Steeds vaker krijgen zorgverleners en dermatologen vragen van patiënten over de invloed van voeding en het gebruik van voedingssupplementen bij chronische huidaandoeningen zoals eczeem. Eczeem is een veelvoorkomende, terugkerende ontstekingsziekte van de huid, waarbij patiënten soms verwachten dat supplementen zoals probiotica, vitamine D of omega-3 vetzuren hun klachten kunnen verlichten. Deze verwachtingen worden vaak versterkt door informatie uit de media, sociale netwerken en alternatieve behandelmethoden. Helaas is deze informatie niet altijd volledig of wetenschappelijk onderbouwd, wat het consult en de behandeling van patiënten kan compliceren.

Er is daarom een groeiende behoefte aan betrouwbare informatie en/of evidence-based richtlijnen, zodat zorgverleners patiënten adequaat kunnen informeren over de mogelijke effecten en risico’s van het gebruik van voedingssupplementen bij eczeem. Onjuiste of eenzijdige adviezen kunnen leiden tot teleurstelling, het uitstellen van bewezen effectieve behandelingen, onjuist gebruik van therapieën, zelfmedicatie of zelfs ongewenste bijwerkingen.

In deze module is systematisch onderzocht of voedingssupplementen zoals vitamine D, vitamine D in combinatie met vitamine E, visolie (omega-3 vetzuren), zink, magnesium, kurkuma, duindoornolie en probiotica daadwerkelijk invloed hebben op de ernst van eczeem en de kwaliteit van leven van patiënten.

Kwaliteit van bewijs

De bewijskracht van de beschikbare studies naar het effect van voedingssupplementen zoals vitamine D, vitamine D + vitamine E, visolie, zink, duindoornolie en probiotica op de ernst van eczeem is overwegend laag tot zeer laag. Dit komt mede door beperkingen in de studieopzet, zoals grote heterogeniteit in gebruikte supplementen, kleine omvang van de studiepopulatie, het ontbreken of onvolledige uitvoering van blindering, en een relatief hoge uitval van deelnemers. Voor magnesium en kurkuma zijn geen geschikte studies gevonden die voldoen aan de inclusiecriteria. Hierdoor zijn de literatuurconclusies beperkt bruikbaar voor het formuleren van sterke aanbevelingen. De expert opinion en patiëntervaringen spelen daarom een belangrijke rol bij het bepalen van de adviezen.

Tabel 55: GRADE zink vs. placebo

Literatuur: Kim 2014

Legenda

1. Er was sprake van beperkingen in de studieopzet, zoals het niet blinderen van de patiënten en het niet beschrijven van de manier van randomisatie. Er werd geen vooraf geregistreerd studieprotocol gevonden, waardoor niet duidelijk is of alle uitkomsten zijn gerapporteerd zoals gepland.
2. Klein aantal geïncludeerde patiënten.

Tabel 56: GRADE vitamine D + E vs. placebo

Literatuur: Javanbakht 2011

Legenda

1. Er was sprake van beperkingen in de studieopzet, zoals het niet blinderen van de patiënten en beoordelaars en het niet beschrijven van de manier van randomisatie. Er werd geen vooraf geregistreerd studieprotocol gevonden, waardoor niet duidelijk is of alle uitkomsten zijn gerapporteerd zoals gepland. Er werd niets vermeld over afscherming van de toewijzing, waardoor de kans op selectie bias reëel is.
2. Klein aantal geïncludeerde patiënten.

Tabel 57: GRADE vitamine D vs. placebo

Literatuur: Hattangdi-Haridas (2019)

Uitkomstmaat: ernst van eczeem (SCORAD)

Legenda

1. Er zijn meerdere beperkingen in de studie, zoals het niet blinderen van patiënten en uitkomstbeoordelaar. Gebrekkige of ontbrekende randomisatieprocedure, ontbreken van studieprotocollen wat het risico op selectieve rapportage verhoogd.
2. Klein aantal geïncludeerde patiënten.
3. Grote variatie tussen studies, verschil in supplementen (dosis) en studieopzet.

