAK4-remmer)

c. The Medicines Company (Parsippany, VS) (fase 1-studie van een etomidate-analoog)

Consultancy (alle vergoedingen aan mijn instelling) (allemaal niet actief > 6 jaar):

a. Ever Pharma (Salzburg, Oostenrijk)

b. PAION (Duitsland)

c. Terumo (Japan)

d. Janssen Pharmaceutica NV (Beerse, België)

e. Medtronic (Dublin, Ierland)

f. BD (Franklin Lakes, NJ, VS)

Geen

Ik heb extern gefinancierd onderzoeken, maar in geen geval kan de financier belangen hebben bij het advies of de richtlijn.

*Rigel Pharmaceuticals (San Francisco, USA)(PAST). Sponsor-initiated phase 1 research, projectleider (for an IRAK1 and IRAK4 inhibitor intended for use in auto-immune disorders)

*The Medicines Company (Parsippany, NJ, USA)(PAST)/. Sponsor-initiated phase 1 research, consultancy advice/medical advisory board – relating to an etomidate analogue – niet langer in ontwikkeling.

Geen

Geen

19-08-2025

Geen

Jeroen de Bresser

Neuroradioloog en associate professor, LUMC

Geen

Geen

Geen

Mijn onderzoek wordt mede gesponsord door Alzheimer Nederland.

Deze financier heeft bij mijn weten geen belang bij bepaalde uitkomsten van de richtlijn.

Alzheimer Nederland; Early detection of increased dementia risk by new cerebrovascular imaging markers, PL, ja

Alzheimer Nederland; Brain clearance MRI as an early marker for cognitive decline and dementia , PL, ja

Medical Delta; Medical delta dementia 3.0: applying advanced brain imaging for efficient dementia diagnosis and prediction: when, what, and for whom? PL, ja

LUMC research theme high potential grant ; Ageing related changes in the brain clearance system as a biomarker for early prediction of cognitive decline, PL, ja

ZonMW/ZE≫ Clinical added value of brain MRI in memory clinic patients (IMDEM); financieringstraject loopt nog – nog niet gestart/gehonoreerd, PL, ja

Alzheimer’s research UK grant ; Feasibility of obtaining brain structural diagnostic markers in dementia with ultra-low field MRI , PL nee

Geen

Geen

21-07-2025

Geen restricties

 

Indien IMDEM start: Restricties ten aanzien van besluitvorming betreffende plaatsbepaling van MRI

Wendie Derks

Belangenbehartiger bij Alzheimer Nederland

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

15-07-2025

Geen

Ruben Hijlkema

Psychiater, GGZ InGeest

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

06-08-2025

Geen

Barbara van Munster

*04/2015 - heden: Universitair Medisch Centrum Groningen te Groningen (20%), vanaf 2019 fulltime

*2019 - heden: Hoogleraar Interne Geneeskunde, ihb. Ouderengeneeskunde/Geriatrie

*2019 - heden: Plaatsvervangend opleider geriatrie

Martini Ziekenhuis Groningen (60%)

Vanaf november 2022 Internist-geriater.

Neventaak: wetenschap en innovatie toekomstbestendigeregionale ouderenzorg, en zorg voor multimorbiditeit

 

Universitair Medisch Centrum Groningen (40%)

2020 - heden Voorzitter Alzheimer Centrum Groningen

2018 - heden Hoogleraar Interne Geneeskunde, ihb. Ouderengeneeskunde/Geriatrie

- 2020 – heden Voorzitter Alzheimer Centrum Groningen

- 2020 - heden Afgevaardigde NIV DHFA

- 2020 - heden Board member ‘European Academy of Medicine of Ageing’

- 2019 - heden Expertgroep ‘Aging Academy'

- 2016 - heden Voorzitter (2019 lid) werkgroep kwaliteit en richtlijnen, kerngroep ouderengeneeskunde

- 2016 - heden Redacteur 'Tijdschrift gerontologie en geriatrie'

- 2017 - heden Lid platform kwaliteit NIV namens kerngroep ouderengeneeskunde

- 2015 - heden Lid werkgroep wetenschap Nederlandse Vereniging Klinische Geriatrie

- 2015 - heden Member Multimorbidity Working Group, Guideline International Network alle functies zijn

onbetaald

Onbetaalde functies:

2021 - heden Lid nationale werkgroep Dementie Vriendelijk Ziekenhuis

2021 - heden Lid Stuurgroep Richtlijn Cluster cognitieve stoornissen

2021 - heden Voorzitter Nederlands Platform voor multimorbiditeit

2021 - heden Kwartiermaker Regievoering bij multimorbiditeit NIV

2021 - heden Member multimorbidity working group European Federation of Internal Medicine

2020 - heden Board member ‘European Academy of Medicine of Ageing’

2015 - heden Lid werkgroep wetenschap Nederlandse Vereniging Klinische Geriatrie

2015 - heden Member Multimorbidity Working Group, Guideline International Network

Geen

Heb familie met cognitieve problematiek. Ben voorzitter van alzheimer centrum

*2022 ZONMw: Young Onset Dementia- INCLUDED: Advance care planning. 2022 ZEGG/ZONMw: "The impact of a comprehensive geriatric assessment including advance care planning in acutely hospitalized frail patients with cognitive disorders: the GOAL study"

* 2021 Innovatiesubsidie ONO: ‘Regieondersteuning bij multimorbiditeit’ ABOARD (medeaanvrager); Wetenschapsfonds Gelre Ziekenhuizen: ‘Esophagogastric Cancer in the elderly  patient’

* 2020 Wetenschapsfonds Gelre Ziekenhuizen: ‘Perioperatieve mobiliteit’; Hersenstichting ‘No guts no glory’ (medeaanvrager);      ZonMw Wetenschap voor de praktijk: ‘Eigen huis als polikliniek: de ervaren kwaliteit van beeldbel zorg bij kwetsbare ouderen met multi-morbiditeit en hun families’; Methodiekontwikkeling geïntegreerd Richtlijn gebruik bij Multimorbiditeit.

2019 Wetenschapsfonds Gelre Ziekenhuizen: ‘Gezondheidsvaardigheden van patiënten met multimorbiditeit en meerdere betrokken behandelaars in het ziekenhuis’; Wetenschapsfonds Gelre Ziekenhuizen: 'PREsurgery Thoughts’.                  

Ik ben PI tenzij anders vermeld.

Alzheimer Nederland;1-2-2025 Ziekenhuiszorg bij dementie, PL ja

Vrienden van het MZH;16-6-2025 Integrale gecoordineerde zorg veelgebruikers MZH, PL ja

 

 

 

Er zijn diverse onderzoeken die lopen tav herkenning van cognitieve problematiek bij mulrimorbiditeit, delier en acp bij dementie.

Geen

01-07-2025

Geen restricties, extern gefinancieerd onderzoek raakt niet aan de onderwerpen van de geprioriteerde modules voor deze cyclus

Edo Richard

Hoogleraar neurologie:

* afdeling neurologie Radboudumc (0.8fte)

* afdeling Public and Occupational Health Amsterdam UMC (0.2 fte)

- Neuroloog-onderzoeker AmsterdamUMC, lokatie AMC, gastvrijheidsaanstelling

- Vice-voorzitter Scientific Advisory Group (SAG) Neurology, European Medicines Agency (EMA); onbetaald

- Hoofdredacteur Leerboek Neurologie (Bohn Staffleu van Loghem)

Geen

Geen

Geen: ik ontvang uitsluitend onderzoeksfinanciering van non-profit instellingen, zoals ZonMW, Europese Commissie

Geen

Geen

01-07-2025

Geen

Charlotte Teunissen

Hoofd Neurochemisch laboratorium afdeling Klinische Chemie, Amsterdam UMC, lokatie VUmc.

*Adviseur voor educatief blad: Mednet Neurologie (betaald).

*Editor-in-chief van wetenschappelijk tijdschrift Alzheimer's Research & Therapy (jaarlijks kleine vergoeding).

