• Er zijn aanwijzingen dat psycho-educatie voor patiënt en naasten een belangrijke basis is waarop de patiënt adequate zelfmanagementvaardigheden kan ontwikkelen (zie hoofdstuk Psychosociale en psychologische interventies). 
• Er zijn aanwijzingen dat het opstellen van en werken met een signaleringsplan effectief is in het aanleren van zelfmanagementvaardigheden, resulterend in verlenging van de tijd tot de eerste terugval, minder en kortere opnamen en een verbetering van het functioneren van patiënten in de interventiegroep (Morriss e.a., 2007). 
• Er zijn aanwijzingen dat de inzet van zelfmanagementprogramma’s (waaronder Illness Management en Recovery (IMR) en Wellness Recovery Action Planning (WRAP)) effectief is voor het aanleren van zelfregie en zelfmanagementvaardigheden (Cook e.a., 2012; Hasson-Ohayon e.a., 2007; Levitt e.a., 2009). 
• Er zijn aanwijzingen dat opgeleide, gecertificeerde ervaringsdeskundigen na de training en onder supervisie succesvol een gestructureerd zelfregie en zelfmanagementprogramma zoals IMR en WRAP kunnen geven aan patiënten met ernstige psychiatrische aandoeningen (Cook e.a., 2012; Garber-Epstein e.a., 2013). 
• Er zijn aanwijzingen dat het bevorderen van het persoonlijk herstel bevorderd kan worden door een groepsaanbod voor positieve psychologie (Goed Leven met een Bipolaire Stoornis) (Kraiss e.a., 2023); zie ook hoofdstuk 5 Psychosociale en psychologische interventies.
• Er zijn aanwijzingen dat er bij het aanleren van zelfmanagement barrières zijn voor patiënten en naasten en de leerprocessen bij beide niet gelijk op gaan (Van den Heuvel e.a., 2015, 2018).

Zelfregie en zelfmanagement zijn cruciale onderdelen van het persoonlijk herstelproces bij bipolaire stoornissen. Het model Duurzame mentale gezondheid stelt dat geestelijke gezondheid niet alleen gaat over het verminderen van symptomen, maar ook over het versterken van psychisch welbevinden (Bohlmeijer en Westerhof, 2021). Hieronder passen de herstelconcepten vanuit het CHIME-model (Leamy e.a., 2011; Bird e.a. 2014) en het daaruit specifiek voor bipolaire stoornisen ontwikkelde POETIC-model voor herstel (Jagfeld e.a., 2021). Het POETIC-model biedt een specifiek kader voor het herstelproces bij bipolaire stoornissen (zie figuur 4.1). Dit model, een uitbreiding van het CHIME-model, benadrukt zes domeinen: Purpose and meaning, Optimism and hope, Empowerment, Tensions, Identity en Connectedness. Zelfregie en zelfmanagement zijn essentieel binnen het Empowerment-domein, waar persoonlijke verantwoordelijkheid en het beheer van de eigen gezondheid centraal staan. Door zelfregie en zelfmanagement te bevorderen, kunnen mensen met een bipolaire stoornis hun herstelproces beter navigeren en een betekenisvol leven leiden ondanks de uitdagingen die hun aandoening met zich meebrengt. Het POETIC-model kan behulpzaam zijn bij het formuleren van persoonlijke hersteldoelen. Het toevoegen van het thema ‘spanningen’ (Tensions) is specifiek voor bipolaire stemmingsstoornissen en refereert o.a. aan de ambivalentie rondom hypomanie, en het zoeken naar een balans tussen persoonlijke ambities en het accepteren van beperkingen door de aandoening. Een meetinstrument als de I-ROC (Individual Recovery Outcome Counter) kan gebruikt worden om zicht te krijgen op o.a. deze zes dimensies en aangrijpingspunten geven voor hersteldoelen.