Tabel 58: GRADE probiotica vs. placebo

Literatuur: Li 2022 (SR) en Prakoeswa 2022 (RCT)

Legenda

1. Bij enkele studies was er een onduidelijke randomisatieprocedure of onvolledige blindering.
2. Grote variatie tussen studies, verschil in probioticasoorten en studieopzet.
3. Beperkt aantal geïncludeerde patiënten en brede of ontbrekende betrouwbaarheidsintervallen
4. Begg’s en Egger’s test suggereren een publicatiebias in lange termijn resultaten

Tabel 59: GRADE visolie vs. placebo
Literatuur: Koch 2008

Legenda

1. Er zijn onzekerheden over de wijze van randomisatie, allocation concealment en het ontbreken van een vooraf geregistreerd studieprotocol
2. Zeer kleine steekproef en korte interventieduur.

Tabel 60: GRADE duindoornolie vs placebo

Literatuur: Yang 1999

Legenda

1. Er zijn meerdere beperkingen in de studie, zoals het niet blinderen van patiënten en uitkomstbeoordelaar. Gebrekkige of ontbrekende randomisatieprocedure, ontbreken van studieprotocollen.
2. Kleine steekproef en meer dan de helft van de patiënten zijn geëxcludeerd tijdens follow-up
3. Mogelijk selectieve rapportage, geen volledig overzicht van alle secundaire uitmaten

Eindconclusies per supplement. Bewijs en effect op eczeem

1. Beperkingen
2. Risk of bias
3. Eindoordeel over klinische toepasbaarheid / betrouwbaarheid

1. Vitamine D

• Effect: Kleine tot matige afname in SCORAD-score (gemiddeld 11 punten) in RCT’s. Sterker effect bij vitamine D-tekort.
• Beperkingen: Korte duur (1–3 maanden), beperkte dosering, seizoensinvloeden niet altijd meegenomen.
• Risk of bias: Variabel; onduidelijke randomisatie en gebrekkige blindering in sommige studies.
• Eindoordeel: er zijn aanwijzingen voor mogelijk effect bij patiënten met vitamine D-tekort, maar de huidige bewijslast is onvoldoende om een algemene aanbeveling te onderbouwen; hiervoor zijn meer goed uitgevoerde RCT’s nodig.

2. Vitamine D + E

• Effect: In één kleine RCT sterke afname van SCORAD-score in interventiegroep (64,3% vs. 28,9%).
• Beperkingen: Geen aparte analyse voor alleen vitamine D of E; kleine populatie (n=52).
• Risk of bias: Onzeker tot hoog risico vanwege onduidelijke methodologie en rapportage.
• Eindoordeel: Veelbelovend, maar onvoldoende bewijs om los gebruik van D+E aan te bevelen.

3. Visolie (DHA)

• Effect: Binnen de DHA-groep significante afname van SCORAD-score, maar geen verschil t.o.v. placebo.
• Beperkingen: Eén RCT, kleine populatie, korte duur (8 weken), geen significantie tussen groepen.
• Risk of bias: Laag tot matig risico; redelijke opzet, maar enkele onduidelijkheden.
• Eindoordeel: Onvoldoende bewijs voor aanbeveling; mogelijk mild effect binnen groep, maar niet overtuigend.

4. Duindoornolie

• Effect: Placebo (paraffineolie) scoorde beter dan zaadolie. Alleen pulpolie gaf lichte afname.
• Beperkingen: Kleine, verouderde studie, opvallend sterk placebo-effect.
• Risk of bias: Hoog risico; onduidelijke randomisatie, geen duidelijke blindering. methodologische zwakte.
• Eindoordeel: Geen bewijs voor klinisch nut van duindoornolie bij eczeem.