*Ad hoc adviseurschap over implementatie van liquor tests voor de ziekte van Alzheimer voor Roche. Dit houdt in: ervaringen wat betreft implementatie delen met derden die de tests van Roche gaan implementeren, of feedback geven op nieuwe productversies van Roche. "De adviezen die ik geef hebben betrekking op praktische aspecten bij de lab-analyse, bijvoorbeeld of wij de CSF monsters afdraaien, hoe vaak we meten, en hoe we rapporteren, en hoe we de nieuwe bepalingen gevalideerd hebben. Dat zijn vragen van met name laboratoriumspecialisten die overwegen om de CSF biomarkers te gaan implementeren. Dit is ook de inhoud van presentaties die ik geef (waar Roche mijn instituut voor betaalt) voor gebruikers elders in de wereld. Tot nog toe zijn de CSF biomarkers nog niet geevalueerd in het cluster."

Alle betalingen zijn aan het AmsterdamUMC.

*Associate editor van wetenschappelijke tijdschriften: Neurology; Molecular Neurodegeneration, Alzheimer's & Dementia (geen vergoeding).

Geen

Geen enkele directe financiële belangen: alle contracten zijn met Amsterdam UMC.

 

CET has research contracts with Acumen, ADx Neurosciences, AC-Immune, Alamar, Aribio, Axon Neurosciences, Beckman-Coulter, BioConnect, Bioorchestra, Brainstorm Therapeutics, C2N diagnostics, Celgene, Cognition Therapeutics, EIP Pharma, Eisai, Eli Lilly, Fujirebio, Instant Nano Biosensors, Merck, Muna, Novo Nordisk, Olink, PeopleBio, Quanterix, Roche, Toyama, Vaccinex, Vivoryon.

 

She has consultancy/speaker contracts for Aribio, Biogen, Beckman-Coulter, Cognition Therapeutics, Danaher, Eisai, Eli Lilly, Janssen, Merck, Novo Nordisk, Novartis, Olink, Roche, Sanofi and Veravas.

Geen

*Wetenschappelijke samenwerking met ADxNeurosciences, Olink, Quanterix, Roche in kader van o.a. Marie Curie subsidie. Het doel van het Marie Curie project is om een nieuwe generatie van onderzoekers in het biomarker veld op te leiden, tot experts in alle aspecten van biomarker onderzoek. Aan het einde van de ontwikkeling van biomarkers zullen deze via bedrijven op de markt moeten komen, en omdat niet alle wetenschappers uiteindelijk in de academische wereld blijven, is het belangrijk dat jonge onderzoekers ervaring opdoen met de manier van onderzoek doen in het bedrijfsleven. In marie curie projecten gebeurt dat door een deel van het onderzoek bij een bedrijf uit te voeren.

*Het Neurochemisch laboratorium doet contractresearch voor Acumen, ADx Neurosciences, AC-Immune, Alamar, Aribio, Axon Neurosciences, Beckman-Coulter, BioConnect, Bioorchestra, Brainstorm Therapeutics, Celgene, Cognition Therapeutics, EIP Pharma, Eisai, Eli Lilly, Fujirebio, Instant Nano Biosensors, Novo Nordisk, Olink, PeopleBio, Quanterix, Roche, Toyama, Vivoryon. Dit zijn meestal biomarker-analyses voor hun trials, bij inclusies en als uitkomstmaten.

*Grants: Research of CET is supported by the European Commission (Marie Curie International Training Network, grant agreement No 860197 (MIRIADE) and TAME, Innovative Medicines Initiatives 3TR (Horizon 2020, grant no 831434) EPND ( IMI 2 Joint Undertaking (JU), grant No. 101034344) and JPND (bPRIDE, CCAD), European Partnership on Metrology, co-financed from the European Union’s Horizon Europe Research and Innovation Programme and by the Participating States ((22HLT07 NEuroBioStand), CANTATE project funded by the Alzheimer Drug Discovery Foundation, Alzheimer Association, Michael J Fox Foundation, Health Holland, the Dutch Research Council (ZonMW), Alzheimer Drug Discovery Foundation, The Selfridges Group Foundation, Alzheimer Netherlands. CT is recipient of ABOARD, which is a public-private partnership receiving funding from ZonMW (#73305095007) and Health~Holland, Topsector Life Sciences & Health (PPP-allowance; #LSHM20106). CT is recipient of TAP-dementia, a ZonMw funded project (#10510032120003) in the context of the Dutch National Dementia Strategy.