Figuur 4.1 POETIC: Ervaringen met persoonlijk herstel bij bipolaire stoornis (vertaald uit het Engels)

Van patiënten die lijden aan een chronische aandoening wordt verwacht dat zij, zo veel als mogelijk en haalbaar is, actief zijn in het onderhouden en bevorderen van hun eigen gezondheidstoestand. Zelfmanagement is een proces waarin patiënten zelf verantwoordelijkheid nemen voor het veranderen van hun gezondheidsgedrag, kennis verwerven over hun aandoening en de behandeling daarvan, en de symptomen en fysieke en psychosociale gevolgen van die aandoening managen. Het gaat over zelf regie voeren over het leven met de aandoening en de behandeling daarvan. Hierdoor blijft de patiënt meer autonoom, wat kan leiden tot een betere kwaliteit van leven. Zelfmanagement is het individuele vermogen tot omgaan met symptomen, behandeling, lichamelijke en psychosociale consequenties en leefstijlveranderingen, inherent aan het leven met een chronisch gezondheidsprobleem (Barlow e.a., 2002). Adequaat zelfmanagement behelst de mogelijkheden om de eigen gezondheid te beoordelen en de cognitieve, gedragsmatige en emotionele reacties te beïnvloeden die nodig zijn om een bevredigende kwaliteit van leven te behouden. Het aanleren van zelfmanagement en het bevorderen van zelfregie is geen individueel gebeuren maar vindt plaats in de sociale context van de patiënt. Daarom spelen naasten een belangrijke rol bij het bevorderen van zelfmanagement en zelfregie bij de patiënt.

Adequaat zelfmanagement is geen vanzelfsprekendheid. Men kan stellen dat iedereen met een chronische ziekte aan zelfmanagement doet. Sommige mensen slagen daar echter beter in dan anderen. Vanuit het patiëntenperspectief is zelfmanagement adequaat wanneer dit leidt tot een betekenisvol en goed leven. Wat dit inhoudt, is voor iedere persoon anders. Adequaat zelfmanagement heeft een zelfbeeld versterkende werking. Men ervaart dat men in staat is zelf invloed uit te oefenen op de eigen gezondheid en het eigen welzijn. Er ontstaat minder afhankelijkheid van hulpverleners. Het aanleren van zelfmanagementvaardigheden, waarbij het behandelend team en naasten de patiënt kunnen ondersteunen, vindt bij voorkeur plaats tijdens de euthyme fase van de bipolaire stoornis. Het ondersteunen van zelfmanagementvaardigheden vindt echter op elk moment in de behandeling plaats als daar behoefte aan is; dit kan ook tijdens een acute episode geïndiceerd zijn. De leerprocessen rondom het aanleren van zelfmanagement verschillen tussen patiënten en naasten en kunnen derhalve over en weer tot onbegrip leiden, waarin de professional een rol kan hebben in het goed begeleiden van beide processen.

Adequaat zelfmanagement is geen garantie dat de aandoening ook te allen tijde beheersbaar is. Veel factoren zijn van invloed op het beloop van de bipolaire stoornis. Te veel nadruk op zelfmanagement kan de illusie wekken dat het altijd tot een goed resultaat kan leiden. Men dient een zorgvuldige inschatting van draaglast en draagkracht te maken en de verwachtingen af te stemmen op de realiteit. Zo kan men zelfstigmatisering in het geval van minder succesvol zelfmanagement helpen voorkomen. 

Professionals hebben een belangrijke rol in het bevorderen van het zelfmanagement van de patiënt en in het aanleren van de benodigde vaardigheden. Dit vraagt een meer coachende en begeleidende rol tijdens de behandeling. Hiervoor zijn een aantal hulpmiddelen beschikbaar. Om zelfmanagement tot een succes te maken, hebben de patiënt en zijn omgeving kennis en inzicht nodig over de aandoening en de behandelmogelijkheden. De professional dient zich een aantal vaardigheden eigen te maken in het gebruik van hulpmiddelen. Tevens is het belangrijk dat de patiënt en de naaste(n) erop leren vertrouwen dat men zelf succesvol een bijdrage kan leveren aan het (leren) omgaan met de chronische ziekte, en daarmee aan de kwaliteit van leven. 