5. Probiotica

• Effect: Afname in eczeem ernst en verbetering van kwaliteit van leven in meerdere RCT’s en meta-analyse.
• Beperkingen: Heterogeniteit in stammen, doseringen en duur. Kleine studies met wisselende kwaliteit.
• Risk of bias: Variabel; Prakoeswa (2022) redelijk betrouwbaar, Li (2022) matig door variatie in studies.
• Eindoordeel: Veelbelovend, maar zeer lage kwaliteit van bewijs en klinische toepassing vereist specifieke keuze van probioticastam en patiënttype.

6. Zink

• Effect: Eén RCT toont afname in eczeem (EASI-score) na 8 weken, maar geen controle op zinkstatus vooraf.
• Beperkingen: Kleine steekproef (n=41), geen registratie van basale zinkwaarden, onduidelijke dosering.
• Risk of bias: Hoog risico op bias (geen blinding, kleine groep, onduidelijke toediening).
• Eindoordeel: Geen voldoende betrouwbaar bewijs voor effectiviteit van zinksuppletie bij eczeem.

Vanwege het grote aantal resultaten is ervoor gekozen om in eerste instantie te filteren op systematische reviews. Op basis van beoordeling van titel en abstract werden 78 studies geselecteerd. Na volledige tekstanalyse zijn 74 studies geëxcludeerd. De specifieke redenen voor exclusie zijn opgenomen in bijlage 3.

Er zijn geen geschikte studies gevonden voor magnesium en kurkuma. Voor zink werd geen systematische review gevonden, maar wel één losse RCT die aan de inclusiecriteria voldeed.

De literatuuranalyse is als volgt opgebouwd

1. Zink vs. placebo
2. Vitamine D vs. placebo
3. Vitamine D + vitamine E vs. placebo
4. Visolie vs. placebo
5. Duindoornolie vs. placebo
6. Probiotica vs. placebo

Zink

Beschrijving en resultaten van de studies

Er werd 1 RCT geïncludeerd na fulltekstscreening voor het voedingssupplement zink (Kim et al., 2014). Deze studie onderzocht de effectiviteit van orale zinksupplementen bij kinderen (2-14 jaar) met milde tot matige vormen van atopisch eczeem en een laag zinkgehalte in het haar. Er werden 22 kinderen in de interventiegroep gerandomiseerd en 19 in de controlegroep. De interventiegroep kreeg orale zinkoxide-tabletten, orale antihistaminica en topicale moisturisers gedurende 8 weken. De controlegroep kreeg orale antihistaminica en topicale moisturisers zonder zinksuppletie.

Patiënten werden beoordeeld op EASI-scores na 2, 4 en 8 weken. De kinderen in de interventiegroep vertoonden significante verbeteringen in EASI-scores na 8 weken. De EASI-score na 8 weken was 1,73 ± 1,23 in de interventiegroep ten opzichte van 3,29 ± 2,77 in de controlegroep. De EASI-scores na 4 en 8 weken verschilden significant tussen de interventie- en de controlegroep (P=0,013, P=0,044, respectievelijk).

Risk of bias

De RCT van Kim et al. (2014) heeft meerdere beperkingen. Er was geen blindering van deelnemers of behandelaren, wat de uitkomstbeoordeling mogelijk heeft beïnvloed. De randomisatiemethode werd niet beschreven, en er ontbrak een openbaar studieprotocol, waardoor selectieve rapportage van uitkomsten niet kan worden uitgesloten. Ook was de steekproef relatief klein. De Risk of bias-analyse is weergegeven onder tabblad Evidence tabellen.

Vitamine D

Beschrijving en resultaten van de studies

De systematische review van Hattangdi-Haridas (2019) werd geïncludeerd voor het supplement vitamine D. Deze systematische review en meta-analyse includeerde 3 RCT’s (Amestejani 2012, Javanbakht 2011, Udompataikul 2015), 2 niet-gerandomiseerde interventiestudies (Di Filippo 2015, Samochocki 2013) en daarnaast 11 observationele studies.
De interventieperiode varieerde van 1-3 maanden en de vitamine D-dosering varieerde van 1000-2000 IU per dag in de verschillende studies.