European commissie;Marie Curie International Training Network, grant agreement No 860197 (MIRIADE), PL ja

European commissie;Grant No 101119596 (TAME), PL, nee

Innovative Medicines Initiatives;3TR (Horizon 2020, grant no 831434) PL, nee

Innovative Medicines Initiatives ;EPND ( IMI 2 Joint Undertaking (JU), grant No. 101034344) , PL nee

JPND; bPRIDE, PL ja

JPND; CCAD, PL nee

European Partnership on Metrology, co-financed from the European Union’s Horizon Europe Research and Innovation Programme and by the Participating States;22HLT07 NEuroBioStand, PL nee

Horizon Europe; PREDICTFTD, 101156175), PL nee

Alzheimer Drug Discovery Foundation;CANTATE ,  ja

Alzheimer Association; Pre-analytics Next, PL ja

Michael J Fox Foundation;E-DLB consortium: staging of asyn disease criteria, PL nee

Michael J Fox Foundation;SORL1 as novel biomarker for PD, ,  ja

Health Holland; Trinitas, PL ja

ZonMW, Alzheimer Nederlands, HH.;BOARD, which is a public-private partnership receiving funding from ZonMW (#73305095007) and Health~Holland, Topsector Life Sciences & Health (PPP-allowance; #LSHM20106). CT is recipient of TAP-dementia, a ZonMw funded project (#10510032120003) in the context of the Dutch National, PL nee

*Deelname aan de commissie is erkenning van het potentiële belang van de vloeistof biomarkers voor de diagnostiek op zich, wat belangrijk is voor mijn vakgebied. Het is ook eervol en daardoor mogelijk goed voor mijn reputatie als wetenschapper.

*Mocht de richtlijn een belangrijke rol voor vloeistofbepalingen zien, dan zou dat misschien tot meer productie in het klinische chemisch lab van VUmc kunnen leiden.  Daar heb ik persoonlijk geen baat bij, evenmin als mijn onderzoeksgroep. Wel kan de grotere productie leiden tot een lagere kostprijs.

*Aanvullingen op de bedrijven waar mijn lab contractresearch voor doet. Aard van het analyses is doorgaans analysis in trials, of technisch en klinische validatie van nieuwe biomarker tests. CET performed contract research for ADx Neurosciences, AC-Immune, Aribio, Axon Neurosciences, Beckman-Coulter, BioConnect, Bioorchestra, Brainstorm Therapeutics, Celgene, Cognition Therapeutics, EIP Pharma, Eisai, Eli Lilly Fujirebio, Grifols, Instant Nano Biosensors, Merck, Olink, Novo Nordisk, PeopleBio, Quanterix, Roche, Siemens, Toyama,  Vivoryon

Geen

04-07-2025

Geen

Ronald Verhagen

Orthopedisch chirurg/ opleider in Tergooi MC

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

31-08-2025

Geen

Gemelde (neven)functies en belangen betrokken expertisegroepleden

Naam

Hoofdfunctie

Nevenwerkzaamheden

Persoonlijke financiële belangen

Persoonlijke relaties

Extern gefinancierd onderzoek

Intellectuele belangen en reputatie

Overige belangen

Datum

Restrictie

Joost Sanders

 

Klinisch geriater; patientenzorg, betaald

Parnassia GGZ

Voorzitter Commissie GGZ van de NVKG

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

23-07-2025

Geen

Surekha Vishwas Gadgil

AIOS geriatrie, heden werkzaam bij ProPersona Nijmegen ouderenpsychiatrie

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

17-05-2025

Geen

Inbreng patiëntenperspectief

Kwalitatieve raming van mogelijke financiële gevolgen in het kader van de Wkkgz

Bij de richtlijnmodule voerden de clusterleden conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) een kwalitatieve raming uit om te beoordelen of de aanbevelingen mogelijk leiden tot substantiële financiële gevolgen. Bij het uitvoeren van deze beoordeling is de richtlijnmodule op verschillende domeinen getoetst (zie het stroomschema bij Werkwijze).

Module

Uitkomst raming

Toelichting

Diagnostiek naar dementie bij mensen met een bipolaire stoornis

Geen substantiële financiële gevolgen

Uit de toetsing volgt dat de aanbeveling(en) toepasbaar zijn op <5.000 patiënten. Er worden daarom geen substantiële financiële gevolgen verwacht.