De samenwerking in de triade professional-patiënt-naaste is hierbij vanzelfsprekend van groot belang, zie hoofdstuk Organisatie van Zorg, paragraaf 2.4 Naasten, triade en ervaringsdeskundigheid. Het proces van aanleren van zelfregie en zelfmanagementvaardigheden omvat drie elementen, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, die de professional ook tegelijkertijd kan inzetten: 

• Zelfmanagementtaxatie;
• Verantwoordelijkheid nemen voor het eigen leven; 
• Interventies die zelfmanagement ondersteunen. 

Wetenschappelijke onderbouwing 

Zoekstrategie 

Er is geen systematische review uitgevoerd naar de effectiviteit van interventies van hulpverleners om zelfmanagementvaardigheden te vergroten, of naar de effectiviteit van het toepassen van zelfmanagementvaardigheden door patiënten. Zelfregie als uitkomstmaat van zelfmanagement is zelden meegenomen in onderzoeken naar de effectiviteit van zelfmanagementvaardigheden. Veelal is er gemeten op ‘harde’ uitkomstmaten zoals terugval, aantal terugvallen, duur van opnamen. Per interventie ter ondersteuning van zelfmanagement wordt de bestaande evidence beschreven. 

Psycho-educatie 

Voor de evidence over psycho-educatie, zie hoofdstuk Psychosociale en psychologische interventies, paragraaf 6.4.1.1 De interventies. 

Interpersoonlijke en sociaal-ritmetherapie (IP-SRT) 

Voor de evidence over interpersoonlijke en sociaal-ritmetherapie (ip-srt), zie hoofdstuk Psychosociale en psychologische interventies, paragraaf 6.4.1.1 De interventies. 

Life-chartmethode (LCM) 

De life-chartmethode (LCM) wordt in onderzoeken veelal ingezet als meetinstrument om het ziektebeloop te monitoren. Er zijn geen onderzoeken bekend waarin de LCM wordt ingezet als interventie om de patiënt te leren inzicht te verwerven in het beloop van zijn of haar aandoening. Er is één kwalitatief onderzoek uitgevoerd naar de houding en attitude van patiënten met een bipolaire stoornis tegenover het gebruik van het instrument (van Bendegem e.a., 2014). Hierbij werden veertien patiënten geïnterviewd over hun ervaringen. Patiënten herkenden de waarde van het instrument voor het aanleren van zelfmanagement, maar noemden ook de ervaren negatieve belasting van het dagelijks gebruik van het instrument. Het instrument werd vaak al ingezet wanneer er nog veel ambivalentie was bij de patiënt bij het accepteren van de diagnose. De onderzoekers adviseren om zorgvuldig het tijdstip van het inzetten van de LCM te overwegen, hierbij rekening houdend met de impact van het stellen van de diagnose en de mate van acceptatie van die diagnose. Daarnaast adviseren ze om een aantal persoonlijke indicatoren op te nemen ter motivatie van het gebruik ervan en een duidelijke instructie te geven over het gebruik. 

Signaleringsplan 

Morriss e.a. (2007) publiceerden een systematische review in de Cochrane Library. Ze spoorden elf RCT’s op. Zeven daarvan bevatten de gestelde uitkomstmaten. Deze review toonde de meerwaarde aan van het gebruik van signaleringsplannen. Er was sprake van een verlenging van tijd tot de eerste terugval, minder hospitalisatie en een verbetering van het functioneren van patiënten in de interventiegroep. 

Daggenvoorde e.a. (2013) voerden een kwalitatief onderzoek uit naar de ervaringen van patiënten met een bipolaire stoornis met het gebruik van een signaleringsplan. Vijftien patiënten werden geïncludeerd en geïnterviewd over hun ervaringen. Een belangrijke conclusie uit dit onderzoek was dat patiënten rapporteerden dat ze dankzij het werken aan het signaleringsplan het gevoel hadden gekregen de regie op hun leven teruggekregen te hebben. Het signaleringsplan droeg in belangrijke mate bij aan effectief zelfmanagement en versterkte de patiënt in het leren leven met de ziekte. Als bevorderende factoren daarbij werden genoemd: het individualiseren van het signaleringsplan waarbij de ervaringskennis van de patiënt en de naaste belangrijke input is; en goede professionele ondersteuning bij het ontwikkelen van het plan, zowel voor de patiënt als de naaste, waarbij een goede match tussen professional en patiënt en/of naaste zeer belangrijk is. 