Voor de interventionele studies werd een afname van de SCORAD-score gevonden van 21 punten, met een gewogen gemiddelde dosis van 1500 IU/dag.
Voor de RCT’s werd er een afname gevonden van gemiddeld 11 punten in SCORAD-score met een gewogen gemiddelde dosering van 1600 IU/dag.
Daarnaast rapporteerde de review dat het effect sterker leek bij patiënten met een vitamine D-tekort en bij suppletie in de wintermaanden. Daarnaast werd in een subgroepanalyse gekeken naar seizoensinvloeden en uitgangswaarden van vitamine D, waarbij een sterker effect werd gevonden bij patiënten met een vitamine D-tekort. Deze observaties kwamen voort uit subgroepanalyses in de geïncludeerde studies.

Risk of bias

De systematische review van Hattangdi-Haridas et al. (2019) voldoet grotendeels aan de AMSTAR-criteria en is methodologisch redelijk betrouwbaar. Beperkingen zijn het ontbreken van een lijst met geëxcludeerde studies en onduidelijkheid over dubbele beoordeling. De resultaten dienen daarom met enige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd. De geïncludeerde RCT’s varieerden in kwaliteit. In de studies uit de systematische review van Hattangdi-Haridas et al. (2019) werden risico’s op bias gerapporteerd als gevolg van onduidelijke randomisatieprocedures, gebrekkige of ontbrekende blindering, en het ontbreken van studieprotocollen, wat het risico op selectieve rapportage verhoogt. Daarnaast werd in één studie vitamine D gecombineerd met vitamine E, wat de effectisolatie bemoeilijkt.

De Risk of Bias-analyse van de systematische review volgens de AMSTAR-criteria is samengevat te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

Vitamine D + vitamine E

Beschrijving en resultaten van de studies

Er werd één RCT geïncludeerd voor de combinatie van vitamine D en vitamine E (Javanbakht et al., 2011). De studie includeerde 52 patiënten met matig tot ernstig atopisch eczeem, in de leeftijd van 13 tot 45 jaar. De patiënten werden willekeurig toegewezen aan een interventiegroep en een controlegroep. De interventiegroep (n=11) kreeg gedurende 60 dagen dagelijks 1600 IE vitamine D en 600 IE vitamine E, terwijl de controlegroep placebo’s kreeg (n=11).

De SCORAD-score daalde in de interventiegroep met gemiddeld 64,3% (P=0.004), vergeleken met een afname van 28,9% in de controlegroep (P=0.06). Dit verschil was statistisch significant. Hoewel er een significant effect werd gevonden, is de bewijskracht beperkt door het kleine aantal deelnemers en hoge risico op bias.

Risk of bias

De geïncludeerde RCT van Javanbakht et al. (2011) vertoonde meerdere risico’s op bias. De randomisatieprocedure en afscherming van toewijzing werden niet beschreven, en het is onduidelijk of deelnemers, behandelaars en uitkomstbeoordelaars geblindeerd waren. Hoewel er geen uitval was en alle patiënten werden meegenomen in de analyse, ontbreekt een vooraf geregistreerd protocol, wat het risico op selectieve rapportage verhoogt. Daarnaast zijn er methodologische beperkingen zoals een kleine steekproefomvang en onvoldoende informatie over mogelijke confounders. De Risk of Bias-analyse is samengevat te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

Visolie / omega-3

Beschrijving en resultaten van de studies

Eén RCT onderzocht het effect van het omega-3-vetzuur docosahexaeenzuur (DHA) op de ernst van atopisch eczeem (Koch et al., 2008). De studie includeerde 53 volwassenen van 18 tot 40 jaar met matig ernstig eczeem. De interventiegroep (n=21) kreeg gedurende 8 weken dagelijks DHA-supplementen (5,4 gram per dag), terwijl de controlegroep (n=23) een iso-energetische placebo van verzadigde vetzuren kreeg.