Werkwijze

Voor meer details over de gebruikte richtlijnmethodologie verwijzen wij u naar de Werkwijze.

Zoekverantwoording

Algemene informatie

Cluster/richtlijn: Cluster Cognitieve stoornissen en dementie/ Dementie

Uitgangsvraag/modules: Wat is de aanbevolen strategie (en wat zijn verstorende factoren) om dementie te diagnosticeren bij patiënten met een bipolaire stoornis en het vermoeden op dementie?

Database(s): Embase.com, Ovid/Medline all

Datum: 29 september 2025

Periode: vanaf 2005

Talen: geen restrictie

Literatuurspecialist: Alies Oost

Rayyan: https://new.rayyan.ai/reviews/1646096/screening

BMI-zoekblokken: voor verschillende opdrachten wordt (deels) gebruik gemaakt van de zoekblokken van BMI-Online https://blocks.bmi-online.nl/

Toelichting:

Er zijn geen sleutelartikelen voor deze search. 

Te gebruiken voor richtlijntekst:

A systematic literature search was performed by a medical information specialist using the following bibliographic databases: Embase.com and Ovid/Medline all. Both databases were searched from 2005 to September 29th 2025 for systematic reviews, RCTs and observational studies. Systematic searches were completed using a combination of controlled vocabulary and natural language keywords. The overall search strategy was derived from the following primary search concepts: (1) dementia; (2) bipolar disorder; (3) diagnostic accuracy. Duplicates were removed using EndNote software. After deduplication a total of 662 records were imported for title/abstract screening.

Zoekopbrengst

 

EMBASE

OVID/MEDLINE

Ontdubbeld

SR

136

48

143

RCT

131

31

138

Observationele studies

369

96

381

Totaal

636

175

662*

*in Rayyan

 

Zoekstrategie

Embase.com

No.

Query

Results

#1

'dementia'/exp OR dement*:ti,ab,kw OR alzheimer*:ti,ab,kw OR huntington*:ti,ab,kw OR ((lewy NEAR/1 bod*):ti,ab,kw) OR ((creutzfeld* NEAR/1 (jakob* OR jacob*)):ti,ab,kw) OR amenti*:ti,ab,kw OR (((pick OR picks OR 'pick s') NEAR/1 disease*):ti,ab,kw)

623092

#2

'mania'/exp OR ((bipolar NEAR/3 (disorder* OR illness* OR disease* OR depress* OR psycho*)):ti,ab,kw) OR (((manic OR mania) NEAR/3 (depress* OR bipolar OR disorder* OR psycho*)):ti,ab,kw) OR cyclophrenia:ti,ab,kw OR cyclothymia:ti,ab,kw OR ((cyclothymic NEAR/3 (depress* OR disorder* OR peronality)):ti,ab,kw)

129589

#3

'sensitivity and specificity'/de OR sensitivity:ab,ti OR specificity:ab,ti OR predict*:ab,ti OR 'roc curve':ab,ti OR 'receiver operator':ab,ti OR 'receiver operators':ab,ti OR likelihood:ab,ti OR 'diagnostic error'/exp OR 'diagnostic accuracy'/exp OR 'diagnostic test accuracy study'/exp OR 'inter observer':ab,ti OR 'intra observer':ab,ti OR interobserver:ab,ti OR intraobserver:ab,ti OR validity:ab,ti OR kappa:ab,ti OR reliability:ab,ti OR reproducibility:ab,ti OR ((test NEAR/2 're-test'):ab,ti) OR ((test NEAR/2 'retest'):ab,ti) OR 'reproducibility'/exp OR accuracy:ab,ti OR 'differential diagnosis'/exp OR 'validation study'/de OR 'measurement precision'/exp OR 'diagnostic value'/exp OR 'reliability'/exp OR 'predictive value'/exp OR ppv:ti,ab,kw OR npv:ti,ab,kw OR (((false OR true) NEAR/3 (negative OR positive)):ti,ab)

7136909

#4

#1 AND #2 AND #3 NOT ('conference abstract'/it OR 'clinical trial':dtype) NOT (('editorial'/it OR 'letter'/it OR 'note'/it) NOT 'evidence based medicine'/exp) NOT (('animal'/exp OR 'animal experiment'/exp OR 'animal model'/exp OR 'nonhuman'/exp) NOT 'human'/exp)