Ruchlewska e.a. (2014) deden onderzoek naar het gebruik van een crisis- kaart en vonden aanwijzingen dat door het gebruik van een crisiskaart patiënten met een psychotische stoornis of een bipolaire stoornis minder vaak gedwongen werden opgenomen met een rechterlijke machtiging. 

Bewaken van somatische gezondheid 

Voor de evidentie over het bewaken van somatische gezondheid, zie hoofdstuk Somatische Aspecten. 

Zelfhulp 

Er zijn geen onderzoeken bekend naar de effectiviteit van zelfhulp bij bipolaire stoornis. 

Illness Management en Recovery (IMR) 

Er zijn drie RCT’s uitgevoerd naar de effectiviteit van Illness Management en Recovery (IMR) ten opzichte van care as usual. Twee RCT’s zijn uitgevoerd bij een patiëntenpopulatie met een ernstig psychiatrische aandoening (EPA) inclusief patiënten met een bipolaire stoornis (Hasson-Ohayon e.a., 2007; Levitt e.a., 2009), en een bij patiënten met een psychotische stoornis (Fardig e.a., 2011). 

De RCT van Hasson-Ohayon e.a. (2007) (n = 210) liet zien dat de personen in de IMR-groep meer vooruitgingen op de variabelen ziekte-inzicht en vooruitgang op persoonlijke doelen, zoals gemeten met de IMR-schaal, dan de mensen in de controlegroep (care as usual). Ook de beoordeling van 

de hulpverleners lieten meer vooruitgang zien op de totaalscore van de IMR-schaal bij de IMR-groep in vergelijking met de controlegroep. Beide groepen gingen evenveel vooruit op coping en er werd geen verbetering gevonden op de maat voor sociale ondersteuning. De rct van Levitt e.a. (2009) (n = 104) liet zien dat deelnemers in de IMR-groep significant meer dan de controlegroep verbeterden op zelf gerapporteerde en hulpverlenerscores van zelfmanagement. Daarnaast rapporteerden cliënten in de IMR-groep ook wat betreft depressieve en angstige gevoelens minder ernstige symptomen dan de controlegroep. Verder rapporteerden de deelnemers aan de IMR-groep een verbeterd psychosociaal functioneren in vergelijking met de controlegroep. Zowel deelnemers in de IMR-groep als in de controlegroep rapporteerden een verminderde last van het symptoom stress, werden zij minder vaak in het ziekenhuis opgenomen en gebruikten zij minder verslavende middelen, ten tijde van de behandeling. Het onderzoek van Färdig e.a. (2011) liet soortgelijke resultaten zien, maar wordt in deze richtlijn verder niet beschreven omdat de onderzoeksgroep geheel bestond uit patiënten met een psychotische stoornis. Garber-Epstein e.a. (2013) deden onderzoek naar het belang van de professionele achtergrond van de trainers bij het modelgetrouw implementeren van IMR. Men vergeleek de inzet van professionele trainers met die van ervaringsdeskundige trainers. Zij concludeerden dat, mits de trainers goed geschoold waren in IMR en deelnamen aan supervisie, er geen verschil is. 

Wellness Recovery Action Planning (WRAP) 

In een RCT gepubliceerd door Cook e.a. (2012) (n = 519) werd Wellness Recovery Action Planning (WRAP) uitgevoerd door getrainde ervaringsdeskundigen, vergeleken met treatment as usual bij patiënten met ernstige psychiatrische aandoeningen (EPA). Binnen de onderzoekspopulatie had 38% een diagnose bipolaire stoornis. Uit het onderzoek bleek dat patiënten die deelnamen aan de WRAP-groep, significant minder symptomen van angst en depressie ervoeren. Patiënten in de WRAP-groep lieten ook een significante verbetering zien op het vertrouwen in eigen herstel en doeloriëntatie ten opzichte van de controlegroep. 

Kosteneffectiviteit 

Er zijn geen onderzoeken bekend die informatie bevatten over kosteneffectiviteit van zelfmanagement ondersteunende activiteiten door professionals.