De DHA-groep vertoonde een significante afname van de SCORAD-score: van gemiddeld 37,0 (range 17,9–48,0) naar 28,5 (17,6–51,0) na 8 weken (P = 0,009). In de controlegroep was de afname niet significant: van 35,4 (17,2–63,0) naar 33,4 (10,7–56,2).

Ondanks verbetering binnen de DHA-groep werd geen significant verschil gevonden tussen de interventie- en de controlegroep.

Aanvullende literatuur
Naast de RCT van Koch et al. (2008) werd één systematische review gevonden die het effect van voedingssupplementen op eczeem onderzocht, waaronder omega-3 (en omega-6) vetzuren (Labib et al., 2022). In deze review werd één RCT beschreven waarin visolie (omega-3) werd vergeleken met placebo bij kinderen met eczeem. De auteurs rapporteren dat geen significant verschil in eczeemernst werd gevonden tussen de visolie- en placebogroep; er werden echter geen kwantitatieve uitkomstmaten (zoals SCORAD/EASI-scores of p-waarden) weergegeven. Daarom is geen effectschatting beschikbaar. De systematische review is niet meegenomen in de GRADE-beoordeling, om de volgende redenen:

• De review omvat verschillende typen supplementen (vetzuren, vitamines, mineralen) en sluit daarmee niet aan op de specifieke PICO (omega-3 suppletie bij volwassenen).
• Door grote heterogeniteit tussen studies is geen meta-analyse uitgevoerd; de resultaten worden uitsluitend narratief weergegeven.
• De review richt zich volledig op pediatrische populaties, terwijl deze module gaat over volwassenen met constitutioneel eczeem.

Voor omega-3 suppletie zijn geen kwantitatieve gegevens beschikbaar om in een GRADE-tabel te verwerken.

Risk of bias

De geïncludeerde RCT van Koch et al. (2008) had overwegend een onzeker laag risico op bias, met name door adequate blindering van zowel deelnemers als uitkomstbeoordelaars en volledige rapportage van de resultaten. Er waren echter onzekerheden over de wijze van randomisatie, allocation concealment en het ontbreken van een vooraf geregistreerd studieprotocol. De methodologische kwaliteit van de studie is matig, met onzekerheden rond blindering en beperkte rapportage. Hierdoor blijft het risico op selectiebias en selectieve rapportage aanwezig. De Risk of Bias-analyse is samengevat te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

Duindoornolie

Beschrijving en resultaten van de studies

Voor het supplement duindoornolie werd 1 RCT geïncludeerd (Yang, 1999). De studie includeerde 49 patiënten met atopisch eczeem, die werden verdeeld over drie groepen: een groep kreeg duindoornzaadolie, een tweede groep duindoornpulpolie en een derde groep ontving paraffineolie als placebo. De interventieduur was 4 maanden, waarbij patiënten dagelijks 10 capsules innamen.

De SCORAD-score werd beoordeeld bij aanvang, na 1 maand en na 4 maanden. Na 4 maanden behandeling liet de placebogroep een afname zien van SCORAD-score van 40.3 naar 20.6, de pulpoliegroep van 37.2 naar 26.8, en de zaadoliegroep van 28.0 naar 22.0.

Na 1 en 4 maanden waren de SCORAD-scores significant lager in de pulpolie- en placebogroep (P < 0.01). In de zaadoliegroep was de afname van de SCORAD-score niet significant (P = 0.11).

Er werd dus geen voordeel aangetoond van duindoornzaadolie ten opzichte van placebo, terwijl ook de pulpoliegroep geen overtuigend beter effect liet zien dan de placebogroep.