1094

#5

#4 AND [2005-2026]/py

964

#6

'meta analysis'/exp OR 'systematic review'/exp OR 'scoping review'/exp OR 'rapid review'/exp OR 'umbrella review'/exp OR 'cochrane database of systematic reviews'/jt OR 'network meta-analysis'/exp OR 'networkmeta analy*':ti,ab,kw OR 'networkmetaanaly*':ti,ab,kw OR metaanaly*:ti,ab,kw OR 'meta analy*':ti,ab,kw OR metanaly*:ti,ab,kw OR prisma:ti,ab,kw OR prospero:ti,ab,kw OR metaanali*:ti,ab,kw OR 'meta anali*':ti,ab,kw OR metanali*:ti,ab,kw OR (((systemati* OR scoping OR umbrella OR 'structured literature') NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab,kw) OR (((structured OR systemic*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth*) NEAR/3 literature):ti,ab,kw) OR ((systemic* NEAR/1 review*):ti,ab,kw) OR (((systemati* OR literature OR database* OR 'data base*') NEAR/10 search*):ti,ab,kw) OR (((structured OR comprehensive* OR systemic*) NEAR/3 search*):ti,ab,kw) OR (((literature NEAR/3 (review* OR overview*)):ti,ab,kw) AND (search*:ti,ab,kw OR database*:ti,ab,kw OR 'data base*':ti,ab,kw)) OR (('data extraction*':ti,ab,kw OR 'data source*':ti,ab,kw) AND ('study selection*':ti,ab,kw OR 'studies selection*':ti,ab,kw)) OR ('search strateg*':ti,ab,kw AND 'selection criteria*':ti,ab,kw) OR ('data source*':ti,ab,kw AND 'data synth*':ti,ab,kw) OR medline*:ti,ab,kw OR pubmed*:ti,ab,kw OR 'pub med*':ti,ab,kw OR embase:ti,ab,kw OR cochrane*:ti,ab,kw OR (((critical* OR rapid*) NEAR/2 (review* OR overview* OR synth*)):ti) OR ((((critical* OR rapid*) NEAR/3 (review* OR overview* OR synth*)):ab) AND (search*:ab OR database*:ab OR 'data base*':ab)) OR metasynth*:ti,ab,kw OR 'meta synth*':ti,ab,kw OR 'review* of review*':ti,ab,kw

1165469

#7

'clinical trial'/exp OR 'randomization'/exp OR 'single blind procedure'/exp OR 'double blind procedure'/exp OR 'crossover procedure'/exp OR 'placebo'/exp OR 'prospective study'/exp OR rct:ab,ti OR random*:ab,ti OR 'single blind':ab,ti OR 'randomized controlled trial'/exp OR placebo*:ab,ti