Risk of bias

De studie van Yang (1999) kent meerdere beperkingen in opzet en rapportage. Er is sprake van gebrekkige transparantie over randomisatie en blindering, wat leidt tot een verhoogd risico op bias. De betrouwbaarheid van de resultaten, met name de sterke verbetering in de placebogroep, roept vragen op. De studie vertoonde onduidelijke methoden van randomisatie en geen informatie over blindering. Kleine steekproefgrootte en onduidelijke klinische relevantie van de uitkomstmaten verlagen de bewijskracht. De Risk of Bias-analyse is samengevat te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

Probiotica

Beschrijving en resultaten van de studies

De systematische review en meta-analyse van Li (2022) en de RCT van Prakoeswa (2022) werden geïncludeerd voor het effect van probiotica op de ernst van eczeem.

De studie van Prakoeswa includeerde 30 patiënten (>14 jaar) met eczeem, waarbij 15 patiënten Lactobacillus plantarum (LP) IS-10506-capsules kregen en 15 patiënten een placebo.
De interventieduur was 8 weken. De SCORAD-score was na afloop significant lager in de probiotica-groep dan in de controlegroep.

In de studie van Li (2022) werden 9 RCT’s gepubliceerd tussen 2011 en 2021 geïncludeerd, met in totaal 402 patiënten met eczeem. De deelnemers waren tussen de 16 en 60 jaar oud. Er werd gebruikgemaakt van verschillende preparaten van probiotica. De duur van de studies varieerde van 4 tot 24 weken.

De meta-analyse liet zien dat er zowel op de korte als lange termijn een afname werd gezien in de ernst van eczeem in de groepen die probiotica kregen. Daarnaast werd een significante verbetering in kwaliteit van leven gevonden in de probiotica-groepen. De geïncludeerde studies verschilden sterk in gebruikte probioticastammen, doseringen en behandelduur, wat directe vergelijking bemoeilijkt. Hoewel gunstige effecten werden gevonden, is de klinische interpretatie beperkt door grote heterogeniteit tussen de studies.

Risk of bias

De RCT van Prakoeswa (2022) vertoont meerdere bronnen van onzekerheid, vooral door gebrek aan transparantie over randomisatie, blindering en selectie. De kleine steekproefgrootte verhoogt het risico op vertekening. 

De systematische review van Li (2022) laat gunstige effecten van probiotica zien, maar de onderliggende studies vertonen methodologische beperkingen. Door de grote heterogeniteit tussen gebruikte stammen, doseringen en studieduur is de betrouwbaarheid van de meta-analyse beperkt.
De Risk of Bias-analyse is samengevat te vinden onder tabblad Evidence tabellen.

Om de uitgangsvraag te beantwoorden is een systematische literatuuranalyse uitgevoerd. Voor dit onderzoek is de volgende PICO opgesteld:
Wat zijn de voor-/nadelen van voedingssupplementen (vitamine D, vitamine D + vitamine E, visolie, zink, magnesium, kurkuma, duindoornolie, probiotica) gebruik vs. geen gebruik bij mensen met een vorm van eczeem op ziekteactiviteit, kwaliteit van leven, bijwerkingen en therapiereductie?

P: mensen met een vorm van eczeem (alle leeftijden)
I: vitamine D, vitamine D + vitamine E, visolie, zink, magnesium, kurkuma, duindoornolie, probiotica
C: placebo
O: zie onderstaand

De werkgroep definieerde de uitkomstmaten als volgt en hanteerde de in de studies gebruikte definities.
Primair (cruciaal):
• Ernst eczeem op korte en lange termijn: SCORAD, EASI, IGA, jeuk

Secundair (belangrijk):
• Kwaliteit van leven (DLQI)
• Bijwerkingen
• Therapiereductie

Er werd een systematische zoekstrategie uitgevoerd in de elektronische databases Embase en Medline. De zoekstrategie is toegevoegd in bijlage 2. Studies werden geïncludeerd wanneer deze overeenkwamen met de elementen van de PICO en aan de volgende in- en exclusiecriteria voldeden:

Inclusie:

• Vergelijkend onderzoek (RCT, CCT, SR (RCT of CCT))
• Uitsluitend Nederlandstalige en Engelstalige publicaties

Exclusie:

• Patiëntaantal n<30

1. Kim, J. E., Yoo, S. R., Jeong, M. G., Ko, J. Y., & Ro, Y. S. (2014). Hair zinc levels and the efficacy of oral zinc supplementation in patients with atopic dermatitis. Acta dermato-venereologica, 94(5), 558–562. https://doi.org/10.2340/00015555-1772
2. Yang B, Kalimo KO, Mattila LM, Kallio SE, Katajisto JK, Peltola OJ, Kallio HP. Effects of dietary supplementation with sea buckthorn (Hippophaë rhamnoides) seed and pulp oils on atopic dermatitis. J Nutr Biochem. 1999 Nov;10(11):622-30. doi: 10.1016/s0955-2863(99)00049-2. PMID: 15539258.
3. Koch C, Dölle S, Metzger M, Rasche C, Jungclas H, Rühl R, Renz H, Worm M. Docosahexaenoic acid (DHA) supplementation in atopic eczema: a randomized, double-blind, controlled trial. Br J Dermatol. 2008 Apr;158(4):786-92. doi: 10.1111/j.1365-2133.2007.08430.x. Epub 2008 Jan 30. PMID: 18241260.
4. Prakoeswa CRS, Bonita L, Karim A, Herwanto N, Umborowati MA, Setyaningrum T, Hidayati AN, Surono IS. Beneficial effect of Lactobacillus plantarum IS-10506 supplementation in adults with atopic dermatitis: a randomized controlled trial. J Dermatolog Treat. 2022 May;33(3):1491-1498. doi: 10.1080/09546634.2020.1836310. Epub 2020 Nov 8. PMID: 33040631.
5. Li Y, Zhang B, Guo J, Cao Z, Shen M. The efficacy of probiotics supplementation for the treatment of atopic dermatitis in adults: a systematic review and meta-analysis. J Dermatolog Treat. 2022 Sep;33(6):2800-2809. doi: 10.1080/09546634.2022.2080170. Epub 2022 Jun 7. PMID: 35670101.
6. Hattangdi-Haridas SR, Lanham-New SA, Wong WHS, Ho MHK, Darling AL. Vitamin D Deficiency and Effects of Vitamin D Supplementation on Disease Severity in Patients with Atopic Dermatitis: A Systematic Review and Meta-Analysis in Adults and Children. Nutrients. 2019 Aug 9;11(8):1854. doi: 10.3390/nu11081854. PMID: 31405041; PMCID: PMC6722944.
7. Labib A, Golpanian RS, Aickara D, Smith P, Yosipovitch G. The effect of fatty acids, vitamins, and minerals on pediatric atopic dermatitis: A systematic review. Pediatr Dermatol. 2023 Jan;40(1):44-49. doi: 10.1111/pde.15143. Epub 2022 Oct 20. PMID: 36263777.
8. Javanbakht MH, Keshavarz SA, Djalali M, Siassi F, Eshraghian MR, Firooz A, Seirafi H, Ehsani AH, Chamari M, Mirshafiey A. Randomized controlled trial using vitamins E and D supplementation in atopic dermatitis. J Dermatolog Treat. 2011 Jun;22(3):144-50. doi: 10.3109/09546630903578566. Epub 2010 Jul 24. PMID: 20653487.
9. Vieth, R. (1999). Vitamin D supplementation, 25-hydroxyvitamin D concentrations, and safety. The American Journal of Clinical Nutrition, 69(5), 842–856.
10. Kris-Etherton, P. M., Harris, W. S., & Appel, L. J. (2002). Fish consumption, fish oil, omega-3 fatty acids, and cardiovascular disease. Circulation, 106(21), 2747–2757. https://doi.org/10.1161/01.CIR.0000038493.65177.94
11. Voedingscentrum, z.d. Voedingssupplementen. Voedingssupplementen | Voedingscentrum