4913009

#8

'major clinical study'/de OR 'clinical study'/de OR 'family study'/de OR 'longitudinal study'/de OR 'retrospective study'/de OR 'prospective study'/de OR 'cohort analysis'/de OR 'case control study'/de OR 'comparative study'/exp OR 'control group'/de OR 'controlled study'/de OR 'controlled clinical trial'/de OR 'crossover procedure'/de OR 'double blind procedure'/de OR 'phase 2 clinical trial'/de OR 'phase 3 clinical trial'/de OR 'phase 4 clinical trial'/de OR 'pretest posttest design'/de OR 'pretest posttest control group design'/de OR 'quasi experimental study'/de OR 'single blind procedure'/de OR 'triple blind procedure'/de OR ((cohort NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('case control' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('follow up' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (observational NEAR/1 (study OR studies)) OR ((epidemiologic NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (('cross sectional' NEAR/1 (study OR studies)):ab,ti) OR (((control OR controlled) NEAR/6 trial):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/6 (study OR studies)):ti,ab,kw) OR (((control OR controlled) NEAR/1 active):ti,ab,kw) OR 'open label*':ti,ab,kw OR (((double OR two OR three OR multi OR trial) NEAR/1 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR ((allocat* NEAR/10 (arm OR arms)):ti,ab,kw) OR placebo*:ti,ab,kw OR 'sham-control*':ti,ab,kw OR (((single OR double OR triple OR assessor) NEAR/1 (blind* OR masked)):ti,ab,kw) OR nonrandom*:ti,ab,kw OR 'non-random*':ti,ab,kw OR 'quasi-experiment*':ti,ab,kw OR crossover:ti,ab,kw OR 'cross over':ti,ab,kw OR 'parallel group*':ti,ab,kw OR 'factorial trial':ti,ab,kw OR ((phase NEAR/5 (study OR trial)):ti,ab,kw) OR ((case* NEAR/6 (matched OR control*)):ti,ab,kw) OR ((match* NEAR/6 (pair OR pairs OR cohort* OR control* OR group* OR healthy OR age OR sex OR gender OR patient* OR subject* OR participant*)):ti,ab,kw) OR ((propensity NEAR/6 (scor* OR match*)):ti,ab,kw) OR versus:ti OR vs:ti OR compar*:ti OR ((compar* NEAR/1 study):ti,ab,kw) OR (('observational study'/de OR 'cross-sectional study'/de OR 'multicenter study'/de OR 'correlational study'/de OR 'follow up'/de OR cohort*:ti,ab,kw OR 'follow up':ti,ab,kw OR followup:ti,ab,kw OR longitudinal*:ti,ab,kw OR prospective*:ti,ab,kw OR retrospective*:ti,ab,kw OR observational*:ti,ab,kw OR 'cross sectional*':ti,ab,kw OR cross?ectional*:ti,ab,kw OR multicent*:ti,ab,kw OR 'multi-cent*':ti,ab,kw OR consecutive*:ti,ab,kw) AND (group:ti,ab,kw OR groups:ti,ab,kw OR subgroup*:ti,ab,kw OR versus:ti,ab,kw OR vs:ti,ab,kw OR compar*:ti,ab,kw OR 'odds ratio*':ab OR 'relative odds':ab OR 'risk ratio*':ab OR 'relative risk*':ab OR 'rate ratio':ab OR aor:ab OR arr:ab OR rrr:ab OR ((('or' OR 'rr') NEAR/6 ci):ab)))

19057857

#9

#5 AND #6

136

#10

#5 AND #7 NOT #9

131

#11

#5 AND #8 NOT (#9 OR #10)

369

#12

#9 OR #10 OR #11

636

Ovid/Medline

#

Searches

Results

1

exp Dementia/ or dement*.ti,ab,kf. or alzheimer*.ti,ab,kf. or huntington*.ti,ab,kf. or (lewy adj1 bod*).ti,ab,kf. or (creutzfeld* adj1 (jakob* or jacob*)).ti,ab,kf. or amenti*.ti,ab,kf. or ((pick or picks or 'pick s') adj1 disease*).ti,ab,kf.

386709

2

exp "Bipolar and Related Disorders"/ or exp Mania/ or (bipolar adj3 (disorder* or illness* or disease* or depress* or psycho*)).ti,ab,kf. or ((manic or mania) adj3 (depress* or bipolar or disorder* or psycho*)).ti,ab,kf. or cyclophrenia.ti,ab,kf. or cyclothymia.ti,ab,kf. or (cyclothymic adj3 (depress* or disorder* or peronality)).ti,ab,kf.

69266

3

exp "Sensitivity and Specificity"/ or (sensitivity or specificity).ti,ab. or (predict* or ROC-curve or receiver-operator*).ti,ab. or (likelihood or LR*).ti,ab. or exp Diagnostic Errors/ or (inter-observer or intra-observer or interobserver or intraobserver or validity or kappa or reliability).ti,ab. or reproducibility.ti,ab. or (test adj2 (re-test or retest)).ti,ab. or "Reproducibility of Results"/ or accuracy.ti,ab. or Diagnosis, Differential/ or Validation Study/ or ((false or true) adj3 (negative or positive)).ti,ab.

5552273

4

(1 and 2 and 3) not ((exp animals/ or exp models, animal/) not humans/) not ((letter/ or comment/ or editorial/) not (exp Clinical Trial/ or exp Meta-Analysis/ or exp Scoping Review/ or exp Systematic Review/))

451

5

limit 4 to yr="2005 -Current"

320

6

exp Meta-Analysis/ or exp Network Meta-Analysis/ or exp Systematic Review/ or (networkmeta analy* or networkmetaanaly* or metaanaly* or meta analy* or metanaly* or prisma or prospero or metaanali* or meta anali* or metanali*).ti,ab,kf. or ((systemati* or scoping or umbrella or structured literature) adj3 (review* or overview*)).ti,ab,kf. or ((structured or systemic*) adj3 (review* or overview* or synth*) adj3 literature).ti,ab,kf. or (systemic* adj1 review*).ti,ab,kf. or ((systemati* or literature or database* or data base*) adj10 search*).ti,ab,kf. or ((structured or comprehensive* or systemic*) adj3 search*).ti,ab,kf. or ((literature adj3 (review* or overview*)) and (search* or database* or data base*)).ti,ab,kf. or ((data extraction* or data source*) and (study selection* or studies selection*)).ti,ab,kf. or (search strateg* and selection criteria*).ti,ab,kf. or (data source* and data synth*).ti,ab,kf. or (medline* or pubmed* or pub med* or embase or cochrane*).ti,ab,kf. or cochrane.jw. or ((critical* or rapid*) adj2 (review* or overview* or synth*)).ti. or (((critical* or rapid*) adj3 (review* or overview* or synth*)) and (search* or database* or data base*)).ab. or metasynth*.ti,ab,kf. or meta synth*.ti,ab,kf.

863982

7

exp clinical trial/ or randomized controlled trial/ or exp clinical trials as topic/ or randomized controlled trials as topic/ or Random Allocation/ or Double-Blind Method/ or Single-Blind Method/ or (clinical trial, phase i or clinical trial, phase ii or clinical trial, phase iii or clinical trial, phase iv or controlled clinical trial or randomized controlled trial or multicenter study or clinical trial).pt. or random*.ti,ab. or (clinic* adj trial*).tw. or ((singl* or doubl* or treb* or tripl*) adj (blind$3 or mask$3)).tw. or Placebos/ or placebo*.tw.

2950575

8

Case-control Studies/ or clinical trial, phase ii/ or clinical trial, phase iii/ or clinical trial, phase iv/ or comparative study/ or control groups/ or controlled before-after studies/ or controlled clinical trial/ or double-blind method/ or historically controlled study/ or matched-pair analysis/ or single-blind method/ or (((control or controlled) adj6 (study or studies or trial)) or (compar* adj (study or studies)) or ((control or controlled) adj1 active) or "open label*" or ((double or two or three or multi or trial) adj (arm or arms)) or (allocat* adj10 (arm or arms)) or placebo* or "sham-control*" or ((single or double or triple or assessor) adj1 (blind* or masked)) or nonrandom* or "non-random*" or "quasi-experiment*" or "parallel group*" or "factorial trial" or "pretest posttest" or (phase adj5 (study or trial)) or (case* adj6 (matched or control*)) or (match* adj6 (pair or pairs or cohort* or control* or group* or healthy or age or sex or gender or patient* or subject* or participant*)) or (propensity adj6 (scor* or match*))).ti,ab,kf. or (confounding adj6 adjust*).ti,ab. or (versus or vs or compar*).ti. or exp cohort studies/ or epidemiologic studies/ or ((multicenter study/ or observational study/ or seroepidemiologic studies/ or (cohort* or 'follow up' or followup or longitudinal* or prospective* or retrospective* or observational* or multicent* or 'multi-cent*' or consecutive*).ti,ab,kf.) and ((group or groups or subgroup* or versus or vs or compar*).ti,ab,kf. or ('odds ratio*' or 'relative odds' or 'risk ratio*' or 'relative risk*' or aor or arr or rrr).ab. or (("OR" or "RR") adj6 CI).ab.)) or Case control.tw. or cohort.tw. or Cohort analy$.tw. or (Follow up adj (study or studies)).tw. or (observational adj (study or studies)).tw. or Longitudinal.tw. or Retrospective*.tw. or prospective*.tw. or consecutive*.tw. or Cross sectional.tw. or Cross-sectional studies/ or historically controlled study/ or interrupted time series analysis/

8188991

9

5 and 6

48

10

(5 and 7) not 9

31

11

(5 and 8) not (9 or 10)

96

12

9 or 10 or 11

175

Volgende:
Preventie